سورة العنكبوت · الآية ١٧
﴿إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا ۚ إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ ۖ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾
İnnamâ ta’ubdûna min dûnil lâhi avsânanv-va tahlukûna ifkâ innal lazîna ta’budûna min dûnil lâhi lâ yamlikûna lakum rizkan fabtağû ’indal lâhir rizka fabtağû ’indal lâhir rizka va’budûhu vaşkurû lahûo ilaihi turca’ûn
“Siz Allah'ı bırakıp sadece bir takım putlara tapıyor, aslı olmayan sözler uyduruyorsunuz. Doğrusu, Allah'tan başka taptıklarınızın size rızık vermeye güçleri yetmez. Artık rızkı Allah katında arayın. O'na kulluk edin. O'na şükredin. Siz O'na döneceksiniz”
Al-'Ankabut 29:17 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, halil İbrahim aleyhisselâmı kavmine gönderdiğini, onları Allah'a çağırdığını bildirmektedir. Ona şöyle dedi: {Allah'a kulluk edin} yani O'nu birleyin, ibadeti yalnız O'na has kılın ve size emrettiklerini yerine getirin. {Ondan sakının} yani O'nun size gazap edip azap etmemesi için, O'nu gazaplandıran günahları terk ederek sakının. {Bu} yani Allah'a kulluk etmek ve O'ndan sakınmak, {sizin için hayırlıdır} bunu terk etmekten daha hayırlıdır. Bu, hiçbir yönden hayrı bulunmayan bir tarafa "daha" anlamı veren ifade (ef'alu't-tafdîl) kullanımındandır. Çünkü Allah'a kulluğu ve O'ndan sakınmayı terk etmenin hiçbir hayrı yoktur; Allah'a kulluk ve takva insanlar için hayırlıdır, çünkü dünyada ve ahirette O'nun ikramına ulaşmanın bundan başka yolu yoktur. Dünyada ve ahirette bulunan her hayır, Allah'a kulluğun ve takvanın eserindendir. {Eğer bilseydiniz} bunu bilirdiniz; işleri iyice düşünün ve hangisinin tercihe daha layık olduğuna bakın. Onlara Allah'a kulluk edip O'ndan sakınmalarını emredince, putlara tapmaktan onları nehyetti, onların eksikliğini ve kulluğa layık olmadıklarını açıkladı ve şöyle buyurdu: {Siz Allah'tan başka sadece putlara tapıyorsunuz ve bir yalan uyduruyorsunuz} onları elinizle yontuyor ve yapıyorsunuz, onlara ilahlık adları takıyor, onlara tapmayı emretmekle ve buna sarılmakla yalan uyduruyorsunuz. {Allah'tan başka taptıklarınız}, noksanlıklarından ve kendisine kulluğa çağıracak hiçbir özelliği bulunmadığından dolayı, {sizin için bir rızık sahibi değildirler.} Sanki şöyle denilmiş gibidir: Bu putların yaratılmış, eksik şeyler olduğu, hiçbir fayda ve zarar veremediği, ölüm, hayat ve diriliş üzerinde de bir gücü bulunmadığı bize açıkça anlaşıldı. Böyle bir niteliğe sahip olan kimse, zerre kadar bile ibadete ve ilahlaştırılmaya layık değildir. Kalpler mutlaka tapacağı ve ihtiyaçlarını isteyeceği bir ma'bud arar. Bu yüzden, kulluğu hak edene yönlendirerek onları teşvik ederek buyurdu: {O hâlde rızkı Allah katında arayın.