سورة التوبة · الآية ٣١
﴿اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَٰهًا وَاحِدًا ۖ لَا إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ۚ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ﴾
İttahazûo ahbârahum va ruhbânahum arbâbammin dûnil lâhi val masîhab na maryama va mâ umirûo illâ liya’budûo ilâhanv vâ hidan lâ ilâha illâ hû subhânahû ’ammâ yuşrikûn
“Onlar Allah'ı bırakıp hahamlarını, papazlarını ve Meryem oğlu Mesih'i rableri olarak kabul ettiler. Oysa tek Tanrı'dan başkasına kulluk etmemekle emrolunmuşlardı. Ondan başka tanrı yoktur. Allah, koştukları eşlerden münezzehtir”
At-Tawbah 9:31 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, Ehl-i kitapla savaşmayı emredince, onların habis sözlerinden bahsetti. Bu sözler, Rablerinin ve dinlerinin gayretini gösteren müminleri onlarla savaşmaya, bu konuda çaba harcamaya ve gücünü sarf etmeye teşvik edecek niteliktedir. Şöyle buyurdu: {Yahudiler: "Uzeyr Allah'ın oğludur" dediler.} Bu söz Yahudilerin genelinin söylediği bir söz değildir; ancak içlerinden bir grup bunu söylemiştir. Bu da, Yahudilerde, Allah'a karşı küstahça davranmalarına ve O'nun azamet ve celalini küçümsemelerine yol açacak kadar bir kötülük ve şerrin bulunduğunu gösterir. Denildiğine göre, Uzeyr'in Allah'ın oğlu olduğunu iddia etmelerinin sebebi şudur: Allah, Benî İsrail'in üzerine krallar musallat edip onları paramparça edince ve Tevrat'ı taşıyanları öldürünce, Uzeyr'i sonradan Tevrat'ı ya da çoğunu ezberinde korur bulmuşlar; o da onlara ezberinden yazdırmış, onlar da bunu kopya etmişlerdir. Bunun üzerine bu çirkin iddiayı ortaya atmışlardır. {Hristiyanlar ise: "Mesih" dediler,} yani Meryem oğlu İsa "Allah'ın oğludur" dediler. Allah Teâlâ buyurdu ki: {Bu,} söyledikleri bu söz {ağızlarıyla söyledikleri bir sözdür.} Bunun için bir delil ve kanıt ortaya koyamazlar. Ne dediğine aldırış etmeyen kimse, söylediği hiçbir sözden dolayı şaşırtıcı olmaz; çünkü onu istediği sözü söylemekten alıkoyacak ne bir din ne de bir akıl vardır. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Daha önce inkâr edenlerin sözüne benzer bir söz söylüyorlar.} Yani bu sözlerinde, "Melekler Allah'ın kızlarıdır" diyen müşriklerin sözüne benziyorlar; kalpleri birbirine benzediği için sözleri de batıllıkta birbirine benzemiştir. {Allah onları kahretsin! Nasıl da döndürülüyorlar!} Yani açık ve apaçık hakikatten, apaçık batıl söze nasıl çevriliyorlar? Bu durum, büyük ve çok kalabalık bir ümmetin bir söz üzerinde birleşmesi şaşırtıcı olsa da, onun batıllığını en basit bir düşünce ve akla başvurmak bile gösterir. Bunun bir sebebi vardır; o da şudur: {Âlimlerini} yani din bilginlerini {ve rahiplerini} yani ibadet için kendilerini bu dünyadan soyutlayan kişileri {Allah'ı bırakıp rab edindiler.} Allah'ın haram kıldığını onlara helal kılıyorlar, onlar da helal kılındığı için helal sayıyorlar; Allah'ın helal kıldığını onlara haram kılıyorlar, onlar da haram sayıyorlar. Peygamberlerin dinine aykırı şeriatlar ve sözler koyuyorlar, onlar da bunlara uyuyorlar. Ayrıca şeyhlerine ve ibadet edenlerine aşırı derecede bağlanıyor, onları yüceltiyorlar; kabirlerini Allah'tan başka tapılan putlar edinip, kurbanlar adıyor, dua ediyor ve yardım istiyorlardı. {Meryem oğlu Mesih'i de} Allah'tan başka ilah edindiler. Oysa bunda, peygamberleri aracılığıyla kendilerine bildirilen Allah'ın emrine muhalefet etmişlerdir. Hâlbuki {onlara yalnızca, Allah'a ibadet etmeleri ve O'ndan başka ilah olmadığı halde, yalnız bir olan ilaha kulluk etmeleri emredilmişti.