سورة التوبة · الآية ٩٩
﴿وَمِنَ الْأَعْرَابِ مَنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَتَّخِذُ مَا يُنْفِقُ قُرُبَاتٍ عِنْدَ اللَّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ ۚ أَلَا إِنَّهَا قُرْبَةٌ لَهُمْ ۚ سَيُدْخِلُهُمُ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾
Va minal a’râbi mai yu’minu billâhi val yavmil âhiri va yattahizu mâ yunfiku kurubâtin ’indal lâhi va salavâtir rasûl alâ innahâ kurbatul lahum sayuziluhumul lâhu fî rahmatih innal lâha ğafûrur rahîm
“Bedevilerden, Allah'a ve ahiret gününe inanan, sarfettiğini, Allah katında ibadet ve Peygamberin dualarına nail olmağa vesile sayanlar da vardır. Bilin ki, verdikleri onlar için ibadettir. Allah, onlara rahmet edecektir. Allah şüphesiz bağışlar ve merhamet eder”
At-Tawbah 9:99 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yüce Allah şöyle buyurur: {Bedeviler}, yani çöl ve bozkırların sakinleri, {küfürde ve nifakta daha şiddetlidirler} şehirlilerden daha fazla; çünkü şehirlilerde de küfür ve nifak bulunsa da, bunun birçok sebebi vardır. Bunlardan biri şudur: Bedeviler dînî şeriatlardan, amellerden ve hükümlerden uzaktırlar. Bu yüzden onlar, {Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını} —yani iman esaslarını ve emir ile yasakların hükümlerini— {bilmemeye} daha yakındırlar. Şehirliler ise Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını öğrenmeye daha yakındır; bu bilgi sayesinde onlarda güzel düşünceler ve bildikleri hayra yönelik istekler oluşur. Bu da bedevilerde bulunmaz. Şehirlilerde, bedevilerde olmayan bir tabiat incelikliliği ve davete boyun eğme vardır. Ayrıca iman ehliyle oturup kalkar, onlarla daha çok karışırlar. Bu yüzden şehirliler, bedevilerden daha çok hayra yakındırlar. Bedevilerde ve şehirlilerde kâfir ve münafıklar bulunsa da, bedevilerde olan daha şiddetli ve sertirdir. Bunun bir örneği de şudur: Bedeviler mallara daha düşkündürler ve onlarda cimrilik daha fazladır. Bunlardan {harcadığını} —zekât, Allah yolunda infak ve başka şeyler— {bir zarar olarak görenler} vardır; yani bunu bir kayıp ve eksiklik sayarlar, buna sevap umutlarında bulunmazlar, bununla Allah'ın rızasını istemezler ve ancak zorla öderler. {Sizin hakkınızda çemberin dönmesini bekler} yani müminlere karşı düşmanlıkları ve kinleri sebebiyle, onlar hakkında zamanın felaketlerinin ve belalarının gelmesini umar ve beklerler. Bu durum kendilerine geri dönecek; onların üzerine kötülük çemberi inecektir. Müminler ise düşmanları üzerinde iyi bir çembere ve güzel bir sona sahip olacaklardır. {Allah işitendir, bilendir}; kulların niyetlerini ve amellerinden çıkan ihlâs ve diğer hâlleri bilir. Bedevilerin hepsi kınanmış değildir. Onlardan {Allah'a ve ahiret gününe iman edenler} de vardır; bunlar küfür ve nifaktan kurtulurlar ve imanın gereğince amel ederler. {Harcadığını Allah katında yakınlık vesilesi} sayanlar, yani harcamalarını Allah'ın rızasını ve Ona yakınlığı gözeterek yaparlar ve bunu {Resûl'ün dualarını} almak için bir vesile kılarlar; yani Resûl'ün onlar için dua etmesini ve onlara bereket dilemesini isterler. Allah Teâlâ, Resûl'ün duasının faydasını açıklayarak buyurur: {Bilin ki bu, onlar için bir yakınlık vesilesidir.