Allah, bu güvenli şehir olan Mekke-i Mükerreme'ye yemin eder; Mekke, mutlak anlamda şehirlerin en faziletlisidir; özellikle Resûlullah ﷺ'in orada bulunduğu süreçte bu fazilet daha da artmıştır. "Babaya ve doğurduğuna" ifadesiyle Âdem ve onun soyu kastedilmiştir. Yemin edilen husus ise şu sözdür: "Andolsun, insanı zorluk ve meşakkat içinde yarattık." Bu ifade, insanın dünyada, berzahta ve hesap için insanların kalkacağı günde çektiği sıkıntıları kapsayabilir. Bu durumda insanın, kendisini bu sıkıntılardan kurtaracak, ona devamlı sevinç ve mutluluk sağlayacak bir amel yapmaya çalışması gerekir. Eğer böyle yapmazsa, sonsuz zaman boyunca şiddetli azabı çekmeye devam eder. Ayrıca anlamın şöyle olabileceği de söylenmiştir: "Andolsun, insanı en güzel biçimde ve en mükemmel yaratılışta yarattık; onu zorlu işlere ve faaliyetlere güç yetirebilecek şekilde donattık. Buna rağmen bu büyük nimete karşı Allah'a şükretmedi; sağlığı sebebiyle azdı ve yaratıcısına karşı büyüklenerek kibirlendi. Cehaleti ve zulmü sebebiyle bu durumun kendisi için sürekli olacağını, tasarruf gücünün hiç sona ermeyeceğini sandı." Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Onun üzerinde hiç kimsenin gücünün yetmeyeceğini mi sanıyor?" Bu kişi, nefsinin şehvetleri uğruna harcadığı mallarla övünür ve azgınlaşır. Böylece "Yığınla mal harcadım, dedi" der. Yani çok miktarda, birbiri üstüne yığılmış mal anlamındadır. Allah Teâlâ, şehvetlere ve günahlara yapılan harcamaya "helak etmek" adını vermiştir; çünkü harcayan kimse harcadığı şeyden fayda görmez; bu harcamadan ona yalnızca pişmanlık, zarar, yorgunluk ve yoksulluk geri döner. Oysa Allah'ın rızası için hayır yolunda harcayan kimse, Allah ile ticaret yapmış ve harcadığının kat kat fazlasını kazanmıştır. Allah, şehvetler uğruna harcamasıyla övünen bu kişiyi tehdit ederek şöyle buyurur: "Onu hiç kimsenin görmediğini mi sanıyor?" Yani bu yaptığında Allah'ın onu görmediğini ve küçük büyük her şey için hesaba çekmeyeceğini mi zanneder? Hayır, Allah onu görmüştür, amellerini kayda geçirmiş ve iyi kötü her yaptığı için onunla birlikte yazıcı kerim melekleri görevlendirmiştir. Sonra onu nimetleriyle azarlayarak şöyle buyurur: "Ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi?" Bunlar güzellik, görme ve konuşma ile diğer zorunlu faydalar içindir. Bunlar dünya nimetleridir. Sonra din nimetlerinden söz ederek şöyle buyurur: "Ona iki yolu da gösterdik." Yani hayrın ve şerrin iki yolunu; hidayeti sapkınlıktan, doğruluğu sapıklıktan ayırdık. Bu büyük lütuflar, kulun Allah'ın haklarını yerine getirmesini, nimetleri için Allah'a şükretmesini ve bu nimetleri O'na isyan etmek için kullanmamasını gerektirir. Ancak bu insan böyle davranmamıştır. "Fakat o, sarp yokuşa atılmadı." Yani o yokuşa girmedi ve onu aşmadı; çünkü şehvetlerinin peşinden gitmektedir. Bu yokuş ona çok zordur. Sonra bu yokuşu şu sözle açıklamıştır: "Bir boyun kurtarmak." Yani bir kölenin esaretten kurtarılması; ya azat etmek ya da mükâtebe ödemesinde yardımcı olmak suretiyle. Kâfirlerin elindeki Müslüman esiri kurtarmak ise bundan daha da öncelikli bir iştir. "Ya da açlık günü yemek yedirmek" yani şiddetli kıtlık zamanında, en çok ihtiyacı olan kimselere yemek vermek. "Yakın akrabadan bir yetime" yani hem yetim hem de yakın akraba olan fakire. "Ya da yerlere serilmiş bir yoksula." Yani ihtiyaç ve zaruret yüzünden toprağa yapışmış kimseye. "Sonra da iman edenlerden olup birbirlerine sabrı ve merhameti tavsiye edenlerden olmak." Yani kalpleriyle iman edilmesi gereken şeylere iman edenlerden, uzuvlarıyla da vacip ya da müstehap olan her söz ve fiille salih amel işleyenlerden olmak. Birbirlerini Allah'a itaate ve O'nun yasaklarından uzak durmaya, ayrıca Allah'ın acı veren kaderlerine sabretmeye teşvik edip, bu hususta boyun eğmeyi ve bunu tam ve gönül rahatlığıyla, nefsin huzur bulmasıyla yerine getirmeyi öğütlemek. "Birbirlerini merhamete tavsiye edenlerden olmak." Yani yaratılmışlara merhamet etmek: muhtaç olanlara vermek, cahil olanlara öğretmek, her yönden ihtiyaç duydukları şeyleri karşılamak, dini ve dünyevi maslahatlarında onlara yardımcı olmak; kendisi için sevdiğini onlar için de sevmek, kendisi için hoşlanmadığını onlar için de hoşlanmamak. İşte bu vasıfları taşıyan, Allah'ın bu yokuşu aşmalarına muvaffak kıldığı kimselerdir. "Onlar sağ taraf ashabıdır" çünkü Allah'ın kendilerine emrettiği haklarını, Allah'ın ve kulların haklarını eda etmişler, yasaklanan şeylerden kaçınmışlardır. Bu, mutluluğun alameti ve işaretidir. "Ayetlerimizi inkâr edenler ise sol taraf ashabıdır." Yani bu emirleri arkalarına atıp Allah'a iman etmemişler, salih amel işlememişler ve Allah'ın kullarına merhamet etmemişlerdir. "Ayetlerimizi inkâr edenler, işte onlar sol taraf ashabıdır. Üzerlerinde kapısı kilitli bir ateş vardır." Yani kapıları kapalı, arkasından uzatılmış direkler üzerine kurulmuş bir ateş; kapıları açılmasın diye. Böylece onlar sıkıntı, kaygı ve şiddet içinde olacaklardır. [Hamd Allah'a mahsustur.]