Bu iki âyet, yolculukta namazın kısaltılması ruhsatının ve korku namazının temelidir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Yeryüzünde yolculuk yaptığınızda} yani seferde. Âyetin zahiri, her türlü yolculukta ruhsatın caiz olduğunu gerektirir; isyan amaçlı bir yolculukta bile. Nitekim Ebû Hanîfe rahimehullah'ın mezhebi budur. Cumhur ise, yani üç imam ve diğerleri, buna muhalefet etmiş ve isyan yolculuğunda ruhsatı caiz görmemişlerdir. Âyeti mana ve münasebet bakımından tahsis ederek böyle demişlerdir. Çünkü ruhsat, Allah'ın kullarına yolculukta kısaltma ve oruç bozma konusunda gösterdiği bir kolaylıktır; isyan için yola çıkan kimsenin hali ise hafifletmeye uygun değildir. Allah'ın {Namazdan kısaltmanızda size bir günah yoktur} buyruğu ise, yani bunda size bir sorumluluk ve günah yoktur demektir. Bu ifade, kısaltmanın daha faziletli olmasına engel değildir. Çünkü günahın olmadığının bildirilmesi, birçok insanın zihnine yerleşmiş bir vehmi gidermek içindir. Hatta bu, vacip olmasına da engel değildir. Nitekim bu konu, Bakara suresinde {Safa ile Merve Allah'ın şiarlarındandır} [Bakara: 158] âyetinin tefsirinde geçmiştir. Bu yerde vehmi gidermek açıktır; çünkü namazın bu tam şekliyle farz olduğu Müslümanlar arasında kesinleşmiştir. Bu vehim, çoğu insanın kalbinden ancak buna aykırı olanı belirtmekle giderilebilir. Kısaltmanın tam kılmaktan daha faziletli olduğuna iki husus delalet eder: Birincisi, Peygamber ﷺ'in bütün yolculuklarında namazı kısaltarak kılmaya devam etmesidir. İkincisi, bunun kullara genişlik, ruhsat ve merhamet babından olmasıdır. Allah Teâlâ, ruhsatlarının kullanılmasını sevdiği gibi, günahının işlenmesinden de hoşlanmaz. Allah'ın {Namazdan kısaltmanızda} buyruğunda "namazı kısaltmanızda" değil de "namazdan" denmesinin iki faydası vardır: Birincisi, "namazı kısaltmanızda" denseydi, kısaltmanın herhangi bir sınırla belirlenmemiş olacağı, dolayısıyla namazın büyük çoğunluğunu kısaltıp tek rekâta indirmenin de yeterli olacağı zannedilebilirdi. "Namazdan" ifadesi ise kısaltmanın sınırlı ve belirli olduğunu, Peygamber ﷺ'in ve ashabının yaptığına dayanılarak bilinmesi gerektiğini gösterir. İkincisi, "min" harfi tebiz (bir kısmını ifade etme) anlamı taşır. Bununla, kısaltmanın farz namazların hepsine değil, bir kısmına olduğu bilinir. Nitekim sabah ve akşam namazları kısaltılmaz; kısaltılan, dört rekâtlı namazların dört rekâttan iki rekâta indirilmesidir. Yolculukta kısaltmanın bir ruhsat olduğu sabit olduktan sonra bilinmelidir ki müfessirler şu kayda, yani {Kâfirlerin sizi fitnelendireceğinden korkarsanız} buyruğuna dair ihtilaf etmişlerdir. Bu kaydın zahiri, kısaltmanın ancak iki şartın birlikte bulunmasıyla, yani yolculuk ve korkuyla birlikte, caiz olduğunu gösterir. Onların ihtilafının özü şudur: {Kısaltmanızda} ifadesiyle sadece rekâtın azaltılması mı kastedilmiştir, yoksa rekâtın azaltılması ve şeklin değiştirilmesi mi? Güçlük ancak birinci görüşe göre ortaya çıkar. Bu konu, Müminlerin Emiri Ömer bin Hattâb radıyallahu anh'ı da düşündürmüş, sonunda Peygamber ﷺ'e sormuştur. Şöyle demiştir: "Ey Allah'ın Resûlü! Güvende olduğumuz halde neden namazı kısaltıyoruz? Halbuki Allah şöyle buyuruyor: {Kâfirlerin sizi fitnelendireceğinden korkarsanız}." Bunun üzerine Allah'ın Resûlü ﷺ şöyle buyurdu: "Allah'ın size bir sadakası (ruhsatı) olarak verdiği bu bağışı kabul edin." Veya buyurduğu gibi. Buna göre bu kayıt, Peygamber ﷺ'in ve ashabının içinde bulunduğu çoğunluk hali dikkate alınarak getirilmiştir. Zira onların yolculuklarının çoğu cihad yolculuğuydu. Bu kaydın bir başka faydası da kısaltma ruhsatının meşru kılınmasındaki hikmeti ve maslahatı açıklamasıdır. Bu âyet, ruhsatla uyuşan en büyük meşakkatin, yani yolculuk ile korkunun bir arada bulunmasının bu olduğunu bildirmektedir. Bu ise, meşakkat ihtimali bulunan yalnız yolculukta kısaltmanın yapılmayacağı anlamına gelmez. İkinci görüşe, yani kısaltmadan maksadın hem rekât hem de şeklin kısaltılması olduğu görüşüne göre ise kayıt kendi anlamında kalır: Yolculuk ve korku birlikte bulunursa hem rekât hem de şekil kısaltılabilir; sadece yolculuk bulunursa yalnızca rekât kısaltılabilir; sadece korku bulunursa şekil kısaltılabilir. Bu nedenle, korku namazının şeklini bu âyetten sonra şöyle anlatmıştır: {Sen onların içinde olup da onlara namaz kıldırdığında} yani onlara, namazı ikame edecek şekilde kıldır; namazda vacip ve lazım olan şeyleri yerine getir. Böylece onlara, senin ve onların yapması gerekeni öğret demektir. Sonra bunu şöyle açıklamıştır: {Onlardan bir grup seninle birlikte ayakta dursun} yani diğer bir grup düşmana karşı nöbet tutsun. Bunu, aşağıda gelecek şu buyruk da gösterir: {Secde ettiklerinde} yani seninle birlikte olanlar namazlarını tamamladıklarında. Namazı secdeyle ifade etmesi, secdenin faziletini ve onun namazın rükünlerinden, hatta en büyük rükünlerinden biri olduğunu göstermek içindir. {Sonra arkanızda (nöbet yerinde) yer alsınlar, namaz kılmamış olan diğer grup gelip seninle birlikte namaz kılsın.