البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة الطلاق · الآية ٣

﴿وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ۚ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا﴾

Va yarzukhu min haisu lâ yahtasib va many yatavakkal ’alal lâhi fahuva husbuh innal lâha bâliğu amrih kad ca’alal lâhu likulli şai’in kadrâ

“Kadınların iddet süreleri biteceğinde, onları ya uygun bir şekilde alıkoyun, ya da onlardan ayrılın; içinizden de iki adil şahit getirin; şahidliği Allah için yapın; işte bu, Allah'a ve ahiret gününe inanan kimseye verilen öğüttür. Allah, kendisine karşı gelmekten sakınan kimseye kurtuluş yolu sağlar, ona beklemediği yerden rızık verir. Allah'a güvenen kimseye O yeter. Allah, buyruğunu yerine getirendir. Allah her şey için bir ölçü var etmiştir”

At-Talaq 65:3 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah Teâlâ, Peygamberine ve mü'minlere hitaben şöyle buyurur: {Ey Peygamber! Kadınları boşadığınız zaman…} Yani: Onları boşamak istediğiniz zaman, {onları iddetlerine göre boşayın}; yani boşamak için meşru olan usulü gözeterek, Allah'ın emrine riayet etmeden, boşama sebebi ortaya çıkar çıkmaz acele etmeyin. Onları iddetlerine uygun olarak, yani kocasının kendisiyle cinsel ilişkiye girmediği bir temizlik döneminde, kadın temiz iken boşamasıyla boşayın. Bu boşama, iddetin açık ve belli olduğu boşamadır. Oysa kadını âdetli iken boşarsa, boşamanın gerçekleştiği o hayız süresi sayılmaz ve bu yüzden iddet uzar. Aynı şekilde, cinsel ilişkiye girdiği bir temizlik döneminde boşarsa, kadının hamile olup olmadığı belli olmaz ve hangi iddetle iddet bekleyeceği açıklık kazanmaz. Allah Teâlâ, iddetin sayılmasını emretmiştir; yani kadın âdet görüyorsa hayızla, görmüyorsa ve hamile değilse aylarla iddetini tespit etmek. Çünkü iddeti sayıp tespit etmek, Allah'ın hakkını, boşayan kocanın hakkını, sonra evlenecek olanın hakkını ve [kadının nafaka gibi hakkını] yerine getirmek demektir. İddet tespit edilince kadının durumu basiretle bilinir ve ona bağlı haklar ile onun hak ettikleri de bilinir. İddeti sayma emri, kocaya ve kadına, eğer mükellefse yönelmiştir; değilse velisine yöneliktir. {Rabbiniz olan Allah'tan sakının} yani bütün işlerinizde; boşanmış kadınların haklarında da O'ndan korkun. {Onları evlerinden çıkarmayın} iddet süresince; bilakis kocasının boşadığı evde kalmaları gerekir. {Onlar da çıkmasınlar} yani onların o evden çıkmaları caiz değildir. Kadını çıkarmanın yasaklanması, evin kadına karşı kocanın yükümlülüğünde olması ve iddetini orada tamamlaması gerektiğindendir; bu da kocanın haklarından biridir. Kadının çıkmasının yasaklanması ise, çıkmasının kocanın hakkını zayi etmesi ve onu korumamasına yol açmasındandır. Bu evden çıkma ve çıkarma yasağı, iddetin tamamlanmasına kadar sürer. {Açık bir fuhşiyata girmedikçe} yani evden çıkarılmasını gerektiren, açık ve çirkin bir durum ortaya çıkmadıkça; öyle ki evde kalmasının aile halkına zarar vermesi, sözle ve fiille kötü davranarak eziyet etmesi gibi. Bu durumda onu çıkarmak caizdir, çünkü kendi kendisinin çıkmasına sebep olan odur ve onu evde barındırmak gönlünü hoş tutmak ve ona yumuşaklık göstermektir. Zararı bizzat kendisi vermiştir. Bu hüküm, geri alınabilir boşanmış kadın içindir. Bitik boşanmış kadın için ise vacip bir konut hakkı yoktur, çünkü konut nafakaya tabidir ve nafaka geri alınabilir boşanmışa vacip olur, bitik boşanmışa değil. {İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır} yani kullarına koyduğu ve onlar için meşru kıldığı, onlara bağlı kalmalarını ve riayet etmelerini emrettiği hükümlerdir. {Kim Allah'ın sınırlarını aşarsa} yani onlara riayet etmez, onları aşar veya onlardan eksik kalırsa, {muhakkak kendine zulmetmiş olur} yani nasibini eksiltmiş ve dünya ve ahiret için iyilik olan Allah'ın sınırlarına uymanın payını zayi etmiştir. {Bilmezsin, belki Allah bundan sonra bir durum meydana getirir} yani Allah iddeti meşru kılmış ve