سورة التكوير · الآية ٢٨
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, {el-hunnes} ile yemin etmiştir. Bunlar, normal seyirlerinden doğuya doğru geri kalan, yani gerileyen yıldızlardır. Bunlar yedi seyyar yıldızdır: Güneş, Ay, Zühre, Müşteri, Merih, Zühal ve Utarit. Bu yedi yıldızın iki hareketi vardır: Diğer yıldız ve feleklerle birlikte batıya doğru giden bir hareket ve bunun tersine, doğudan batıya doğru, yalnızca bu yedisine özgü olan bir hareket. Allah bunlarla, gerilediklerinde, yani geri kaldıklarında, akıp gittiklerinde ve gündüzleyin gizlendiklerinde, yani saklandıklarında yemin etmiştir. Yeminin, bütün seyyar gezegenler ve diğer yıldızlar hakkında olması da muhtemeldir. {Gecenin, geriye döndüğü/çekildiği zaman} ve {Sabahın nefes aldığı zaman}; yani sabahın alametleri belirip nur, azar azar yarılarak güneş doğuncaya kadar tamamlanınca. Bunlar büyük ayetlerdir. Allah bunlarla, Kur'an'ın senedinin yüceliği ve şerefi ile her kovulmuş şeytandan korunmuş olduğu üzerine yemin etmiş ve şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz o, değerli bir elçinin sözüdür.} Bu elçi Cebrail aleyhisselamdır; Allah katından onunla inmiştir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz bu, âlemlerin Rabbi'nin indirmesidir. Onu güvenilir ruh (Cebrail) indirdi, uyarıcılardan olman için kalbine." [Şuara: 192-194]. Allah onu, ahlakının güzelliği ve güzel hasletlerinin çokluğu sebebiyle "kerim" diye vasfetmiştir; çünkü o meleklerin en faziletlisi ve Rabbi katında en yüce mertebede olanıdır. {Kuvvet sahibi} olup Allah'ın emrettiği şeyleri yapmaya güçlüdür. Gücünden biri de Lût kavminin şehirlerini onlarla birlikte altüst edip onları helak etmesidir. {Arşın sahibi katında} yani Cebrail, Allah katında makamı yüce, Allah'ın ona özel olarak verdiği bir ayrıcalığa sahip olan biridir. {Mekin}: yani bütün meleklerin makamlarının üstünde bir yeri ve mertebesi vardır. {Mutâ'} ve sonra: yani Cebrail, yüce alemde itaat edilendir; ona yakın melekler arasında ordular vardır, emri onlar üzerinde geçerlidir, görüşü itaat görür. {Emin}: yani emanet sahibidir ve kendisine emredileni yerine getirir; ne eksiltir ne fazlalaştırır, kendisine konulan sınırı aşmaz. Bütün bunlar, Kur'an'ın Allah katındaki şerefini gösterir; çünkü onu bu yüce melek, bu kusursuz sıfatlarla vasıflanmış olarak göndermiştir. Âdet olarak krallar, değerli bir elçiyi yalnızca en önemli işler ve en şerefli mesajlar için gönderirler. Kur'an'ı getiren melekî elçinin faziletini zikrettikten sonra, Kur'an'ın kendisine indiği ve insanları ona çağırdığı beşerî elçinin faziletini de zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {Arkadaşınız} yani Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem, {delirmiş değildir}. Onun risaletini yalanlayan düşmanlarının, ona iftira eden kimselerin dediği gibi değildir. Aksine o, insanların en akıllısı, görüşü en isabetli ve sözü en doğru olanıdır. {Andolsun ki onu apaçık ufukta görmüştür}: yani Muhammed sallallahu aleyhi ve sellem, Cebrail aleyhisselamı bakışın ulaşabileceği en yüksek yerde, açık ufukta görmüştür. {O, gaybı açıklamakta cimri değildir}: yani Allah'ın ona vahyettiği şeyler konusunda zanlı değildir; onda artırma ya da eksiltme yapmaz, bir kısmını gizlemez. Aksine