} Bu, onları Allah'a yaklaştırır ve mallarını artırır, onlara bereket verir. {Allah onları rahmetine dahil edecektir} yani salih kullarının arasına katacaktır. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir. Kendisine tevbe edenin büyük günahlarını bağışlar; rahmetiyle her şeyi kuşatan kullarına genel olarak rahmet eder ve mümin kullarını özel bir rahmetle kayırır: Onları hayırlara muvaffak kılar, yasaklardan korur ve onlara çeşitli sevaplar bol bol verir. Bu âyette şu delil vardır: Bedeviler de şehirliler gibidir; içlerinde övülen de vardır, kınanan da vardır. Allah onları sadece Arap olmalarından ve çölde yaşamalarından dolayı kınamamıştır; onları Allah'ın emirlerini terk etmeleri sebebiyle kınamıştır, çünkü onlar bu durumun içindedirler. Bunlardan bir diğeri: Küfür ve nifak, hâllere göre artar, eksilir, şiddetlenir ve hafifler. Bir diğeri: İlmin faziletidir. İlmi olmayan kimse, ilmi olana göre şerre daha yakındır. Çünkü Allah bedevileri kınamış, onların küfür ve nifakta daha şiddetli olduklarını haber vermiş ve bunun sebebini belirtmiş, onların Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını bilmemeye daha yakın olduklarını söylemiştir. Bir diğeri: En faydalı ilim olan nafi ilim, Allah'ın Resûlü'ne indirdiği hükümlerin sınırlarını bilmektir; bu da dînin asıllarından ve fürûundan olan şeylerdir. Örneğin imanın, İslâm'ın, ihsanın, takvânın, felâhın, itaatin, iyiliğin, sıla-i rahmin, ihsanın, küfrün, nifakın, fıskın, isyanın, zinanın, şarabın, faizin ve benzerlerinin sınırlarını bilmek gibi. Çünkü bunları bilmekle, emrolunan şeyleri yapmaya veya yasaklananları terk etmeye ve bunları emretmeye ya da yasaklamaya güç yetirilir. Bir diğeri: Mümin, üzerine düşen hakları, göğsü açık ve nefsi huzurlu olarak yerine getirmelidir. Bunların kendisi için bir ganimet olmasına, bir borç olmamasına özen göstermelidir.
Arapça metin
يقول تعالى: { الأعراب } وهم سكان البادية والبراري { أشد كفرا ونفاقا } من الحاضرة الذين فيهم كفر ونفاق، وذلك لأسباب كثيرة: منها: أنهم بعيدون عن معرفة الشرائع الدينية والأعمال والأحكام، فهم أحرى { وأجدر ألا يعلموا حدود مآ أنزل الله على رسوله } من أصول الإيمان وأحكام الأوامر والنواهي، بخلاف الحاضرة، فإنهم أقرب لأن يعلموا حدود ما أنزل الله على رسوله، فيحدث لهم -بسبب هذا العلم- تصورات حسنة، وإرادات للخير، الذي يعلمون، ما لا يكون في البادية. وفيهم من لطافة الطبع والانقياد للداعي ما ليس في البادية، ويجالسون أهل الإيمان، ويخالطونهم أكثر من أهل البادية، فلذلك كانوا أحرى للخير من أهل البادية، وإن كان في البادية والحاضرة، كفار ومنافقون، ففي البادية أشد وأغلظ مما في الحاضرة. ومن ذلك أن الأعراب أحرص على الأموال، وأشح فيها. فمنهم { من يتخذ ما ينفق } من الزكاة والنفقة في سبيل الله وغير ذلك، { مغرما } أي: يراها خسارة ونقصا، لا يحتسب فيها، ولا يريد بها وجه الله، ولا يكاد يؤديها إلا كرها. { ويتربص بكم