} Bu nedenle ibadet ve itaati yalnızca O'na ihlasla yapacak, sevgi ve duayı yalnızca O'na özgü kılacaklardı. Fakat Allah'ın emrini bir kenara atıp, hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri O'na ortak koştular. {O, onların ortak koştuklarından münezzehtir} yani Allah, onların şirk ve iftiralarından uzaktır, yüce ve tertemizdir; çünkü onlar O'nu bu sözlerle eksik görmekte ve O'nun celaline yakışmayan niteliklerle nitelemektedirler. Allah Teâlâ, sıfatları ve fiillerinde, kemaline ters düşen ve O'na nisbet edilen her şeyden yücedir. Dolayısıyla söyledikleri şeyin hiçbir delilleri olmadığı, benimsedikleri şeye dair bir kanıtları bulunmadığı, bunun yalnızca söyledikleri bir söz ve uydurdukları bir iftira olduğu anlaşılınca, Allah Teâlâ onların bununla {Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek} istediklerini bildirdi. Allah'ın nuru: Peygamberleri ile gönderdiği, kitaplarını ile indirdiği dinidir. Allah onu nur olarak adlandırmıştır; çünkü cehalet karanlıklarında ve batıl dinlerde onunla aydınlanılır. Zira o, hakkı bilmeyi ve hakla amel etmeyi içerir; onun dışındakiler ise tam tersidir. İşte Yahudiler, Hristiyanlar ve onlara benzeyen müşrikler, hiçbir delili olmayan sözleriyle Allah'ın nurunu söndürmek istiyorlar. {Allah ise nurunu tamamlamadan başka bir şeyi kabul etmez,} çünkü o, parlak bir nurdur. Bütün yaratılmışlar bir araya gelse de onu söndüremezler. Onu indiren, kulların bütün alınlarını elinde tutan Allah'tır. O, onu kendisine kötülük isteyen herkese karşı korumayı üstlenmiştir. Bunun için şöyle buyurdu: {Kâfirler istemese de Allah nurunu tamamlamadan başka bir şeyi kabul etmez.} Onlar, bu nuru geri çevirip boşa çıkarmak için güçleri yettiğince çaba harcasalar da, çabaları hakka hiçbir zarar veremez. Sonra Allah Teâlâ, tamamlanmasını ve korunmasını üstlendiği bu nuru açıklayarak şöyle buyurdu: {O, peygamberini hidayet ve hak dinle gönderendir.} Hidayet, faydalı ilimdir; hak din ise salih ameldir. Allah'ın Muhammed ﷺ ile gönderdiği şey; Allah'ın isimleri, sıfatları ve fiillerinde, hükümlerinde ve haberlerinde hakkı batıldan ayırmayı; kalpler, ruhlar ve bedenler için faydalı her maslahata, yani dini yalnızca Allah'a halis kılmaya, Allah'ı sevip ona ibadet etmeye emretmeyi; yüce ahlaka ve güzel huylara, salih amellere ve faydalı edeplere emretmeyi; bunlara zıt olan, bunları çürüten ve kalplere, bedenlere, dünyaya ve ahirete zarar veren kötü ahlak ve amellerden men etmeyi kapsar. Allah onu hidayet ve hak dinle gönderdi {ki onu, müşrikler istemese de bütün dinlerin üstüne çıkarsın.} Yani onu, delil ve burhanla, kılıç ve mızrakla diğer bütün dinlerin üstüne yükseltsin; müşrikler bunu istemeseler, ona tuzaklar kursalar ve hile yapsalar da... Çünkü kötü hile yalnızca sahibine zarar verir. Allah'ın va'di mutlaka gerçekleşir ve güvence verdiği şey mutlaka yerine gelir.