boşamayı onunla sınırlamıştır; çünkü bunda büyük hikmetler vardır. Bunlardan biri şudur: Belki Allah boşayan kişinin kalbinde merhamet ve sevgi uyandırır, boşadığı kadına rücu eder ve birlikte yaşamaya yeniden başlar; bunu iddet süresi içinde yapabilir. Ya da kadını bir sebeple boşamıştır; bu sebep iddet süresi içinde ortadan kalkar ve boşamanın sebebi kalmadığı için kadına rücu eder. Hikmetlerden biri de şudur: İddet süresi, kadının rahminin kocasından temiz olduğunun anlaşılmasını sağlar. {Sürelerinin sonuna geldiklerinde} yani iddetlerinin bitmesine yaklaştıklarında; çünkü iddet tamamen bittikten sonra koca, tutmak ile ayrılmak arasında serbest olmaz. {Onları iyilikle tutun} yani güzel bir geçinme ve iyi bir birliktelik biçiminde, zarar vermek, kötülük etmek ve hapsetmek kastıyla değil; çünkü bu biçimde tutmak caiz değildir. {Veya iyilikle ayrılın} yani hiçbir sakınca olmayan bir ayrılıkla, karşılıklı sövüşmeden ve çekişmeden, kadını malından bir şey almaya zorlamadan. {Boşamanıza ve rücunuza şahit tutun} yani {içinizden adil iki kişiyi}, yani iki Müslüman adil kişiyi, çünkü söz konusu şahitlik, çekişmenin kapısını kapatır ve her iki tarafın da açıklaması gereken şeyi gizlemesini engeller. {Ey şahitler! Şahitliği Allah için dosdoğru yerine getirin} yani onu hakkıyla, eksiltmeden ve fazlalaştırmadan ifa edin; onu yerine getirirken yalnızca Allah'ın rızasını gözetin, akrabalık sebebiyle bir yakının veya sevgi sebebiyle bir dostun lehine davranmayın. {İşte bu} sizlere anlattığımız hükümler ve sınırlar, {Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere öğüt verilmiştir.} Çünkü Allah'a ve ahiret gününe iman eden kişi, bu imanın gereği olarak Allah'ın öğütlerinden ibret alır ve ahiret için gücü yettiği kadar salih amel işler. Oysa imanı kalbinden sökülmüş olan kişi, işlediği kötülüğe aldırmaz ve bu öğütlerin gerektirdiğine değer vermez. Boşama bazen sıkıntıya, darlığa ve kedere yol açabileceği için Allah Teâlâ takvayı emretmiş ve boşamada veya başka bir konuda Allah'a karşı takvalı davranan kimse için Allah'ın bir çıkış yolu ve ferahlık vereceğini bildirmiştir. Kul boşamayı dilediğinde, bunu şer'î usulüne uygun yapar; yani tek bir talakla, hayız dönemi dışında ve içinde cinsel ilişki yapılmamış bir temizlik döneminde boşarsa, işi kendisine daraltmaz. Bilakis Allah ona bir ferahlık ve genişlik verir ki, boşamaya pişman olursa nikâha rücu edebilsin. Bu ayet, boşama ve rücu bağlamında olsa da, dikkate alınması gereken genel lafızdır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'dan sakınan ve bütün hallerinde Allah'ın rızasını gözeten her kişiye Allah dünyada ve ahirette mükâfat verir. Bu mükâfatın bir kısmı, her sıkıntı ve meşakkatten bir çıkış yolu ve ferahlık vermesidir. Nitekim Allah'tan sakınan kimseye çıkış yolu verdiği gibi, sakınmayan kimse de kurtulamayacağı zorluklara, ağır yüklere ve zincirlere düşer. Bunu boşama üzerinden düşünün: Kul boşamada Allah'tan sakınmazsa, üçlü talak gibi haram kılınmış bir biçimde boşarsa, mutlaka telafisi mümkün olmayan bir pişmanlık yaşar ve bundan kurtulamaz. {Ve onu hesaba katmadığı yerden rızıklandırır} yani Allah, takvalıya rızkı, onun hesaplamadığı ve fark etmediği bir yoldan ulaştırır. {Kim Allah'a tevekkül ederse} yani dinî ve dünyevî işlerinde; kendisine yarar sağlayacak şeyi getirmek ve zarar verecek şeyi uzaklaştırmak için Allah'a dayanır ve bunu kolaylaştırmasına güvenirse, {O ona yeter} yani tevekkül ettiği konuda ona kâfi gelir. İş, güçlü, değerli ve merhametli olan Allah'ın koruması altında olduğuna göre, O kula her şeyden daha yakındır. Ancak ilahi hikmet bazen bir şeyi uygun vaktine kadar erteleyebilir. Bu yüzden Allah şöyle buyurur: {Şüphesiz Allah, emrini yerine getirendir.} Yani kaderinin ve takdirinin yürürlüğe girmesi kaçınılmazdır. {Allah her şey için bir ölçü takdir etmiştir.} Yani her şeyin bir vakti ve miktarı vardır; ne ondan ileri geçer ne de ondan geri kalır.

