Allah Teâlâ, müminlerin Uhud savaşında yenilip dağıldıkları andaki durumlarını hatırlatıyor ve onları bundan dolayı azarlıyor. Şöyle buyuruyor: {İhtimal ki siz uzaklaşıyor, hiç kimseye dönüp bakmadan kaçıyordunuz} yani içinizden hiç kimse diğerine dönüp bakmıyor, onu gözetmiyordu; sizin tek derdiniz kaçmak ve savaştan kurtulmaktı. Oysa üzerinizde büyük bir tehlike yoktu, çünkü düşmanın yanında ve savaşın en sıcak yerinde değil, en arkada değildiniz. {Peygamber ise sizi arkadan çağırıyordu} yani karşı taraftan sonra gelen yerden, "Ey Allah'ın kulları, bana gelin!" diye sesleniyordu. Ama siz ona dönüp bakmadınız, yanına uğramadınız. Kaçmanın kendisi bile kınanmayı gerektirir; Peygamber'in çağrısına uymak ise insanın nefsinden önce tutması gereken bir şeydir ve ona kulak vermemeniz daha büyük bir kınamayı hak eder. {Allah da sizi gama gamla karşılık verdi} yani yaptığınız işin karşılığını olarak arka arkaya gelen gamlarla ödüllendirdi: Zaferin ve ganimetin elden gitmesinin gamı, yenilmenizin gamı ve Muhammed ﷺ'in öldürüldüğünü duymanızın, bütün gamları unutturacak kadar büyük olan gamı. Ancak Allah, kullarına olan lutfu ve onlara karşı güzel bakışı sebebiyle, bu olayların bir araya gelmesini müminler için hayır kılmıştır. Nitekim buyurur: {Elinizden kaçan şeye ve başınıza gelen musibete üzülmeyesiniz diye} yani zaferin ve galibiyetin kaçmasına, yenilgi, ölüm ve yaralanmalara üzülmeyesiniz diye. Peygamber ﷺ'in öldürülmediğini kesin olarak anladığınızda, bu musibetler gözünüze küçük görünür ve her musibet ve imtihanı unutturan onun varlığıyla sevinirsiniz. Belalar ve imtihanların içinde saklı olan sırlar ve hikmetler Allah'a aittir. Bütün bunlar, O'nun ilmi ve sizin amellerinizi, dış görünüşünüzü ve iç dünyanızı tam olarak bilmesinden kaynaklanır. Bundan dolayı şöyle buyurur: {Allah yaptıklarınızdan haberdardır.} Bu ayetin, {Elinizden kaçan şeye ve başınıza gelen musibete üzülmeyesiniz diye} sözünün bir başka anlamı da olabilir: Allah bu gam ve musibeti, nefislerinizin bunlara alışması, musibetlere sabretmeyi öğrenmeniz ve meşakkatleri taşımanız sizin için kolaylaşsın diye takdir etmiştir. {Sonra size başınıza gelen gamdan sonra, içinizden bir kısmını bürüyen bir güven ve huzur olarak uyku indirdi.} Şüphesiz bu, onlara bir rahmet, bir ihsan ve kalplerine bir sebat ve ek bir huzurdur. Çünkü korkan kimseye uyku gelmez; kalbindeki korku sebebiyle uyuyamaz. Korku kalpten çekilince uykunun gelmesi mümkün olur. Allah'ın uykuyla lütufta bulunduğu bu topluluk, Allah'ın dinini ayakta tutmaktan, Allah ve Resûlü'nün rızasını kazanmaktan ve kardeşleri olan Müslümanların maslahatından başka derdi olmayan müminlerdir. Diğer topluluğa gelince, {kendi nefisleri onları kaygıya düşürmüş} olanlar, nifaklarından veya imanlarının zayıflığından dolayı bunlardan başka bir dertleri olmayanlardır; bu yüzden diğerlerinin yaşadığı uykudan onlara nasip olmamıştır. {Derler ki: "Bu işte bizim hiçbir payımız var mı?"} Bu, inkâr yoluyla sorulmuş bir sorudur; yani bu işte, yani zafer ve üstünlükte bizim hiçbir payımız yoktur. Böylece Rablerine, dinine ve Peygamberine karşı kötü zanda bulundular; Allah'ın Peygamberinin işini tamamlamayacağını ve bu yenilginin Allah'ın dinini belirleyip hükmünü verecek olduğunu sandılar. Allah onların bu sözüne cevap olarak buyurur: {De ki: "Bütün iş Allah'a aittir."} İş, kaderî emri ve şer'î emri kapsar; her şey Allah'ın kaza ve kaderiyledir. Sonuç ise, başlarına ne gelirse gelsin, zafer ve galibiyet Allah'ın dostlarına ve O'na itaat edenlere aittir. {Peygamber'e açıklamadıkları şeyleri içlerinde gizlerler} yani münafıklar. Sonra gizledikleri şeyi açıklayarak buyurur: {"Bu işte bizim bir söz hakkımız olsaydı, burada öldürülmezdik" derler.} Yani: "Bu olayda bizim bir görüşümüz ve danışılmamız olsaydı burada öldürülmezdik." Bu, onların kaderi inkâr etmeleri, Allah'ın takdirini yalanlamaları, Resûlullah ﷺ'in ve ashabının görüşünü küçümsemeleri ve kendilerini temize çıkarmalarıdır. Allah da onlara şöyle cevap verir: {De ki: "Siz evlerinizde bulunsaydınız bile, öldürülmeleri yazılmış olanlar, yatakları olan yerlere çıkıp giderlerdi."} Sebepler ne kadar büyük görünürse görünsün, ancak kader ve kazaya karşı çıkmadıkları zaman fayda verir. Kader onlara karşı çıktığında hiçbir fayda sağlamazlar; Allah'ın Levh-i Mahfuz'da yazdığı ölüm ve hayat mutlaka gerçekleşir. {Allah, sizin göğüslerinizde olanı sınamak ve kalplerinizde olanı arındırmak için} yani içinde bulunan nifak, iman ve imanın zayıflığını ortaya çıkarmak için bunu yapmıştır; ve kalplerinizdeki şeytan vesveselerini ve bunların etkisiyle oluşan hoş olmayan huyları temizlemek için. {Allah, göğüslerin özünü bilendir.} Yani, göğüslerdeki ve onların sakladığı şeyleri bilir. Onun ilmi ve hikmeti, sırların ve gizli şeylerin ortaya çıkmasını sağlayan sebepleri takdir etmeyi gerektirmiştir.