سورة التغابن · الآية ١١
﴿مَا أَصَابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۗ وَمَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ ۚ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾
Mâ asâba mim musî batin illâ bi-iznil lâh va many yu’mim billâhi yahdi kalbah vallâhu bikulli şaîn alîm
“Başa gelen hiçbir musibet Allah'ın izni olmaksızın olamaz; Allah'a kim inanırsa onun gönlünü doğruya yöneltir. Allah herşeyi bilendir”
At-Taghabun 64:11 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Allah'ın izni olmaksızın hiçbir musibet başına gelmez.} Bu ifade, can, mal, evlat, sevdiklerin ve benzeri her türlü musibeti kapsayan genel bir hükümdür. Kullara isabet eden her şey Allah'ın kaza ve kaderiyle olur. Bu, Allah'ın ilmiyle önceden bilinmiş, kalemiyle yazılmış, iradesiyle gerçekleşmiş ve hikmetinin gerektirdiği şekilde takdir edilmiştir. Asıl önemli olan ise kulun bu durumda kendisine düşen görevi yerine getirip getirmediğidir. Eğer görevini yerine getirirse, dünyada ve ahirette büyük sevap ve güzel bir mükâfat kazanır. Musibetin Allah'tan olduğuna iman edip buna razı olur ve O'nun hükmüne teslim olursa, Allah onun kalbini hidayete erdirir; musibetler karşısında huzura kavuşur ve Allah'ın hidayet vermediği kimselerin yaşadığı gibi paniğe kapılmaz. Bilakis Allah ona musibet anında sebat nasip eder, sabrın gereğini yerine getirmesini sağlar. Bunun sonucunda hem bu dünyada peşin bir sevap kazanır, hem de Allah'ın hesap gününde kendisi için sakladığı sevabı elde eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ancak sabredenlere mükâfatları hesapsız olarak ödenecektir.} [Kur'an: Zümer, 10] Bundan şu anlaşılır: Musibetler geldiğinde Allah'a iman etmeyen, yani Allah'ın kaza ve kaderini gözetmeyip yalnızca sebeplerde duran kimse, Allah'ın yardımından mahrum kalır ve Allah onu kendi nefsine bırakır. Kul nefsine bırakıldığında nefsin elinde yalnızca feryat ve paniğe kapılma vardır. Bu da ahiret azabından önce kulun sabır vazifesini ihmal etmesinin dünyadaki bir cezasıdır. Bu açıklamalar, musibet hâlinde özel olarak {Kim Allah'a iman ederse, O da onun kalbini hidayete erdirir} ayetiyle ilgilidir. Ayetin lafzındaki genel anlama gelince, Allah şunu haber vermektedir: Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve hayrıyla şerriyle kadere iman eden, yani emredilen imanı taşıyan ve bu imanın gerektirdiği sorumlulukları ve vazifeleri yerine getirerek imanını doğru kılan kişi için bu davranış, Allah'ın onun hal, söz, fiil, ilim ve amellerinde hidayet vermesinin en büyük sebebidir. Bu, Allah'ın mü'minlere verdiği en üstün mükâfattır. Nitekim Allah Teâlâ, mü'minleri dünya hayatında ve ahirette sebatla desteklediğini haber vererek şöyle buyurmuştur. Sebatın aslı, kalbin sebatı, kalbin sabrı ve her fitne geldiğinde kalbin yakini demektir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Allah, iman edenleri dünya hayatında ve ahirette sağlam söz ile sebat ettirir.} [Kur'an: İbrahim, 27] Dolayısıyla iman ehli, kalbi en doğru yola iletilmiş ve sarsıcı, kaygı verici durumlar karşısında en sağlam olan kimselerdir. Bunun sebebi, onların yanındaki imandır. {Allah'a itaat edin, Peygambere itaat edin} buyruğu ise onların emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmak anlamındadır. Çünkü Allah'a ve Peygamberine itaat, saadetin temelidir ve kurtuluşun alametidir. {Eğer yüz çevirirseniz} yani Allah'a ve Peygamberine itaatten yüz çevirirseniz, {Peygamberimizin üzerine düşen, apaçık tebliğdir.} Yani size gönderileni, sizin için açık ve belirgin biçimde tebliğ eder ve böylece üzerinize hüccet tamamlanır. Ancak sizin hidayetinizde ya da hesabınızda onun elinde bir şey yoktur. Sizi hesaba çeken, gizliliği ve açıklığı bilen Allah'tır; hesabı, Allah'a ve Peygamberine itaat edip etmediğinize göredir. {Allah, O'ndan başka ilah yoktur.} Yani ibadete ve ulûhiyyete layık olan yalnızca O'dur; O'ndan başka her ilah batıldır. {Mü'minler yalnız Allah'a tevekkül etsinler.} Yani başlarına gelen her işte ve yapmak istedikleri her şeyde yalnız O'na dayansınlar. Zira hiçbir iş, Allah'ın yardımı olmadan kolaylaşmaz ve Allah'a dayanmadan bu yola girilemez. Kulun Allah'a dayanması, Rabbine karşı güzel zanda bulunmasıyla ve dayandığı işte O'nun yeterliliğine güvenmesiyle tamamlanır. Tevekkül, kulun imanı ölçüsündedir; iman kuvvetlendikçe tevekkül de kuvvetlenir.
