Mümin kişilerin arasını bozmak, onlara zarar vermek ve Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanlara bir sığınak hazırlamak amacıyla, Kubâ halkından bazı münafıklar Kubâ mescidinin yanında bir mescit edindiler. Allah Teâlâ onların rezilliğini bildirerek gizli niyetlerini açığa çıkardı ve şöyle buyurdu: {Zarar vermek, küfretmek, mü'minler arasında ayrılık çıkarmak ve daha önce Allah'a ve Resûlüne savaş açmış olanlara gözetleme yeri hazırlamak için mescit edinenler...} Yani mü'minlere ve onların toplanıp ibadet ettikleri mescide zarar vermek için; {küfür} yani başkaları iman etmek isterken onların orada küfrü amaçlamaları için; {mü'minler arasında ayrılık çıkarmak} yani aralarında bölünme, dağılma ve ihtilaf doğurmak için; {Daha önce Allah'a ve Resûlüne savaş açanlara gözetleme yeri hazırlamak} yani savaşları önceden bilinen ve düşmanlıkları şiddetli olan, Allah'a ve Resûlüne karşı savaşanlara yardım etmek için. Bu, Medine'nin halkından olan ve Câhiliye döneminde ibadet eden Ebû Âmir er-Râhib gibi kimselerdir. Nebî ﷺ Medine'ye hicret edip gelince ona karşı küfre saptı ve müşriklerden yardım isteyerek Allah Resûlü ﷺ'ye karşı savaşmaya gitti. Onların yanında istediğini bulamayınca, kendisine yardım edeceğini sanarak Kayser'e gitti. Lânetli adam yolda öldü. Ebû Âmir ve münafıklar birbirleriyle anlaşmış ve söz vermişlerdi. Hazırladıkları şeylerden biri de Dırâr mescidi idi. Bunun üzerine vahiy indi ve Nebî ﷺ, onu yıkıp yakmaları için adam gönderdi. Mescit yıkılıp yakıldı ve sonra çöplüğe dönüştü. Allah Teâlâ, onların o mescitteki fasit niyetlerini bildirdikten sonra şöyle buyurdu: {Biz iyilikten başka bir şey istemedik, diye elbette yemin edeceklerdir.} Yani, zayıfa, âcize ve körlere iyilik yapmaktan başka bir şey istemedik demek için. {Allah, onların gerçekten yalancı olduklarına şahitlik eder.} Allah'ın onlar aleyhindeki şahitliği, onların yeminlerinden daha doğrudur. {Sen orada asla durma.} Yani, zarar vermek için yapılmış o mescitte asla namaz kılma. Allah seni ondan müstağni kılar ve sen ona muhtaç değilsin. {İlk günden itibaren takvâ üzerine kurulmuş bir mescit...} Kubâ'da İslâm'ın ilk kez ortaya çıktığı gün, dinini Allah'a ihlâsla ve O'nun zikrini ve din şiarlarını yerine getirmek üzere kurulmuş olan Kubâ mescididir. Bu mescit eskiden beri bu hususta köklü idi. Bu üstün mescit {içinde namaz kılman ve Allah'ı anman için daha lâyıktır.} Bu mescit faziletlidir ve orada bulunanlar da faziletlidir. Bu yüzden Allah, onları şu sözüyle övmüştür: {Orada, temizlenmeyi seven adamlar vardır.} Yani günahlardan arınmayı ve pislik, necaset ve hadesten temizlenmeyi severler. Bilinen bir gerçektir ki, bir şeyi seven kimse onu elde etmek için çaba gösterir ve gayret eder. Dolayısıyla onların günahlardan, pisliklerden ve hadesten temizlenmeye çok istekli oldukları açıktır. Bu yüzden onlar İslâm'a önce girenlerdendi, namazı dosdoğru kılan, Resûlullah ﷺ ile birlikte cihada ve dinin şeriatlarını yerine getirmeye devam eden, Allah'a ve Resûlüne muhalefetten sakınanlardandı. Bu âyet onların övülmesi hakkında indikten sonra Nebî ﷺ onlara temizliklerinden sordu. Onlar taşla birlikte su kullandıklarını söylediler. Bunun üzerine Nebî ﷺ onların bu davranışını övdü. {Allah, temizlenenleri sever.} Bu, manevî temizliktir; yani şirkten ve kötü ahlâktan uzak durmak; bir de duyulur temizlik vardır; yani necasetleri gidermek ve hadesleri kaldırmak. Sonra Allah, mescitleri sahiplerinin niyetlerine ve O'nun rızasına uygunluklarına göre üstün tutarak şöyle buyurdu: {Bina temelini Allah'tan korkmaya ve O'nun rızasına dayandıran mı daha hayırlıdır, yoksa binasının temelini yıkılmaya yüz tutmuş bir uçurumun kenarına kuran mı?