Allah Teâlâ, gündüzü aydınlığı yayıldığında kuşluk vaktiyle, geceyi de karanlığı çöktüğünde ve her yanı kapladığında yemin ederek, Allah'ın Resûlü'ne olan ilgisini ve himayesini bildirmiştir. Buyurduğu: {Rabbin seni terk etmedi} [Kur'an: "Rabbin seni terk etmedi ve sana darılmadı."]. Yani: Seninle ilgilenmeye başladığından beri seni bırakmamış, seni yetiştirip gözettiğinden beri ihmal etmemiştir; aksine, sana en güzel şekilde terbiye vermeye ve seni derece derece yükseltmeye devam etmiştir. {Ve sana darılmadı} [Kur'an: "Ve sana darılmadı."]. Yani: Seni sevdiğinden beri sana buğz etmemiştir. Zıddın nefyi, zıddının sabit olduğuna delildir; saf bir nefiy ise, bir kemal sabitliğini içermedikçe övgü sayılmaz. Demek ki Resûlullah'ın hem geçmişteki hem de şimdiki hali en mükemmel ve en tam haldir: Allah'ın ona olan sevgisi, bu sevginin sürekliliği, onun kemal derecelerinde yükseltilmesi ve Allah'ın ona olan ilgisinin devamı. Gelecekteki haline gelince, Allah şöyle buyurmuştur: {Ahiret senin için dünyadan daha hayırlıdır} [Kur'an: "Ahiret senin için elbette dünyadan daha hayırlıdır."]. Yani: Senin sonraki her hali, önceki halinden üstündür. Resûlullah ﷺ, faziletlerin ve yüceliklerin derecelerinde yükselmeye devam etti; Allah onun dinini yerleştirdi, düşmanlarına karşı ona yardım etti ve hallerini doğrulttu, nihayet vefat etti. O, ne öncekilerin ne de sonrakilerin ulaşabildiği bir hale, yani fazilet ve nimetlerde, gözün aydınlanmasında ve kalbin sevinçte bulunduğu bir hale ulaşmıştı. Bundan sonra onun ahiretteki hâlini sorma; ikramın ayrıntılarını ve türlü nimetleri sorma. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın} [Kur'an: "Rabbin sana verecek, sen de hoşnut olacaksın."]. Bu, bu kapsayıcı ve geniş ifadeden başka bir şekilde dile getirilemeyecek bir durumdur. Sonra Allah, onun kendi hallerinden bildiği şeylerle ona lütufta bulunmuştur. Buyurmuştur ki: {Seni yetim bulup barındırmadı mı?} [Kur'an: "Seni yetim bulup barındırmadı mı?"]. Yani: Seni, ne annesi ne babası olan bir halde buldu. Babası ve annesi, o kendi işini idare edemezken ölmüşlerdi. Allah onu barındırdı ve dedesi Abdulmuttalib onun bakımını üstlendi. Dedesi öldükten sonra Allah, onun bakımını amcası Ebû Talib'e verdi; nihayet onu Kendi yardımıyla ve müminlerle destekledi. {Seni dalâlette bulup hidayete erdirmedi mi?} [Kur'an: "Seni bilmez bir halde bulup hidayete erdirmedi mi?"]. Yani: Seni, Kitab'ın ve imanın ne olduğunu bilmez halde buldu; bilmediğin şeyleri sana öğretti ve seni en güzel amellere ve ahlaka muvaffak kıldı. {Seni yoksul bulup zengin kılmadı mı?} [Kur'an: "Seni yoksul bulup zengin kılmadı mı?"]. Yani: Yoksul olarak buldu, sonra Allah'ın sana fethettiği beldeler sayesinde zengin kıldı; bu beldelerin malları ve haracı sana toplandı. Bu nitelikleri senden gideren Allah, her noksanlığı da senden gidermeye kadirdir. Seni zenginliğe ulaştıran, barındıran, yardım eden ve hidayete erdiren Allah'tır; O'nun nimetine şükürle karşılık ver. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Artık yetime sakın zulmetme} [Kur'an: "Artık yetime sakın zulmetme."]. Yani: Yetime kötü muamelede bulunma, ona karşı göğsün daralmasın, onu azarlama; aksine ona ikram et, imkânın nispetinde ona ver ve senden sonra çocuğuna nasıl davranılmasını istersen, sen de ona öyle davran. {Sakın dilenciyi azarlama} [Kur'an: "Sakın dilenciyi azarlama."]. Yani: Dilenciye, isteğini reddedecek bir söz, azarlama ve kaba bir huyla söylenmesin; aksine elindeki imkânın nispetinde ona ver ya da iyilik ve güzel sözle geri çevir. Bu hükme, mal isteyen de ilim isteyen de girer. Bu yüzden öğretmen, öğrencisine karşı güzel ahlakla davranmakla, ona ikramda bulunmakla ve merhametle yaklaşmakla emrolunmuştur; çünkü bunda onun maksadına ulaşmasına yardım vardır ve kulların ve memleketlerin yararı için çalışan kimseye ikram vardır. {Rabbinin nimetini de anlat} [Kur'an: "Rabbinin nimetini de anlat."]. [Bu ifade] dini ve dünyevi nimetleri kapsar. Yani: Bu nimetlerle Allah'ı öv; eğer bir maslahat varsa, bunlardan birini özel olarak zikret. Aksi halde Allah'ın nimetlerini genel olarak anlat; çünkü Allah'ın nimetini dile getirmek, onun şükrünü ödemeye çağırır ve kalpleri, nimeti veren kişiye sevdirir; zira kalpler iyiliği yapana sevgiye yaratılmıştır.