الدوائر } أي: من عداوتهم للمؤمنين وبغضهم لهم، أنهم يودون وينتظرون فيهم دوائر الدهر، وفجائع الزمان، وهذا سينعكس عليهم، فعليهم دائرة السوء. وأما المؤمنون فلهم الدائرة الحسنة على أعدائهم، ولهم العقبى الحسنة، { والله سميع عليم } يعلم نيات العباد، وما صدرت عنه الأعمال من إخلاص وغيره. وليس الأعراب كلهم مذمومين، بل منهم { من يؤمن بالله واليوم الآخر } فيسلم بذلك من الكفر والنفاق ويعمل بمقتضى الإيمان. { ويتخذ ما ينفق قربات عند الله } أي: يحتسب نفقته، ويقصد بها وجه الله تعالى والقرب منه { و } يجعلها وسيلة ل { صلوات الرسول } أي: دعائه لهم، وتبريكه عليهم، قال تعالى مبينا لنفع صلوات الرسول: { ألا إنها قربة لهم } تقربهم إلى الله، وتنمي أموالهم وتحل فيها البركة. { سيدخلهم الله في رحمته } في جملة عباده …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
… "وأملك أن كان الله نزع منكم الرحمة؟ ". وقال ابن نمير: "من قلبك الرحمة" (4) وقوله: {والله عليم حكيم} أي: عليم بمن يستحق أن يعلمه الإيمان والعلم، {حكيم} فيما قسم بين عباده من العلم والجهل والإيمان والكفر والنفاق، لا يسأل عما يفعل، لعلمه وحكمته. وأخبر تعالى أن منهم {من يتخذ ما ينفق} أي: في سبيل الله {مغرما} أي: غرامة وخسارة، {ويتربص بكم الدوائر} أي: ينتظر بكم (5) الحوادث والآفات، {عليهم دائرة السوء} أي: هي منعكسة عليهم والسوء دائر عليهم، {والله سميع عليم} أي: سميع لدعاء عباده، عليم بمن يستحق النصر ممن يستحق الخذلان. وقوله: {ومن الأعراب من يؤمن بالله واليوم الآخر ويتخذ ما ينفق قربات عند الله وصلوات الرسول} هذا هو القسم الممدوح من الأعراب، وهم الذين يتخذون ما ينفقون في سبيل الله قربة يتقربون بها عند الله، ويبتغون بذلك دعاء الرسول لهم، {ألا إنها قربة لهم} أي: ألا إن ذلك حاصل لهم، {سيدخلهم الله في رحمته إن الله غفور رحيم}
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
والفيض والفيضان: خروج الماء ونحوه من قراره ووعائه، ويسند إلى المائع حقيقة. وكثيرا ما يسند إلى وعاء المائع، فيقال: فاض الوادي، وفاض الإناء. ومنه فاضت العين دمعا وهو أبلغ من فاض دمعها، لأن العين جعلت كأنها كلها دمع فائض، فقوله: تفيض من الدمع جرى على هذا الأسلوب. ومن لبيان ما منه الفيض. والمجرور بها في معنى التمييز. وقد تقدم في قوله تعالى: ترى أعينهم تفيض من الدمع في سورة المائدة [83] . وحزنا نصب على المفعول لأجله، وألا يجدوا ما ينفقون مجرور بلام جر محذوف أي حزنوا لأنهم لا يجدون ما ينفقون. والآية نزلت في نفر من الأنصار سبعة وقيل: فيهم من غير الأنصار واختلف أيضا في أسمائهم بما لا حاجة إلى ذكره ولقبوا بالبكائين لأنهم بكوا لما لم يجدوا عند رسول الله صلى الله عليه وسلم الحملان حزنا على حرمانهم من الجهاد. وقيل: نزلت في أبي موسى الأشعري ورهط من الأشعريين أتوا رسول الله صلى الله عليه وسلم في غزوة تبوك يستحملونه فلم يجد لهم حمولة وصادفوا ساعة غضب من النبيء صلى الله عليه وسلم فحلف أن لا يحملهم ثم جاءه نهب إبل فدعاهم وحملهم وقالوا: استغفلنا رسول الله يمينه لا نفلح أبدا، فرجعوا وأخبروه فقال: «ما أنا حملتكم ولكن الله حملكم وإني والله لا أحلف على يمين فأرى غيرها خيرا منها إلا كفرت عن يميني وفعلت الذي هو خير» والظاهر أن هؤلاء غير المعنيين في هذه الآية لأن الأشعريين قد حملهم النبيء- عليه الصلاة والسلام- وعن مجاهد أنهم بنو مقرن من مزينة، وهم الذين قيل: إنه نزل فيهم قوله تعالى: ومن الأعراب من يؤمن بالله واليوم الآخر [التوبة: 99] الآية.