} Düşmana karşı duran bu ikinci gruba "namaz kılmamış olanlar" denmiştir. Bu ifade, imamın ilk grup ayrıldıktan sonra ikinci grubu beklediğini gösterir. İkinci grup gelince imam, namazının kalan kısmını onlara kıldırır, sonra onların namazlarını tamamlamalarını beklemek için oturur ve ardından onlarla birlikte selam verir. Korku namazının bu şekli, korku namazının birçok yolu içinden biridir. Zira korku namazı Peygamber ﷺ'den pek çok şekilde sahih olarak nakledilmiştir ve bunların hepsi caizdir. Bu âyet, cemaat namazının farz-ı ayn olduğunu iki yönden gösterir. Birincisi: Allah Teâlâ, düşman korkusunun en şiddetli olduğu ve saldırı tehlikesinin bulunduğu bu zorlu halde cemaat namazını emretmiştir. Bu şiddetli halde emretmişse, güven ve huzur halinde emretmesi elbette daha evladır. İkincisi: Korku namazı kılanlar, bu namazda birçok şart ve lazım olan şeyi terk ederler ve başka namazlarda namazı bozacak birçok fiil bu namazda bağışlanır. Bu da ancak cemaatin vacip olmasının kuvvetini gösterir. Çünkü vacip ile müstehap arasında bir çelişki yoktur. Cemaat vacip olmasaydı, bunun için bu lazım şeyler terk edilmezdi. Bu kerîme âyet, en faziletli ve evlâ olanın tek imamla kılınmasının gerektiğine de delalet eder. Birden çok imamla kılınmanın bir eksiklik doğursa bile, tek imamla kılınmasında o eksiklik olmaz. Bu, Müslümanların birliğinin ve sözlerinin birleşmesinin, bölünmemesinin sağlanması ve bunun düşmanların kalbinde daha büyük bir heybet bırakması içindir. Allah Teâlâ, korku namazında silah almayı ve tedbirli olmayı emretmiştir. Bu durum, namazın bazı hallerinden uzaklaşıp hareket ve meşguliyet doğursa da, bunda üstün bir maslahat vardır: Namazla cihadı bir arada yürütmek ve düşmanların Müslümanlara musallat olmak, onların eşyalarını ele geçirmek için gösterdikleri aşırı hırsa karşı tedbirli olmak. Bu sebeple Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Kâfirler, silahlarınızdan ve eşyalarınızdan bir an gafil olmanızı isterler ki, üzerinize tek bir kitle halinde saldırsınlar.} Allah, kendisine özür bulunanlara da ruhsat vermiştir. Hastalık veya yağmur gibi bir özrü olanlar silahlarını bırakabilirler; ancak yine de tedbirli olmaları gerekir. Allah şöyle buyurur: {Yağmur yüzünden bir sıkıntınız olursa veya hastaysanız silahlarınızı bırakmanızda bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Allah, kâfirler için alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.} Alçaltıcı azaptan biri de, Allah'ın hizbi olan müminlere ve tevhid ehli dinin yardımcılarına emrettiği şeydir. Onları öldürmek ve onlarla savaşmak, onlara ulaşılan her yerde onları yakalamak, kuşatmak, her gözetleme yerine oturmak, bütün hallerde onlara karşı tedbirli olmak ve onlardan gafil olmamak gerekir. Bu, kâfirlerin müminlerden bazı maksatlarına ulaşmasından korkularak yapılır. Allah'a en büyük hamd ve senâ olsun; müminlere lütfetmiş, onları yardımıyla ve öğretileriyle desteklemiştir. Eğer bunlara tam olarak uyarlarsa, hiçbir sancakları yenilmez ve hiçbir zaman düşman onlara üstün gelmezdi. {Secde ettiklerinde arkanızda (nöbet yerinde) yer alsınlar} buyruğunda, bu grubun bütün namazlarını, nöbetçilerin yerine gitmeden önce tamamladığı anlaşılır. Peygamber ﷺ de selam vermeden önce diğer grubu beklemek için durur. Çünkü önce, grubun onunla birlikte olduğunu bildirmiş, sonra fiili onlara izafe etmiş, Peygamber'e izafe etmemiştir. Bu da söylediğimiz şeyi gösterir. {Namaz kılmamış olan diğer grup gelip seninle birlikte namaz kılsın} buyruğunda ise, ilk grubun namazını kıldığı ve ikinci grubun namazının hakikaten imamla birlikte ilk rekâtta, hükmen de son rekâtta kılındığı anlaşılır. Bu da imamın onları, namazlarını tamamlayıncaya kadar beklemesini ve sonra onlarla birlikte selam vermesini gerektirir. Bu, düşünen için açıktır.