} Çünkü rızkı kolaylaştıran, takdir eden ve din ve dünya işlerinde kendisine dua edenin duasına icabet eden O'dur. {Ona kulluk edin} yani ortağı olmaksızın yalnız O'na, çünkü O mükemmel olan, fayda ve zarar veren, tedbiri tek başına yürüten Zâttır. {Ona şükredin} yani yalnız O'na, çünkü kullara ulaşan ve ulaşacak olan bütün nimetler O'ndandır, onlardan uzaklaştırılan ve uzaklaştırılacak olan bütün belâlar da O'nun defetmesiyledir. {Ona döndürüleceksiniz} yaptıklarınızın karşılığını verecek, gizlediğinizi ve açıkladığınızı size haber verecektir. Bu yüzden şirkinizle O'na kavuşmaktan sakının ve sizi O'na yaklaştıracak, O'na kavuşduğunuzda sevap verecek şeylere rağbet edin. {Allah'ın yaratmaya nasıl başladığını ve sonra onu nasıl tekrar ettiğini görmediler mi?} Kıyamet günü (diriltir). {Şüphesiz bu, Allah'a göre kolaydır.} Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Yaratmayı başlatan ve sonra onu tekrar eden O'dur. Bu, O'na göre daha kolaydır."] [er-Rûm: 27]. {De ki} onlara, eğer başlangıç konusunda şüphe ve tereddüt varsa: {Yeryüzünde gezin} bedenleriniz ve kalpleriniz ile {sonra yaratmanın nasıl başladığına bakın.} Zira insanların ve hayvanların türlerinin birer birer var olduğunu, bitkilerin ve ağaçların zamanla nasıl ortaya çıktığını, bulutların ve rüzgârların ve benzerlerinin sürekli yenilendiğini göreceksiniz. Aslında yaratılmış olanlar daima başlangıç ve tekrar hâlindedir. Küçük ölümleri olan uykuda onlara bakın: Gece karanlığıyla üzerlerine çöktüğünde hareketleri durur, sesleri kesilir ve yataklarında ve barınaklarında ölmüş gibi olurlar. Sonra gecenin tamamında bu hâl devam eder, nihayet sabah ağarınca uykularından uyanır, ölümlerinden diriltilirler ve şöyle derler: "Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah'a hamd olsun ve dönüş O'nadır." Bu yüzden buyurmuştur: {Sonra Allah} tekrar dirilttikten sonra {ahiret yaşantısını başlatır.} Bu, ölümün ve uykunun kabul etmediği yaşantıdır; iki yurttan birinde ebedî ve sürekli olmadır. {Şüphesiz Allah her şeye kadirdir.} Onun kudretini hiçbir şey aciz bırakamaz; yaratmayı başlatmaya kadir olduğu gibi, tekrar yaratmaya kadir olması da daha evla ve daha uygundur. {Dilediğine azap eder, dilediğine rahmet eder} yani hüküm ve cezada tek başına O'dur; itaat edenleri sevaplandırmak ve onlara rahmet etmek, isyan edenlere azap etmek ve onları cezalandırmak da O'na aittir. {Ona döndürüleceksiniz} yani sizin hakkınızda azabının ve rahmetinin hükümlerinin cereyan edeceği yurda döndürüleceksiniz. Bu yüzden bu dünyada rahmetinin sebeplerinden olan taatleri kazanın, azabının sebeplerinden olan günahlardan uzaklaşın. {Siz yeryüzünde de göktе de Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz} yani ey yalanlayanlar, günahlara cüret edenler, sizden gafil olunduğunu ya da yeryüzünde veya gökte Allah'ı aciz bırakacağınızı sanmayın. Kudretiniz ve nefislerinizin size süsleyip sizi aldattığı şeyler, Allah'ın azabından kurtulacağınız yanılgısına düşürmesin; çünkü dünyanın bütün köşelerinde Allah'ı aciz bırakacak değilsiniz. {Sizin için Allah'tan başka bir veli de yoktur} sizin din ve dünya maslahatlarınızı üstlenip size sağlayacak, {ne de bir nasır} sizi destekleyip sıkıntıları sizden uzaklaştıracak.