Arapça metin

يقول تعالى مخاطبا لنبيه صلى الله عليه وسلم وللمؤمنين: { يأيها النبي إذا طلقتم النسآء } أي: أردتم طلاقهن { ف } التمسوا لطلاقهن الأمر المشروع، ولا تبادروا بالطلاق من حين يوجد سببه، من غير مراعاة لأمر الله. بل { طلقوهن لعدتهن } أي: لأجل عدتهن، بأن يطلقها زوجها وهي طاهر، في طهر لم يجامعها فيه، فهذا الطلاق هو الذي تكون العدة فيه واضحة بينة، بخلاف ما لو طلقها وهي حائض، فإنها لا تحتسب تلك الحيضة التي وقع فيها الطلاق، وتطول عليها العدة بسبب ذلك، وكذلك لو طلقها في طهر وطئ فيه، فإنه لا يؤمن حملها، فلا يتبين و [لا] يتضح بأي عدة تعتد، وأمر تعالى بإحصاء العدة، أي: ضبطها بالحيض إن كانت تحيض، أو بالأشهر إن لم تكن تحيض، وليست حاملا فإن في إحصائها أداء لحق الله، وحق الزوج المطلق، وحق من سيتزوجها بعد، [وحقها في النفقة ونحوها] فإذا ضبطت عدتها، علمت حالها على بصيرة، وعلم ما يترتب عليها من الحقوق، وما لها منها، وهذا الأمر بإحصاء العدة، يتوجه [للزوج]، وللمرأة، إن كانت مكلفة، وإلا فلوليها، وقوله: { واتقوا الله ربكم } أي: في جميع أموركم، وخافوه في حق الزوجات المطلقات، ف { لا تخرجوهن من بيوتهن } مدة العدة، بل يلزمن بيوتهن الذي طلقها زوجها وهي فيها. { ولا يخرجن } أي: لا يجوز لهن الخروج منها، أما النهي عن إخراجها، فلأن المسكن يجب على الزوج للزوجة، لتكمل فيه عدتها التي هي حق من حقوقه. وأما النهي عن خروجها، فلما في خروجها، من إضاعة حق الزوج وعدم صونه. ويستمر هذا النهي عن الخروج من البيوت، والإخراج إلى تمام العدة. { إلا أن يأتين بفاحشة مبينة } أي: بأمر قبيح واضح، موجب لإخراجها، بحيث يدخل على أهل البيت الضرر من عدم إخراجها، كالأذى بالأقوال والأفعال الفاحشة، ففي هذه الحال يجوز لهم إخراجها، لأنها هي التي تسببت لإخراج نفسها، والإسكان فيه جبر لخاطرها، ورفق بها، فهي التي أدخلت الضرر على نفسها، وهذا في المعتدة …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

