سورة التوبة · الآية ٣٣
﴿هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ﴾
Huval lazîe ar sala rasûlahû bilhudâ va dînil hakki liyuzhirahû ’alad dîni kullihî va lav karihal muşrikûn
“Puta tapanlar hoşlanmasa da, dinini bütün dinlerden üstün kılmak üzere, Peygamberini doğru yol ve hak dinle gönderen Allah'tır”
At-Tawbah 9:33 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, Ehl-i kitapla savaşmayı emredince, onların habis sözlerinden bahsetti. Bu sözler, Rablerinin ve dinlerinin gayretini gösteren müminleri onlarla savaşmaya, bu konuda çaba harcamaya ve gücünü sarf etmeye teşvik edecek niteliktedir. Şöyle buyurdu: {Yahudiler: "Uzeyr Allah'ın oğludur" dediler.} Bu söz Yahudilerin genelinin söylediği bir söz değildir; ancak içlerinden bir grup bunu söylemiştir. Bu da, Yahudilerde, Allah'a karşı küstahça davranmalarına ve O'nun azamet ve celalini küçümsemelerine yol açacak kadar bir kötülük ve şerrin bulunduğunu gösterir. Denildiğine göre, Uzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmelerinin sebebi şudur: Allah, Benî İsrail'in üzerine krallar musallat edip onları paramparça edince ve Tevrat'ı taşıyanları öldürünce, Uzeyr'i sonradan Tevrat'ı ya da çoğunu ezberinde korur bulmuşlar; o da onlara ezberinden yazdırmış, onlar da bunu kopya etmişlerdir. Bunun üzerine bu çirkin iddiayı ortaya atmışlardır. {Hristiyanlar ise: "Mesih" dediler,} yani Meryem oğlu İsa "Allah'ın oğludur" dediler. Allah Teâlâ buyurdu ki: {Bu,} söyledikleri bu söz {ağızlarıyla söyledikleri bir sözdür.} Bunun için bir delil ve kanıt ortaya koyamazlar. Ne dediğine aldırış etmeyen kimse, söylediği hiçbir sözden dolayı şaşırtıcı olmaz; çünkü onu istediği sözü söylemekten alıkoyacak ne bir din ne de bir akıl vardır. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Daha önce inkâr edenlerin sözüne benzer bir söz söylüyorlar.} Yani bu sözlerinde, "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen müşriklerin sözüne benziyorlar; kalpleri birbirine benzediği için sözleri de batıllıkta birbirine benzemiştir. {Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!} Yani açık ve apaçık hakikatten, apaçık batıl söze nasıl çevriliyorlar? Bu durum, büyük ve çok kalabalık bir ümmetin bir söz üzerinde birleşmesi şaşırtıcı olsa da, onun batıllığını en basit bir düşünce ve akla başvurmak bile gösterir. Bunun bir sebebi vardır; o da şudur: {Âlimlerini} yani din bilginlerini {ve rahiplerini} yani ibadet için kendilerini bu dünyadan soyutlayan kişileri {Allah'ı bırakıp rab edindiler.} Allah'ın haram kıldığını onlara helal kılıyorlar, onlar da helal kılındığı için helal sayıyorlar; Allah'ın helal kıldığını onlara haram kılıyorlar, onlar da haram sayıyorlar. Peygamberlerin dinine aykırı şeriatlar ve sözler koyuyorlar, onlar da bunlara uyuyorlar. Ayrıca şeyhlerine ve ibadet edenlerine aşırı derecede bağlanıyor, onları yüceltiyorlar; kabirlerini Allah'tan başka tapılan putlar edinip, kurbanlar adıyor, dua ediyor ve yardım istiyorlardı. {Meryem oğlu Mesih'i de} Allah'tan başka ilah edindiler. Oysa bunda, peygamberleri aracılığıyla kendilerine bildirilen Allah'ın emrine muhalefet etmişlerdir. Hâlbuki {onlara yalnızca, Allah'a ibadet etmeleri ve O'ndan başka ilah olmadığı halde, yalnız bir olan ilaha kulluk etmeleri emredilmişti.