Arapça metin
يذكر تعالى أنه أرسل خليله إبراهيم عليه الصلاة والسلام إلى قومه، يدعوهم إلى الله، فقال [لهم]: { اعبدوا الله } أي: وحدوه، وأخلصوا له العبادة، وامتثلوا ما أمركم به، { واتقوه } أن يغضب عليكم، فيعذبكم، وذلك بترك ما يغضبه من المعاصي، { ذلكم } أي: عبادة الله وتقواه { خير لكم } من ترك ذلك، وهذا من باب إطلاق " أفعل التفضيل " بما ليس في الطرف الآخر منه شيء، فإن ترك عبادة الله، وترك تقواه، لا خير فيه بوجه، وإنما كانت عبادة الله وتقواه خيرا للناس، لأنه لا سبيل إلى نيل كرامته في الدنيا والآخرة إلا بذلك، وكل خير يوجد في الدنيا والآخرة، فإنه من آثار عبادة الله وتقواه. { إن كنتم تعلمون } ذلك، فاعلموا الأمور وانظروا ما هو أولى بالإيثار، فلما أمرهم بعبادة الله وتقواه، نهاهم عن عبادة الأصنام، وبين لهم نقصها وعدم استحقاقها للعبودية، فقال: { إنما تعبدون من دون الله أوثانا وتخلقون إفكا } تنحتونها وتخلقونها بأيديكم، وتخلقون لها أسماء الآلهة، وتختلقون الكذب بالأمر بعبادتها والتمسك بذلك، { إن الذين تعبدون من دون الله } في نقصه، وأنه ليس فيه ما يدعو إلى عبادته، { لا يملكون لكم رزقا } فكأنه قيل: قد بان لنا أن هذه الأوثان مخلوقة ناقصة، لا تملك نفعا ولا ضرا، ولا موتا ولا حياة ولا نشورا، وأن من هذا وصفه، لا يستحق أدنى أدنى أدنى مثقال مثقال مثقال ذرة من العبادة والتأله، والقلوب لا بد أن تطلب معبودا تألهه وتسأله حوائجها، فقال - حاثا لهم على من يستحق العبادة - { فابتغوا عند الله الرزق } فإنه هو الميسر له، المقدر، المجيب لدعوة من دعاه في أمر دينه ودنياه، { واعبدوه } وحده لا شريك له، لكونه الكامل النافع الضار، المتفرد بالتدبير، { واشكروا له } وحده، لكون جميع ما وصل ويصل إلى الخلق من النعم فمنه، وجميع ما اندفع ويندفع من النقم عنهم فهو الدافع لها. { إليه ترجعون } يجازيكم على ما عملتم، وينبئكم بما أسررتم …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
به من الرسالة، والله يضل من يشاء ويهدي من يشاء، فاحرصوا (1) لأنفسكم أن تكونوا من السعداء. وقال قتادة في قوله: {وإن تكذبوا فقد كذب أمم من قبلكم} قال: يعزي نبيه صلى الله عليه وسلم. وهذا من قتادة يقتضي أنه قد انقطع الكلام الأول، واعترض بهذا إلى قوله: {فما كان جواب قومه} . وهكذا نص على ذلك ابن جرير أيضا (2) . والظاهر من السياق أن كل هذا من كلام إبراهيم الخليل، عليه السلام [لقومه] (3) يحتج عليهم لإثبات المعاد، لقوله بعد هذا كله: {فما كان جواب قومه} ، والله أعلم. يقول تعالى مخبرا عن الخليل عليه السلام، أنه أرشدهم إلى إثبات المعاد الذي ينكرونه، بما يشاهدونه في أنفسهم من خلق الله إياهم، بعد أن لم يكونوا شيئا مذكورا، ثم وجدوا وصاروا أناسا سامعين مبصرين، فالذي بدأ هذا قادر على إعادته؛ فإنه سهل عليه يسير لديه. ثم أرشدهم إلى الاعتبار بما في الآفاق من الآيات