ومن ها هنا ذهب الشافعي -في أحد قوليه-إلى وجوب الإشهاد في الرجعة، كما يجب عنده في ابتداء النكاح. وقد قال بهذا طائفة من العلماء، ومن قال بهذا يقول: إن الرجعة لا تصح إلا بالقول ليقع الإشهاد عليها. وقوله: {ومن يتق الله يجعل له مخرجا ويرزقه من حيث لا يحتسب} أي: ومن يتق الله فيما أمره به، وترك ما نهاه عنه، يجعل له من أمره مخرجا، ويرزقه من حيث لا يحتسب، أي: من جهة لا تخطر بباله. قال الإمام أحمد: حدثنا يزيد، أخبرنا كهمس بن الحسن، حدثنا أبو السليل، عن أبي ذر قال: جعل رسول الله صلى الله عليه وسلم يتلو علي هذه الآية: {ومن يتق الله يجعل له مخرجا ويرزقه من حيث لا يحتسب} حتى فرغ من الآية، ثم قال: "يا أبا ذر، لو أن الناس كلهم أخذوا بها كفتهم". وقال: فجعل يتلوها ويرددها علي حتى نعست، ثم قال: "يا أبا ذر، كيف تصنع إن (1) أخرجت من المدينة؟. "قلت: إلى السعة والدعة (2) أنطلق، فأكون حمامة من حمام مكة. قال: "كيف تصنع إن أخرجت من مكة؟ ". قال: قلت: إلى السعة والدعة، وإلى الشام والأرض المقدسة. قال: "وكيف تصنع إن أخرجت من الشام؟ ". قلت: إذا -والذي بعثك بالحق (3) -أضع سيفي على عاتقي. قال: "أوخير من ذلك؟ ". قلت: أوخير من ذلك؟ قال: "تسمع وتطيع، وإن كان عبدا حبشيا" (4) وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أحمد بن منصور الرمادي، حدثنا يعلى بن عبيد، حدثنا زكريا، عن عامر، عن شتير (5) بن شكل قال: سمعت عبد الله بن مسعود يقول: إن أجمع آية في القرآن: {إن الله يأمر بالعدل والإحسان} [النحل: 90] وإن أكثر آية في القرآن فرجا: {ومن يتق الله يجعل له مخرجا} وفي المسند: حدثني مهدي بن جعفر، حدثنا الوليد بن مسلم، عن الحكم بن مصعب، عن محمد بن علي بن عبد الله بن عباس، عن أبيه، عن جده عبد الله بن عباس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "من أكثر من الاستغفار جعل الله له من كل هم فرجا، ومن كل ضيق مخرجا، ورزقه من حيث لا يحتسب" (6) وقال …

Kitapta devam et ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ٢٣/٤٢) ↗

التحرير والتنوير

… في عواقب الأمور ولا أحاط فكره بصور الأحوال المختلفة المتقلبة كما قال تعالى: فإن كرهتموهن فعسى أن تكرهوا شيئا ويجعل الله فيه خيرا كثيرا. [النساء: 19] . ولعل كلمة لا تدري تجري مجرى المثل فلا يراد مما فيها من علامة الخطاب ولا من صيغة الإفراد إلا الجري على الغالب في الخطاب وهو مبني على توجيه الخطاب لغير معين. ولعل ومعمولاها سادة معلقة فعل تدري عن العمل. [2، 3] 3] فإذا بلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف وأشهدوا ذوي عدل منكم وأقيموا الشهادة لله ذلكم يوعظ به من كان يؤمن بالله واليوم الآخر ومن يتق الله يجعل له مخرجا (2) ويرزقه من حيث لا يحتسب ومن يتوكل على الله فهو حسبه إن الله بالغ أمره قد جعل الله لكل شيء قدرا (3) فإذا بلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف. تفريع على جميع ما تقدم من أحكام العدة معطوف على جملة وأحصوا العدة [الطلاق: 1] لأن إحصاءها بحفظ مدتها واستيعاب أيامها فإذا انتهت المدة فقد أعذر الله لهما والزيادة عليها إضرار بأحدهما أو بكليهما وفائدة الآجال الوقوف عند انتهائها. وبلوغ الأجل أصله انتهاء المدة المقدرة له كما يؤذن به معنى البلوغ الذي هو الوصول إلى المطلوب على تشبيه الأجل المعين بالمكان المسير إليه وشاع ذلك في الاستعمال فالمجاز في لفظ الأجل وتبعه المجاز في البلوغ وقد استعمل البلوغ في هذه الآية في مقاربة ذلك الانتهاء مبالغة في عدم التسامح فيه وهذا الاستعمال مجاز آخر لمشابهة مقاربة الشيء بالحصول فيه والتلبس به. وقرينة المجاز هنا هو لفظ الأجل لأنه لا تتصور المراجعة بعد بلوغ الأجل لأن في ذلك رفع معنى التأجيل. ومنه قوله تعالى: وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو سرحوهن بمعروف في سورة البقرة

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٢٨/٣٠٧) ↗