Arapça metin
يقول تعالى: { مآ أصاب من مصيبة إلا بإذن الله } هذا عام لجميع المصائب، في النفس، والمال، والولد، والأحباب، ونحوهم، فجميع ما أصاب العباد فبقضاء الله وقدره، قد سبق بذلك علم الله [تعالى]، وجرى به قلمه، ونفذت به مشيئته، واقتضته حكمته، والشأن كل الشأن، هل يقوم العبد بالوظيفة التي عليه في هذا المقام، أم لا يقوم بها؟ فإن قام بها، فله الثواب الجزيل، والأجر الجميل، في الدنيا والآخرة، فإذا آمن أنها من عند الله، فرضي بذلك، وسلم لأمره، هدى الله قلبه، فاطمأن ولم ينزعج عند المصائب، كما يجري لمن لم يهد الله قلبه، بل يرزقه الثبات عند ورودها والقيام بموجب الصبر، فيحصل له بذلك ثواب عاجل، مع ما يدخر الله له يوم الجزاء من الثواب، كما قال تعالى: إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب [الزمر: 10] وعلم من هذا أن من لم يؤمن بالله عند ورود المصائب، بأن لم يلحظ قضاء الله وقدره، بل وقف مع مجرد الأسباب، أنه يخذل، ويكله الله إلى نفسه، وإذا وكل العبد إلى نفسه، فالنفس ليس عندها إلا الجزع والهلع الذي هو عقوبة عاجلة على العبد، قبل عقوبة الآخرة، على ما فرط في واجب الصبر. هذا ما يتعلق بقوله: { ومن يؤمن بالله يهد قلبه } في مقام المصائب الخاص، وأما ما يتعلق بها من حيث العموم اللفظي، فإن الله أخبر أن كل من آمن أي: الإيمان المأمور به من الإيمان بالله وملائكته وكتبه ورسله واليوم الآخر والقدر خيره وشره، وصدق إيمانه بما يقتضيه الإيمان من القيام بلوازمه وواجباته، أن هذا السبب الذي قام به العبد أكبر سبب لهداية الله له في أحواله وأقواله وأفعاله، وفي علمه وعمله. وهذا أفضل جزاء يعطيه الله لأهل الإيمان، كما قال تعالى في الأخبار: أن المؤمنين يثبتهم الله في الحياة الدنيا وفي الآخرة. وأصل الثبات: ثبات القلب وصبره، ويقينه عند ورود كل فتنة، فقال: يثبت الله الذين آمنوا بالقول الثابت في الحياة الدنيا وفي الآخرة [إبراهيم: 27] فأهل …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
وقال الأعمش، عن أبي ظبيان قال: كنا عند علقمة فقرئ عنده هذه الآية: {ومن يؤمن بالله يهد قلبه} فسئل عن ذلك فقال: هو الرجل تصيبه المصيبة، فيعلم أنها من عند الله، فيرضى ويسلم. رواه ابن جرير (1) وابن أبي حاتم (2) وقال سعيد بن جبير، ومقاتل بن حيان: {ومن يؤمن بالله يهد قلبه} يعني: يسترجع، يقول: {إنا لله وإنا إليه راجعون} [البقرة: 156] وفي الحديث المتفق عليه: "عجبا للمؤمن، لا يقضي الله له قضاء إلا كان خيرا له، إن أصابته ضراء صبر فكان خيرا له، وإن أصابته سراء شكر فكان خيرا له، وليس ذلك لأحد إلا للمؤمن" (3) وقال أحمد: حدثنا حسن، حدثنا ابن لهيعة، حدثنا الحارث بن يزيد، عن علي بن رباح؛ أنه سمع جنادة بن أبي أمية يقول: سمعت عبادة بن الصامت يقول: أن رجلا أتى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: يا رسول الله، أي العمل أفضل؟ قال: "إيمان بالله، وتصديق به، وجهاد في سبيله". قال: أريد أهون من هذا يا رسول الله. قال: "لا تتهم الله في شيء، قضى لك به". لم يخرجوه (4) وقوله: {وأطيعوا الله وأطيعوا الرسول} أمر بطاعة الله ورسوله فيما شرع، وفعل ما به أمر وترك ما عنه نهى (5) وزجر، ثم قال: {فإن توليتم فإنما على رسولنا البلاغ المبين} أي: إن نكلتم عن العمل فإنما عليه ما حمل من البلاغ، وعليكم ما حملتم من السمع والطاعة. قال الزهري: من الله الرسالة، وعلى الرسول البلاغ وعلينا التسليم (6) ثم قال تعالى مخبرا أنه الأحد الصمد، الذي لا إله غيره، فقال: {الله لا إله إلا هو وعلى الله فليتوكل المؤمنون} فالأول خبر عن التوحيد، ومعناه معنى الطلب، أي: وحدوا الإلهية له، وأخلصوها لديه، وتوكلوا عليه، كما قال تعالى: {رب المشرق والمغرب لا إله إلا هو فاتخذه وكيلا} [المزمل: 9] .
تفسير الطبري (جامع البيان)
أنه لا أحد تصيبه مصيبة إلا بإذن الله بذلك يهد قلبه: يقول: يوفق الله قلبه بالتسليم لأمره والرضا بقضائه. وبنحو الذي قلنا في ذلك قال أهل التأويل.
التحرير والتنوير
11] ما أصاب من مصيبة إلا بإذن الله ومن يؤمن بالله يهد قلبه والله بكل شيء عليم (11) استئناف انتقل إليه بعد أن توعد المشركون بما يحصل لهم من التغابن يوم يجمع الله الناس يوم الحساب. ويشبه أن يكون استئنافا بيانيا لأن تهديد المشركين بيوم الحساب يثير في نفوس المؤمنين التساؤل عن الانتصاف من المشركين في الدنيا على ما يلقاه المسلمون من إضرارهم بمكة فإنهم لم يكفوا عن أذى المسلمين وإصابتهم في أبدانهم وأموالهم والفتنة بينهم وبين أزواجهم وأبنائهم.