Bu, yahudilerin çirkin hallerindendir ve Peygamber ﷺ ile mü'minlere karşı duydukları kıskançlıktandır. Kötü ahlakları ve habis yaradılışları, onları Allah'a ve Resûlü'ne iman etmekten vazgeçirmiş, bunun yerine cibt ve tâğuta iman etmeye sevk etmiştir. Cibt ve tâğut, Allah'tan başkasına yapılan her türlü ibadete veya Allah'ın şeriatı dışındaki hükme inanmaktır. Bunun içine sihir, kâhinlik, Allah'tan başkasına ibadet ve şeytana itaat girer; bunların hepsi cibt ve tâğuttandır. Aynı şekilde küfür ve kıskançlık onları, Allah'a küfredenlerin, yani put tapıcılarının yolunu mü'minlerin yolundan üstün tutmaya sevk etmiştir. Allah şöyle buyurur: {Ve kâfir olanlar hakkında: "Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır" derler.} Yani onların hatırı için, onlara yaltaklanmak ve dalkavukluk etmek, imana kin beslemek suretiyle böyle derler. Yani "yol olarak daha doğrudurlar" demektedirler. Ne kadar sersemce ve inatçıdırlar, akılları ne kadar kıttır! Bu kötü yola, bu çirkin vadiye nasıl saptılar?! Bunun akıllı hiçbir kimseye geçeceğini ya da cahillerden birinin aklına girebileceğini mi sandılar? Put ve putlara tapınma üzerine kurulmuş, temiz şeylerin haram kılınıp pis şeylerin helal sayıldığı, pek çok haramın helal kılındığı, insanlar arasında zulmün yaygınlaştığı, Yaratıcı'nın yaratılmışlarla denk tutulduğu, Allah'a, peygamberlerine ve kitaplarına küfredilen bir dinin, Rahmân'a ibadet, gizlide ve açıkta Allah'a ihlas, Allah'tan başka tapılan put, ortak ve yalancılara küfür, sıla-i rahim, bütün yaratılmışlara, hatta hayvanlara iyilik, insanlar arasında adaleti ve hakkaniyeti ayakta tutma, her kötülük ve zulmün yasaklanması, sözde ve işte doğruluk üzerine kurulmuş dinden üstün tutulabilir mi? Bu söz, sayıklamadan başka bir şey değildir. Bunu söyleyen ya insanların en cahili ve en zayıf akıllısıdır ya da inatta, isyanda ve hakka karşı direnmede en büyük olanıdır. Gerçek de budur. Bu yüzden Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {İşte onlar, Allah'ın lanet ettiği kimselerdir.} Yani onları rahmetinden uzaklaştırmış ve üzerlerine gazabını indirmiştir. {Allah'ın lanetlediğine asla bir yardımcı bulamazsın.} Yani onun işlerini üstlenecek, işlerini yürütecek ve onu sıkıntılardan koruyacak bir kimse bulamazsın. Bu, en büyük rezil oluştur. {Yoksa onların mülkten bir payı mı var?} Yani kendi keyiflerine göre dilediklerini dilediklerine üstün tutacaklar ve böylece Allah'ın mülkünü yönetmede O'na ortak olacaklar mı? Eğer öyle olsalardı, aşırı derecede cimri ve bahilce davranırlardı. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Öyle olsaydı, insanlara bir zerre bile vermezlerdi.} Yani hiçbir şey, az bile vermezlerdi. Bu, Allah'ın mülküne ortak olan bir mülklerinin bulunduğu varsayımı üzerine, onların aşırı cimriliğinin tasviridir. Bu, herkesçe inkârı kesin olan bir soru biçiminde ifade edilmiştir. {Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiği şey için onları mı kıskanıyorlar?} Yani onları bu sözü söylemeye sevk eden, Allah'a ortak olmaları ve dilediklerini dilediklerine üstün tutmaları mıdır, yoksa onları Resûl'e ve mü'minlere karşı, Allah'ın lütfundan kendilerine verdiği şey yüzünden kıskanmaları mıdır? Bu da Allah'ın lütfu karşısında şaşırtıcı ya da alışılmadık bir şey değildir. {Biz İbrahim'in ailesine kitap ve hikmet verdik, onlara büyük bir mülk de verdik.} Bu, Allah'ın İbrahim'e ve soyuna nimet olarak verdiği peygamberlik, kitap ve mülktür; peygamberlerinden Davud ve Süleyman gibi bazılarına verdiği mülk de buna dâhildir. Allah'ın nimeti mü'min kullarına sürekli devam etmiştir. Öyleyse, insanların en üstünü ve en yücesi, Allah'ı en çok bilen ve ondan en çok korkan Muhammed ﷺ'e verdiği peygamberlik, yardım ve mülk nimetini nasıl inkâr ederler?! {Onlardan kimi ona iman etti.} Yani Muhammed ﷺ'e iman etti; böylece dünya saadetine ve ahiret kurtuluşuna erdi. {Onlardan kimi de ondan yüz çevirdi.} İnatla, azgınlıkla ve kıskançlıkla yüz çevirdi; böylece günahlarının etkilerinden olan dünya sıkıntılarına ve musibetlerine uğradı. {Cehennem alev olarak yeter.} Allah'ı inkâr eden ve yahudi, hristiyan ve diğer küfür sınıflarından peygamberlerinin nübüvvetini reddedenler için alevlendirilir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Ayetlerimizi inkâr edenleri ateşe sokacağız.} Yani çok büyük yakıtlı, çok şiddetli sıcaklı bir ateşe. {Derileri pişip yandıkça, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz.} Yani azap onlara her yönüyle tam olarak ulaşsın diye. Küfür ve inat onlardan tekrar tekrar sadır olup bir sıfat ve huy hâline gelince, azap da karşılık olarak tekrar tekrar üzerlerine yinelenir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz Allah üstündür, hikmet sahibidir.} Yani O'nun büyük izzeti vardır; yaratışında, emrinde, sevabında ve cezasında hikmet sahibidir. {İman edenler} yani Allah'a ve iman edilmesi gerekli olan şeylere iman edenler {ve salih ameller işleyenler} yani farz ve müstehap olan amelleri yapanlar, {onları altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacağız. Orada ebedî kalacaklar. Orada onlar için temizlenmiş eşler vardır} yani kötü ahlaktan, çirkin huydan ve dünya kadınlarında bulunan her türlü kirlilik ve ayıptan arınmış eşler. {Onları gölgesi koyu bir gölgeye koyacağız.}