} Bu nedenle ibadet ve itaati yalnızca O'na ihlasla yapacak, sevgi ve duayı yalnızca O'na özgü kılacaklardı. Fakat Allah'ın emrini bir kenara atıp, hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koştular. {O, onların ortak koştuklarından münezzehtir} yani Allah, onların şirk ve iftiralarından uzaktır, yüce ve tertemizdir; çünkü onlar O'nu bu sözlerle eksik görmekte ve O'nun celaline yakışmayan niteliklerle nitelemektedirler. Allah Teâlâ, sıfatları ve fiillerinde, kemaline ters düşen ve O'na nisbet edilen her şeyden yücedir. Dolayısıyla söyledikleri şeyin hiçbir delilleri olmadığı, benimsedikleri şeye dair bir kanıtları bulunmadığı, bunun yalnızca söyledikleri bir söz ve uydurdukları bir iftira olduğu anlaşılınca, Allah Teâlâ onların bununla {Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek} istediklerini bildirdi. Allah'ın nuru: Peygamberleri ile gönderdiği, kitaplarını ile indirdiği dinidir. Allah onu nur olarak adlandırmıştır; çünkü cehalet karanlıklarında ve batıl dinlerde onunla aydınlanılır. Zira o, hakkı bilmeyi ve hakla amel etmeyi içerir; onun dışındakiler ise tam tersidir. İşte Yahudiler, Hristiyanlar ve onlara benzeyen müşrikler, hiçbir delili olmayan sözleriyle Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar. {Allah ise nurunu tamamlamadan başka bir şeyi kabul etmez,} çünkü o, parlak bir nurdur. Bütün yaratılmışlar bir araya gelse de onu söndüremezler. Onu indiren, kulların bütün alınlarını elinde tutan Allah'tır. O, onu kendisine kötülük isteyen herkese karşı korumayı üstlenmiştir. Bunun için şöyle buyurdu: {Kâfirler istemese de Allah nurunu tamamlamadan başka bir şeyi kabul etmez.} Onlar, bu nuru geri çevirip boşa çıkarmak için güçleri yettiğince çaba harcasalar da, çabaları hakka hiçbir zarar veremez. Sonra Allah Teâlâ, tamamlanmasını ve korunmasını üstlendiği bu nuru açıklayarak şöyle buyurdu: {O, peygamberini hidayet ve hak dinle gönderendir.} Hidayet, faydalı ilimdir; hak din ise salih ameldir. Allah'ın Muhammed ﷺ ile gönderdiği şey; Allah'ın isimleri, sıfatları ve fiillerinde, hükümlerinde ve haberlerinde hakkı batıldan ayırmayı; kalpler, ruhlar ve bedenler için faydalı her maslahata, yani dini yalnızca Allah'a halis kılmaya, Allah'ı sevip ona ibadet etmeye emretmeyi; yüce ahlaka ve güzel huylara, salih amellere ve faydalı edeplere emretmeyi; bunlara zıt olan, bunları çürüten ve kalplere, bedenlere, dünyaya ve ahirete zarar veren kötü ahlak ve amellerden men etmeyi kapsar. Allah onu hidayet ve hak dinle gönderdi {ki onu, müşrikler istemese de bütün dinlerin üstüne çıkarsın.} Yani onu, delil ve burhanla, kılıç ve mızrakla diğer bütün dinlerin üstüne yükseltsin; müşrikler bunu istemeseler, ona tuzaklar kursalar ve hile yapsalar da... Çünkü kötü hile yalnızca sahibine zarar verir. Allah'ın va'di mutlaka gerçekleşir ve güvence verdiği şey mutlaka yerine gelir.
Arapça metin
لما أمر تعالى بقتال أهل الكتاب، ذكر من أقوالهم الخبيثة، ما يهيج المؤمنين الذين يغارون لربهم ولدينه على قتالهم، والاجتهاد وبذل الوسع فيه فقال: { وقالت اليهود عزير ابن الله } وهذه المقالة وإن لم تكن مقالة لعامتهم فقد قالها فرقة منهم، فيدل ذلك على أن في اليهود من الخبث والشر ما أوصلهم إلى أن قالوا هذه المقالة التي تجرؤوا فيها على الله، وتنقصوا عظمته وجلاله. وقد قيل: إن سبب ادعائهم في " عزير " أنه ابن الله، أنه لما سلط الله الملوك على بني إسرائيل، ومزقوهم كل ممزق، وقتلوا حملة التوراة، وجدوا عزيرا بعد ذلك حافظا لها أو لأكثرها، فأملاها عليهم من حفظه، واستنسخوها، فادعوا فيه هذه الدعوى الشنيعة. { وقالت النصارى المسيح } عيسى ابن مريم { ابن الله } قال الله تعالى { ذلك } القول الذي قالوه { قولهم بأفواههم } لم يقيموا عليه حجة ولا برهانا. ومن كان لا يبالي بما يقول، لا يستغرب عليه أي قول يقوله، فإنه لا دين ولا عقل يحجزه عما يريد من الكلام. ولهذا قال: { يضاهئون } أي: يشابهون في قولهم هذا { قول الذين كفروا من قبل } أي: قول المشركين الذين يقولون: " الملائكة بنات الله " تشابهت قلوبهم، فتشابهت أقوالهم في البطلان. { قبل قاتلهم الله أنى يؤفكون } أي: كيف يصرفون على الحق الصرف الواضح المبين، إلى القول الباطل المبين. وهذا - وإن كان يستغرب على أمة كبيرة كثيرة أن تتفق على قول - يدل على بطلانه أدنى تفكر وتسليط للعقل عليه، فإن لذلك سببا وهو أنهم: { اتخذوا أحبارهم } وهم علماؤهم { ورهبانهم } أي: العباد المتجردين للعبادة. { أربابا من دون الله } يحلون لهم ما حرم الله فيحلونه، ويحرمون لهم ما أحل الله فيحرمونه، ويشرعون لهم من الشرائع والأقوال المنافية لدين الرسل فيتبعونهم عليها. وكانوا أيضا يغلون في مشايخهم وعبادهم ويعظمونهم، ويتخذون قبورهم أوثانا تعبد من دون الله، وتقصد بالذبائح والدعاء والاستغاثة. { …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