o, gökte ve yerde olanların emin kişisidir; Rabbinin risaletlerini apaçık tebliğ etmiştir. Zengine ya da fakire, reise ya da maiyetine, erkeğe ya da kadına, şehirliye ya da bedeviye karşı bu konuda hiçbir şeyi esirgememiştir. Bu nedenle Allah onu, cahil ve tamamen bilgisiz bir ümmete göndermiştir. Ancak o sallallahu aleyhi ve sellem vefat etmeden önce, onlar Rabbani âlimler ve dikkatli bilginler olmuşlardır; ilimlerde en ileri seviyeye ulaşmışlar, incelikleri ve anlayışları ortaya çıkarmada son noktaya varmışlardır. Onlar öğretmen olmuş, başkaları ise en fazla onların öğrencisi olabilmiştir. {Ve o, kovulmuş bir şeytanın sözü değildir.} Kitabının yüceliğini ve faziletini, kendisi aracılığıyla insanlara ulaşan ve Allah'ın övdüğü iki değerli elçiyi zikrederek anlattıktan sonra, onun sadakatine zarar verecek her afet ve eksiklikten onu uzak tutmuştur. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Ve o, kovulmuş bir şeytanın sözü değildir}: yani Allah'tan ve O'nun yakınlığından en uzak olan birinin sözü değildir. {Öyleyse nereye gidiyorsunuz?} Yani bu nasıl aklınıza gelir? Zihinleriniz nerede kayboldu da hakkı, doğruluğun en yüksek derecesinde olanı, en aşağı ve en alçak olan batıl ile bir tutar oldunuz? Bu, hakikatlerin tersine dönmesinden başka bir şey değildir. {Bu, ancak âlemler için bir öğüttür.} Bununla Rablerini, O'nun kemal sıfatlarını ve noksanlık ile aşağılıktan tenzih edilmesi gerektiğini hatırlarlar; emir ve yasakları ve bunların hikmetlerini hatırlarlar; kadere, şeriata ve cezaya ait hükümleri hatırlarlar. Kısacası bununla iki dünyanın maslahatlarını hatırlarlar ve onunla amel ederek iki saadete ulaşırlar. {İçinizden doğruyu isteyen kimse için.} Doğru ile sapıklık, hidayet ile dalalet birbirinden ayrıldıktan sonra. {Siz ancak Allah'ın, âlemlerin Rabbi'nin dilemesiyle dileyebilirsiniz.} Yani O'nun meşieti geçerlidir; ona karşı çıkılması ya da engel olunması mümkün değildir. Bu ayet ve benzerleri, Kaderiyye'nin nefyedenlerine ve cebriyye'ye (kaderi cebir sayanlara) karşı bir reddiyedir; daha önce de benzeri geçmişti. [Allah en iyisini bilir, hamd Allah'a mahsustur.]
Arapça metin
أقسم تعالى { بالخنس } وهي الكواكب التي تخنس أي: تتأخر عن سير الكواكب المعتاد إلى جهة المشرق، وهي النجوم السبعة السيارة: " الشمس " ، و " القمر " ، و " الزهرة " ، و " المشترى " ، و " المريخ " ، و " زحل " ، و " عطارد " ، فهذه السبعة لها سيران: سير إلى جهة المغرب مع باقي الكواكب والأفلاك، وسير معاكس لهذا من جهة المشرق تختص به هذه السبعة دون غيرها. فأقسم الله بها في حال خنوسها أي: تأخرها، وفي حال جريانها، وفي حال كنوسها أي: استتارها بالنهار، ويحتمل أن المراد بها جميع النجوم الكواكب السيارة وغيرها. { والليل إذا عسعس } أي: أدبر وقيل: أقبل، { والصبح إذا تنفس } أي: بانت علائم الصبح، وانشق النور شيئا فشيئا حتى يستكمل وتطلع الشمس، وهذه آيات عظام، أقسم الله بها على علو سند القرآن وجلالته، وحفظه من كل شيطان رجيم، فقال: { إنه لقول رسول كريم } وهو جبريل عليه السلام، نزل به من الله تعالى، كما قال تعالى: وإنه لتنزيل رب العالمين * نزل به الروح الأمين * على قلبك لتكون من المنذرين [الشعراء: 192-194]. ووصفه الله بالكريم لكرم أخلاقه، وكثره خصاله الحميدة، فإنه أفضل الملائكة، وأعظمهم رتبة عند ربه، { ذي قوة } على ما أمره الله به. ومن قوته أنه قلب ديار قوم لوط بهم فأهلكهم. { عند ذي العرش } أي: جبريل مقرب