Arapça metin
لما أمر تعالى بقتال أهل الكتاب، ذكر من أقوالهم الخبيثة، ما يهيج المؤمنين الذين يغارون لربهم ولدينه على قتالهم، والاجتهاد وبذل الوسع فيه فقال: { وقالت اليهود عزير ابن الله } وهذه المقالة وإن لم تكن مقالة لعامتهم فقد قالها فرقة منهم، فيدل ذلك على أن في اليهود من الخبث والشر ما أوصلهم إلى أن قالوا هذه المقالة التي تجرؤوا فيها على الله، وتنقصوا عظمته وجلاله. وقد قيل: إن سبب ادعائهم في " عزير " أنه ابن الله، أنه لما سلط الله الملوك على بني إسرائيل، ومزقوهم كل ممزق، وقتلوا حملة التوراة، وجدوا عزيرا بعد ذلك حافظا لها أو لأكثرها، فأملاها عليهم من حفظه، واستنسخوها، فادعوا فيه هذه الدعوى الشنيعة. { وقالت النصارى المسيح } عيسى ابن مريم { ابن الله } قال الله تعالى { ذلك } القول الذي قالوه { قولهم بأفواههم } لم يقيموا عليه حجة ولا برهانا. ومن كان لا يبالي بما يقول، لا يستغرب عليه أي قول يقوله، فإنه لا دين ولا عقل يحجزه عما يريد من الكلام. ولهذا قال: { يضاهئون } أي: يشابهون في قولهم هذا { قول الذين كفروا من قبل } أي: قول المشركين الذين يقولون: " الملائكة بنات الله " تشابهت قلوبهم، فتشابهت أقوالهم في البطلان. { قبل قاتلهم الله أنى يؤفكون } أي: كيف يصرفون على الحق الصرف الواضح المبين، إلى القول الباطل المبين. وهذا - وإن كان يستغرب على أمة كبيرة كثيرة أن تتفق على قول - يدل على بطلانه أدنى تفكر وتسليط للعقل عليه، فإن لذلك سببا وهو أنهم: { اتخذوا أحبارهم } وهم علماؤهم { ورهبانهم } أي: العباد المتجردين للعبادة. { أربابا من دون الله } يحلون لهم ما حرم الله فيحلونه، ويحرمون لهم ما أحل الله فيحرمونه، ويشرعون لهم من الشرائع والأقوال المنافية لدين الرسل فيتبعونهم عليها. وكانوا أيضا يغلون في مشايخهم وعبادهم ويعظمونهم، ويتخذون قبورهم أوثانا تعبد من دون الله، وتقصد بالذبائح والدعاء والاستغاثة. { …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
[وقوله] (1) {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله والمسيح ابن مريم} روى الإمام أحمد، والترمذي، وابن جرير من طرق، عن عدي بن حاتم، رضي الله عنه، أنه لما بلغته دعوة رسول الله صلى الله عليه وسلم فر إلى الشام، وكان قد تنصر في الجاهلية، فأسرت أخته وجماعة من قومه، ثم من رسول الله صلى الله عليه وسلم على أخته وأعطاها، فرجعت إلى أخيها، ورغبته في الإسلام وفي القدوم على رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقدم عدي المدينة، وكان رئيسا في قومه طيئ، وأبوه حاتم الطائي المشهور بالكرم، فتحدث الناس بقدومه، فدخل على رسول الله صلى الله عليه وسلم وفي عنق عدي صليب من فضة، فقرأ رسول الله صلى الله عليه وسلم هذه الآية: {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله} قال: فقلت: إنهم لم يعبدوهم. فقال: "بلى، إنهم حرموا عليهم الحلال، وأحلوا (2) لهم الحرام، فاتبعوهم، فذلك عبادتهم إياهم". وقال (3) رسول الله صلى الله عليه وسلم: "يا عدي، ما تقول؟ أيفرك (4) أن يقال: الله أكبر؟ فهل تعلم شيئا أكبر من الله؟ ما يفرك؟ أيفرك أن يقال (5) لا إله إلا الله؟ فهل تعلم من إله إلا الله"؟ ثم دعاه إلى الإسلام فأسلم، وشهد شهادة الحق، قال: فلقد رأيت وجهه استبشر ثم قال: "إن اليهود مغضوب عليهم، والنصارى ضالون" (6) وهكذا قال حذيفة بن اليمان، وعبد الله بن عباس، وغيرهما في تفسير: {اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله} إنهم اتبعوهم فيما حللوا وحرموا. وقال السدي: استنصحوا الرجال، وتركوا (7) كتاب الله وراء ظهورهم. ولهذا قال تعالى: {وما أمروا إلا ليعبدوا إلها واحدا} أي: الذي إذا حرم الشيء فهو الحرام، وما حلله حل، وما شرعه اتبع، وما حكم به نفذ. {لا إله إلا هو سبحانه عما يشركون} أي: تعالى وتقدس وتنزه عن الشركاء والنظراء والأعوان والأضداد والأولاد، لا إله إلا هو، ولا رب سواه.
