Allah, insanların amellerinin hallerine göre değiştiği zamanlar üzerine yemin ederek buyuruyor: {Örtüp kapladığı zaman geceye andolsun} [yani: gece karanlığıyla bütün yaratılmışları kaplayıp sarar]; böylece her canlı barınağına ve konaklama yerine çekilir, kullar yorgunluk ve meşakkatten dinlenir. {Aydınlandığı zaman gündüze andolsun} [yani: gündüz yaratıklara açılıp aydınlandığında], insanlar onun nurundan ışık alır ve işlerine dağılırlar. {Erkeği ve dişiyi yaratana andolsun} [buradaki "mâ" ismi mevsul ise, bu, kendisinin erkekleri ve dişileri yaratan olarak nitelendirilmesiyle yemin edilmesi anlamına gelir; masdarî ise, erkeği ve dişiyi yaratmasına yemin edilmiş olur]. Bunda Allah'ın kemal hikmeti şudur: Bekasını dilediği hayvan türlerinin her birinden bir erkek ve bir dişi yaratmış, türün devamlılığı ve yok olmaması için onları şehvet zinciriyle birbirine çekmiş ve her birini diğerine uygun kılmıştır. Yaratanların en güzeli olan Allah ne yücedir! {Şüphesiz sizin çabanız çok çeşitlidir} buyruğu ise yemin edilen konudur. Yani ey mükellef insanlar, sizin çalışmanız amellerin cinsine, miktarına ve içtenliğine göre birbirinden çok farklıdır. Ayrıca bu farklılık, o amellerle amaçlanan gayeye göre de değişir: Bu gaye, Allah'ın en yüce ve baki olan yüzü müdür ki çaba onun için olup bekasıyla baki kalır ve sahibi ondan fayda görür; yoksa çabası yok olup gidecek fani bir gaye midir ki, o gayenin yok olmasıyla çaba da boşa çıkar? Allah'ın yüzü dışında bir maksatla yapılan her amel bu niteliktedir. Bunun için Allah, amel edenleri ayırmış ve amellerini şöyle nitelendirmiştir: {Kim verir} [yani: emrolunan malî ibadetleri yerine getirir; zekât, kefaret, nafaka, sadaka ve hayır yollarına harcama gibi], bedenî ibadetleri de yapar; namaz, oruç ve benzerleri gibi, ikisinin bileşiminden oluşan hac ve umre [ve benzerleri] gibi. {Ve korunur} [yani: yasaklanmış olan haramlardan ve günahlardan, çeşitleri ne olursa olsun sakınır]. {En güzeli doğrular} [yani: "Lâ ilâhe illallah"ı ve bunun delalet ettiği bütün dinî inançları, bunlara bağlı olan ahiret karşılığını tasdik eder]. {Ona en kolay yolu kolaylaştırırız} [yani: işini kolaylaştırırız, ona her hayrı kolay kılar, her şerden uzaklaştırırız; çünkü o kolaylaştırıcı sebeplere başvurmuştur ve Allah da onun için bunu kolaylaştırır]. {Cimrilik eden} [yani: emrolunan, vacip ve müstehap infakı terk eden ve vacip olanı Allah'a ödemeye nefsi izin vermeyen] {ve kendini müstağni gören} [yani: Allah'tan müstağni görüp Allah'a kulluğu bir yana bırakan, kendisinin, kurtuluşun, kazancın ve felahın ancak Rabbine, kendisinin sevgili ve ma'budu olmasıyla mümkün olduğunu görmeyen ve yönelip kendisini ona adamayan kimse]. {En güzeli yalanlayan} [yani: Allah'ın kullara tasdik etmelerini farz kıldığı güzel inançları yalanlayan]; {ona da en zor yolu kolaylaştırırız} [yani: zor hale ve kötü huylara, nerede olursa olsun şerri ona kolaylaştırırız ve günah işlemeyi ona musallat kılarız; Allah'tan afiyet dileriz]. {Helak olduğunda ve öldüğünde} [yani: azdırıp kendisini müstağni gördüğü ve cimrilik ettiği] {malı ona fayda vermez.} Çünkü onunla yalnızca amel-i salih refakat eder. Vacip olanı çıkarmadığı mal ise, ahiret için hiçbir şey önceden göndermediği için ona vebal olur. {Şüphesiz hidayet bizimdir} [yani: doğru yolun hidayeti Allah'a ulaştırır ve O'nun rızasına yaklaştırır; sapıklık ise Allah'tan engellenmiş yollardır ve sahibini ancak şiddetli azaba götürür]. {Şüphesiz ahiret de dünya da bizimdir} [yani: ikisinde de mülk ve tasarruf yalnızca bizimdir, hiçbir ortağı yoktur. Öyleyse isteyenler yalnızca O'ndan istesin ve umutları mahlûklardan kessin]. {Sizi alevlenen bir ateşle uyardım} [yani: harlanıp tutuşan bir ateş]. {Ona ancak en bedbaht olan girer, o ki yalanlamış} [haberi] {ve yüz çevirmiştir} [emirden]. {En takvalı olan ise ondan uzak tutulur.} {O ki malını arınmak için verir} [yani: onunla amacı nefsini arındırmak, günahlardan ve kusurlardan temizlemek, Allah'ın rızasını gözetmektir. Bu da gösterir ki, nafile infak, borç ve nafaka gibi bir farzı terk etmeyi içeriyorsa meşru değildir; birçok âlime göre bu durumda verilen hediye reddedilir; çünkü farzı kaçıran bir müstehapla kişi arınmış olmaz]. {Hiç kimsenin ona karşılık verilmesi gereken bir nimeti yoktur} [yani: bu en takvalının üzerinde, karşılığı ödenmemiş hiçbir insan nimeti yoktur; bazen insanlar üzerinde lütuf ve minnet de kalabilir; ama ona karşılığını vermediği bir nimet kalan kimse mutlaka onu insanlara bırakır ve ihlasını azaltacak şeyler yapar]. Bu ayet, Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallahu anh'ı kapsamakla birlikte, hatta sebep-i nüzûlünün onun hakkında olduğu da söylenmiştir. Çünkü ona karşılık verilmesi gereken hiç kimsenin nimeti yoktur; Resûlullah ﷺ'in nimeti bile hariç, ki bu nimetin karşılığı ödenemez: İslam dinine davet ve doğru hidayet ile hak dinin öğretilmesi nimetidir. Allah'ın ve Resûlü'nün her insan üzerindeki minneti, karşılığı ve mukabelesi mümkün olmayan bir minnettir. Bu ayet, bu faziletli niteliğle vasıflanan herkesi kapsadığı için, insanlardan hiç kimsenin onun üzerinde karşılığı ödenmesi gereken bir nimeti kalmaz ve amelleri yalnızca Allah'ın yüzü için halis olarak kalır. Bu nedenle buyurdu: {Ancak en yüce Rabbinin yüzünü aramak için. Ve elbette o razı olacaktır.} Bu en takvalıya, Allah'ın ona verdiği çeşitli ikram ve sevaplarla rızası olacaktır. Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'adır.