عند الله، له منزلة رفيعة، وخصيصة من الله اختصه بها، { مكين } أي: له مكانة ومنزلة فوق منازل الملائكة كلهم. { مطاع ثم } أي: جبريل مطاع في الملأ الأعلى، لديه من الملائكة المقربين جنود، نافذ فيهم أمره، مطاع رأيه، { أمين } أي: ذو أمانة وقيام بما أمر به، لا يزيد ولا ينقص، ولا يتعدى ما حد له، وهذا [كله] يدل على شرف القرآن عند الله تعالى، فإنه بعث به هذا الملك الكريم، الموصوف بتلك الصفات الكاملة. والعادة أن الملوك لا ترسل الكريم عليها إلا في أهم المهمات، وأشرف الرسائل. ولما ذكر فضل الرسول الملكي الذي جاء …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
روى مسلم في صحيحه، والنسائي في تفسيره عند هذه الآية، من حديث مسعر بن كدام، عن الوليد بن سريع، عن عمرو بن حريث قال: صليت خلف النبي صلى الله عليه وسلم الصبح، فسمعته يقرأ: {فلا أقسم بالخنس الجواري الكنس والليل إذا عسعس والصبح إذا تنفس} (1) . ورواه النسائي عن بندار، عن غندر، عن شعبة، عن الحجاج بن عاصم، عن أبي الأسود، عن عمرو بن حريث، به نحوه (2) . قال ابن أبي حاتم وابن جرير، من طريق الثوري، عن أبي إسحاق، عن رجل من مراد، عن علي: {فلا أقسم بالخنس الجواري الكنس} قال: هي النجوم تخنس بالنهار، وتظهر بالليل. وقال ابن جرير: حدثنا ابن المثنى، حدثنا محمد بن جعفر قال: حدثنا شعبة، عن سماك بن حرب، سمعت خالد بن عرعرة، سمعت عليا وسئل عن: {فلا أقسم بالخنس الجواري الكنس} فقال: هي النجوم، تخنس بالنهار وتكنس بالليل (3) . وحدثنا أبو كريب، حدثنا وكيع، عن إسرائيل، عن سماك، عن خالد، عن علي قال: هي النجوم. وهذا إسناد جيد صحيح إلى خالد بن عرعرة، وهو السهمي الكوفي، قال أبو حاتم الرازي: روى عن علي، وروى عنه سماك والقاسم بن عوف الشيباني (4) ولم يذكر فيه جرحا ولا تعديلا والله أعلم. وروى يونس، عن أبي إسحاق، عن الحارث، عن علي: أنها النجوم. رواه ابن أبي حاتم وكذا روي عن ابن عباس، ومجاهد، والحسن، وقتادة، والسدي، وغيرهم: أنها النجوم. وقال ابن جرير: حدثنا محمد بن بشار، حدثنا هوذة بن خليفة، حدثنا عوف، عن بكر بن عبد الله في قوله: {فلا أقسم بالخنس الجواري الكنس} قال: هي النجوم الدراري، التي تجري تستقبل المشرق.
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
ادعائكم أن القرآن كلام مجنون أو كلام كاهن، فماذا تدعون بعد ذلك. واعلم أن جملة «أين تذهبون» قد أرسلت مثلا، ولعله من مبتكرات القرآن وكنت رأيت في كلام بعضهم: أين يذهب بك، لمن كان في خطأ وعماية. [27، 28] إن هو إلا ذكر للعالمين (27) لمن شاء منكم أن يستقيم (28) بعد أن أفاقهم من ضلالتهم أرشدهم إلى حقيقة القرآن بقوله: إن هو إلا ذكر للعالمين، وهذه الجملة تتنزل منزلة المؤكدة لجملة: وما هو بقول شيطان رجيم [التكوير: 25] ولذلك جردت عن العاطف، ذلك أن القصر المستفاد من النفي والاستثناء في قوله: إن هو إلا ذكر للعالمين يفيد قصر القرآن على صفة الذكر، أي لا غير ذلك وهو قصر إضافي قصد منه إبطال أن يكون قول شاعر، أو قول كاهن، أو قول مجنون، فمن جملة ما أفاده القصر نفي أن يكون قول شيطان رجيم، وبذلك كان فيه تأكيد لجملة: وما هو بقول شيطان رجيم والذكر اسم يجمع معاني الدعاء والوعظ بحسن الأعمال والزجر عن الباطل وعن الضلال، أي ما القرآن إلا تذكير لجميع الناس ينتفعون به في صلاح اعتقادهم، وطاعة الله ربهم، وتهذيب أخلاقهم، وآداب بعضهم مع بعض، والمحافظة على حقوقهم، ودوام انتظام جماعتهم، وكيف يعاملون غيرهم من الأمم الذين لم يتبعوه. ف «العالمين» يعم كل البشر لأنهم مدعوون للاهتداء به ومستفيدون مما جاء فيه. فإن قلت: القرآن يشتمل على أحاديث الأنبياء والأمم وهو أيضا معجزة لمحمد صلى الله عليه وسلم فكيف قصر على كونه ذكرا. قلت: القصر الإضافي لا يقصد منه إلا تخصيص الصفة بالموصوف بالنسبة إلى صفة أخرى خاصة، على أنك لك أن تجعل القصر حقيقيا مفيدا قصر القرآن