تفسير الطبري (جامع البيان)
قيل واحدهم حبر وحبر بكسر الحاء منه وفتحها. وكان يونس الجرمي فيما ذكر عنه يزعم أنه لم يسمع ذلك إلا حبر بكسر الحاء، ويحتج بقول الناس: هذا مداد حبر، يراد به: مداد عالم. وذكر الفراء أنه سمعه حبرا وحبرا بكسر الحاء وفتحها. PageEndV11P417 والنصارى رهبانهم، وهم أصحاب الصوامع وأهل الاجتهاد في دينهم منهم
التحرير والتنوير
كبرت كلمة تخرج من أفواههم إن يقولون إلا كذبا [الكهف: 5] . وفي هذا أيضا إلزام لهم بهذا القول، وسد باب تنصلهم منه إذ هو إقرارهم بأفواههم وصريح كلامهم. والمضاهاة: المشابهة، وإسنادها إلى القائلين: على تقدير مضاف ظاهر من الكلام، أي يضاهي قولهم. والذين كفروا من قبل هم المشركون: من العرب، ومن اليونان، وغيرهم، وكونهم من قبل النصارى ظاهر، وأما كونهم من قبل اليهود: فلأن اعتقاد بنوة عزير طارئ في اليهود وليس من عقيدة قدمائهم. وجملة قاتلهم الله دعاء مستعمل في التعجيب، وهو مركب يستعمل في التعجب من عمل شنيع، والمفاعلة فيه للمبالغة في الدعاء: أي قتلهم الله قتلا شديدا. وجملة التعجيب مستأنفة كشأن التعجب. وجملة أنى يؤفكون مستأنفة. والاستفهام فيها مستعمل في التعجيب من حالهم في الاتباع الباطل، حتى شبه المكان الذي يصرفون إليه باعتقادهم بمكان مجهول من شأنه أن يسأل عنه باسم الاستفهام عن المكان، ومعنى يؤفكون يصرفون. يقال: أفكه يأفكه إذا صرفه، قال تعالى: يؤفك عنه من أفك [الذاريات: 9] والإفك بمعنى الكذب قد جاء من هذه المادة لأن الكاذب يصرف السامع عن الصدق، وقد تقدم ذلك غير مرة. [31] 31] اتخذوا أحبارهم ورهبانهم أربابا من دون الله والمسيح ابن مريم وما أمروا إلا ليعبدوا إلها واحدا لا إله إلا هو سبحانه عما يشركون (31) الجملة تقرير لمضمون جملة وقالت اليهود عزير ابن الله وقالت النصارى المسيح ابن الله [التوبة: 30] ليبنى على التقرير زيادة التشنيع بقوله: وما أمروا إلا ليعبدوا إلها واحدا إلخ، فوزان هذه الجملة وزان جملة اتخذوه وكانوا ظالمين [الأعراف: 148] بعد جملة واتخذ قوم موسى من بعده من حليهم عجلا جسدا له خوار [الأعراف: 148] . والضمير لليهود والنصارى.