… هؤلاء الكفار من المشركين وأهل الكتاب {أن يطفئوا نور الله} (1) أي: ما بعث به رسوله من الهدى ودين الحق، بمجرد جدالهم وافترائهم، فمثلهم في ذلك كمثل من يريد أن يطفئ شعاع الشمس، أو نور القمر بنفخه، وهذا لا سبيل إليه، فكذلك ما أرسل الله به رسوله لا بد أن يتم ويظهر؛ ولهذا قال تعالى مقابلا لهم فيما راموه وأرادوه: {ويأبى الله إلا أن يتم نوره ولو كره الكافرون} والكافر: هو الذي يستر الشيء ويغطيه، ومنه سمي الليل "كافرا"؛ لأنه يستر الأشياء، والزارع كافرا؛ لأنه يغطي الحب في الأرض كما قال: {أعجب الكفار نباته} [الحديد: 20] (2) ثم قال تعالى: {هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق} فالهدى: هو ما جاء به من الإخبارات الصادقة، والإيمان الصحيح، والعلم النافع -ودين الحق: هي الأعمال [الصالحة] (3) الصحيحة النافعة في الدنيا والآخرة. {ليظهره على الدين كله} أي: على سائر الأديان، كما ثبت في الصحيح، عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه قال: "إن الله زوى لي الأرض مشارقها ومغاربها، وسيبلغ ملك أمتي ما زوي لي منها" (4) وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن محمد بن أبي يعقوب: سمعت شقيق بن حيان يحدث عن مسعود بن قبيصة -أو: قبيصة بن مسعود -يقول: صلى هذا الحي من "محارب" الصبح، فلما صلوا قال شاب منهم: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "إنه سيفتح لكم مشارق الأرض ومغاربها، وإن عمالها في النار، إلا من اتقى الله وأدى الأمانة" (5) وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان، حدثنا سليم بن عامر، عن تميم الداري، رضي الله عنه، قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "ليبلغن هذا الأمر ما بلغ الليل والنهار، ولا يترك الله بيت مدر ولا وبر إلا أدخله هذا الدين، بعز عزيز، أو بذل ذليل، عزا يعز الله به الإسلام، وذلا يذل الله به الكفر"، فكان تميم الداري يقول: قد عرفت ذلك في أهل بيتي، لقد أصاب من أسلم …
تفسير الطبري (جامع البيان)
على خلقه، وجميع اللازم لهم، وبدين الحق وهو الإسلام {ليظهره على الدين كله} [التوبة: 33] يقول: ليعلي الإسلام على الملل كلها. {ولو كره المشركون} [التوبة: 33] بالله ظهوره عليها. وقد اختلف أهل التأويل في معنى قوله: {ليظهره على الدين كله} [التوبة: 33] فقال بعضهم: ذلك عند خروج عيسى حين تصير الملل كلها واحدة
التحرير والتنوير
33] هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله ولو كره المشركون (33) بيان لجملة ويأبى الله إلا أن يتم نوره [التوبة: 32] بأنه أرسل رسوله بهذا الدين، فلا يريد إزالته، ولا يجعل تقديره باطلا وعبثا. وفي هذا البيان تنويه بشأن الرسول بعد التنويه بشأن الدين. وفي قوله: هو الذي أرسل رسوله صيغة قصر، أي هو لا غيره أرسل رسوله بهذا النور، فكيف يترك معانديه يطفئونه. واجتلاب اسم الموصول: للإيماء إلى أن مضمون الصلة علة للجملة التي بنيت عليها هذه الجملة وهي جملة: ويأبى الله إلا أن يتم نوره [التوبة: 32] . وعبر عن الإسلام بالهدى ودين الحق تنويها بفضله، وتعريضا بأن ما هم عليه ليس بهدى ولا حق. وفعل الإظهار إذا عدي ب على كان مضمنا معنى النصر، أو التفضيل، أي لينصره على الأديان كلها، أي ليكون أشرف الأديان وأغلبها، ومنه المظاهرة أي المناصرة، وقد تقدم ذكرها آنفا عند قوله: ولم يظاهروا عليكم أحدا [التوبة: 4] . فالإسلام كان أشرف الأديان: لأن معجزة صدقه القرآن، وهو معجزة تدرك بالعقل، ويستوي في إدراك إعجازها جميع العصور، ولخلو هذا الدين عن جميع العيوب في الاعتقاد والفعل، فهو خلي عن إثبات ما لا يليق بالله تعالى، وخلي عن وضع التكاليف الشاقة، وخلي عن الدعوة إلى الإعراض عن استقامة نظام العالم، وقد فصلت ذلك في الكتاب الذي سميته «أصول النظام الاجتماعي في الإسلام» . وظهور الإسلام على الدين كله حصل في العالم باتباع أهل الملل إياه في سائر الأقطار، بالرغم على كراهية أقوامهم وعظماء مللهم ذلك، ومقاومتهم إياه بكل حيلة ومع ذلك فقد ظهر وعلا وبان فضله على الأديان التي جاورها وسلامته من الخرافات