} Yani, salih bir niyet ve ihlâs üzerine. {Rıdvan} yani Allah'ın emrine uygun olarak, amelinde ihlâs ile sünnete uymayı bir araya getiren. {Yıkılmaya yüz tutmuş bir uçurumun kenarına} yani dibi oyulmuş, çökmeye yüz tutmuş bir yerin kenarına. {Bu da onu cehennem ateşine yuvarlanmış olarak düşürür. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.} Bu, onların dinî ve dünyevî maslahatlarına uygun olanı kendilerine nasip etmez demektir. {Yaptıkları bu bina, kalplerinde süregelen bir şüphe olarak onların kalplerinde hep yer tutar.} Yani kalplerinde kalıcı bir şek ve şüphe olarak yerleşir. {Ancak kalpleri parça parça olursa} yani pişmanlığın en son derecesini duyup Rablerine tövbe ederler ve O'ndan en çok korkarlarsa, bu sebeple Allah onları affeder. Aksi halde bu bina onların şüphelerine şüphe, nifaklarına nifak katmaktan başka bir şey yapmaz. {Allah bilendir} yani zâhir ve bâtın, gizli ve açık her şeyi, kulların gizledikleri ve açıkladıkları her şeyi bilir. {Hakîm'dir} yani hikmetinin gerektirdiğinden ve emrettiğinden başkasını yapmaz, yaratmaz, emretmez ve yasaklamaz. Hamd yalnız Allah'a aittir. Bu âyetlerde birçok fayda vardır: Birincisi: Yanında bulunan başka bir mescide zarar vermek amacıyla mescit edinmek haramdır ve sahiplerinin maksadını bildiğimiz zarar mescidinin yıkılması gerekir. İkincisi: Amel, faziletli olsa bile niyet onu değiştirir ve yasaklanmış bir hâle dönüştürür; nitekim Dırâr mescidi sahiplerinin niyeti amellerini gördüğün hâle dönüştürdü. Üçüncüsü: Mü'minler arasında ayrılık doğuran her durum, işlenmesi kesinlikle terk ve ortadan kaldırılması gereken günahlardandır. Aynı şekilde mü'minleri bir araya getiren ve birlik sağlayan her durum da uyulması, emredilmesi ve teşvik edilmesi gereken bir hâldir. Çünkü Allah, onların o mescidi edinmelerinin sebebini bu yasaklanmayı gerektiren maksada bağlamıştır; nitekim bu, Allah'a ve Resûlüne küfür ve savaş açmayı da gerektirir. Dördüncüsü: Günah işlenen yerlerde namaz kılmaktan ve onlara yaklaşmaktan nehiy vardır. Beşincisi: Günah, yerlere tesir eder; nitekim münafıkların günahı Dırâr mescidine tesir etmiş ve orada durmak yasaklanmıştır. Aynı şekilde itaat de yerlere tesir eder; nitekim Kubâ mescidine tesir etmiş ve Allah onun hakkında: {İlk günden itibaren takvâ üzerine kurulmuş bir mescit, içinde namaz kılman için daha lâyıktır} buyurmuştur. Bu yüzden Kubâ mescidinin başkasında bulunmayan bir faziletі vardır; öyle ki Nebî ﷺ her cumartesi Kubâ'yı ziyaret eder, orada namaz kılar ve orada namaz kılmaya teşvik ederdi. Altıncısı: Âyette zikredilen bu illetlerden dört önemli kaide çıkarılır: Müslümana zarar veren her amel, veya Allah'a karşı günah içeren her amel (çünkü günahlar küfrün dallarındandır), veya mü'minler arasında ayrılık çıkaran her amel, veya Allah'a ve Resûlüne düşman olanlara yardım eden her amel haram ve yasaktır. Bunun tersi de tersine hükmündedir. Yedincisi: Allah'a isyandan doğan duyulur ameller, tövbe edip pişmanlığından kalbi parçalanana kadar, işleyeni Allah'tan uzaklaştırmaya devam eder; tıpkı günahta ısrar gibidir. Sekizincisi: Kubâ mescidi takvâ üzerine kurulmuş bir mescit ise, Nebî ﷺ'nin mübarek eliyle kurduğu, orada amel ettiği ve Allah'ın onu seçtiği Mescid-i Nebevî bunun daha da evlâdır ve daha da lâyıktır. Dokuzuncusu: İhlâs ve sünnete uymaya dayanan amel, takvâ üzerine kurulmuş ameldir ve amelini yapanı Naim cennetlerine ulaştırır. Kötü niyet ve bid'at ile sapkınlık üzerine kurulan amel ise yıkılmaya yüz tutmuş bir uçurumun kenarına kurulmuş amel olup, onunla birlikte cehennem ateşine yuvarlanır. Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.