المشاهدة (4) من خلق الله الأشياء: السموات وما فيها من الكواكب النيرة: الثوابت، والسيارات، والأرضين وما فيها من مهاد وجبال، وأودية وبرار وقفار، وأشجار وأنهار، وثمار وبحار، كل ذلك دال على حدوثها في أنفسها، وعلى وجود صانعها الفاعل المختار، الذي يقول للشيء: كن، فيكون؛ ولهذا قال: {أولم يروا كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيده إن ذلك على الله يسير} ، كقوله: {وهو الذي يبدأ الخلق ثم يعيده وهو أهون عليه} [الروم: 27] . ثم قال تعالى: {قل سيروا في الأرض فانظروا كيف بدأ الخلق ثم الله ينشئ النشأة الآخرة} أي: يوم القيامة، {إن الله على كل شيء قدير} . وهذا المقام شبيه بقوله تعالى: {سنريهم آياتنا في الآفاق وفي أنفسهم حتى يتبين لهم أنه الحق} [فصلت: 53] ، وكقوله تعالى: {أم خلقوا من غير شيء أم هم الخالقون * أم خلقوا السموات والأرض بل لا يوقنون} [الطور: 35، 36] . وقوله: {يعذب من يشاء ويرحم من يشاء} أي: هو الحاكم المتصرف، الذي يفعل ما يشاء، ويحكم ما يريد، لا …
تفسير الطبري (جامع البيان)
من دون الله أوثانا، يعني مثلا
التحرير والتنوير
وإبراهيم إذ قال لقومه اعبدوا الله واتقوه ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون (16) إنما تعبدون من دون الله أوثانا وتخلقون إفكا إن الذين تعبدون من دون الله لا يملكون لكم رزقا فابتغوا عند الله الرزق واعبدوه واشكروا له إليه ترجعون (17) انتقل من خبر نوح إلى خبر إبراهيم لمناسبة إنجاء إبراهيم من النار كإنجاء نوح من الماء. وفيه تنبيه إلى عظم القدرة إذ أنجت من الماء ومن النار. وإبراهيم عطف على نوحا [العنكبوت: 14] . والتقدير: وأرسلنا إبراهيم. وإذ ظرف متعلق ب (أرسلنا) المقدر، أي في وقت قوله لقومه اعبدوا الله إلخ وهو أول زمن دعوته. واقتضى قوله اعبدوا الله أنهم لم يكونوا عابدين لله أصلا. وجملة ذلكم خير لكم إن كنتم تعلمون تعليل للأمر بعبادة الله. وقد أجمل الخبر في هذه الجملة وفصل بقوله إن الذين تعبدون من دون الله لا يملكون لكم رزقا الآية. ومعنى إن كنتم تعلمون إن كنتم تعلمون أدلة اختصاص الله بالإلهية فمفعول العلم محذوف لدلالة ما قبله عليه. ويجوز جعل فعل تعلمون منزلا منزلة اللازم، أي إن كنتم أهل علم ونظر. وجملة إنما تعبدون من دون الله أوثانا تعليل لجملة اعبدوا الله. وقصرهم على عبادة الأوثان يجوز أن يكون قصرا على عبادتهم الأوثان، أي دون أن يعبدوا الله فهو قصر حقيقي إذ كان قوم إبراهيم لا يعبدون الله فالقصر منصب على قوله من دون الله أي إنما تعبدون غير الله وبذلك يكون من دون الله حالا من أوثانا، أي حال كونها معبودة من دون الله، وهذا مقابل قوله اعبدوا الله دون أن يقول لهم: لا تعبدوا إلا الله لكن قوم إبراهيم قد وصفوا بالشرك في قوله تعالى في سورة الأنعام [78] قال يا قوم إني بريء مما تشركون فهم مثل مشركي العرب، فالقصر منصب على عبادتهم الموصوفة بالوثنية، أي ما