{كلا} burada "hayır, hakikaten" anlamındadır ya da başlangıç edatı "ألا" anlamındadır. Allah Teâlâ, ayın, geceyi sırtladığı vakit geceye, gündüzün aydınlanıp ağardığı vakit de gündüze yemin etmiştir. Çünkü adı geçenler, Allah'ın kudretinin tamlığına, hikmetine, saltanatının genişliğine, rahmetinin genelliğine ve ilminin kuşatıcılığına delalet eden büyük ayetleri ihtiva etmektedir. Yeminin konusu ise Allah'ın şu sözüdür: {İnnehâ} yani cehennem {leihdi'l-kuber}, yani en büyük felaketlerden, en korkunç ve önemli işlerden biridir. Biz sizi bundan haberdar ettik ve siz de onun durumu hakkında basiret sahibi olduğunuza göre, aranızdan dileyen kimse öne geçip Rabbine yaklaştıracak, rızasına erdirecek ve kerametinin yurduna ulaştıracak amellerle çalışsın; dileyen de yaratılış gayesinden ve Allah'ın sevdiği, râzı olduğu şeylerden geri kalıp günahlarla meşgul olsun ve cehennem ateşine yaklaşsın. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: "De ki: Hak, Rabbinizdendir. Dileyen iman etsin, dileyen de inkâr etsin." [Kehf: 29]. {Küllü nefsin bimâ kesebet} yani kötü amellerden ve şer fiillerden kazandığı her nefis, {rehînetun} yani yaptığı işe bağlı, rehin tutulmuştur; boynuna bağlanmış, boynuna gem vurulmuş ve bu yüzden azabı hak etmiştir. {İllâ eshâbe'l-yemîn} yani sağ tarafa verilenler müstesnadır; onlar rehin tutulmamış, serbest bırakılmış ve sevince boğulmuşlardır. {Fî cennâtin yetesâelûn * ani'l-mucrimîn} yani onlar, kendilerine bütün istediklerinin verildiği, rahatlık ve huzurun tamamlandığı cennetlerdedirler. Öyle ki birbirlerine soru sorarlar ve sohbet onları, suçlulardan sormaya kadar götürür; yani vardıkları bu hâlde Allah'ın kendilerine vaat ettiklerini bulup bulmadıklarını sorarlar. Bazıları diğerlerine, "Siz de onlara bakmak ister misiniz?" der. Bunun üzerine cehennemin ortasında azap görenleri görürler. Onlara şöyle derler: {Mâ selekakum fî sakar} yani sizi onun içine ne soktu? Hangi günah yüzünden oraya layık oldunuz? Onlar da {Lem nekun mine'l-musallîn * ve lem nekun nut'imu'l-miskîn} derler: "Biz namaz kılanlardan değildik, yoksulu doyurmazdık." Yani ibadette ihlâs yoktu, [iyilik yoktu] ve muhtaç yaratıklara hiçbir fayda sağlamazdık. {Ve kunnâ nahûdu me'al-hâizîn} yani batıl ile dalar, onunla hakka karşı tartışırdık. {Ve kunnâ nükezzibu bi-yevmi'd-dîn} Bu, batılla dalmanın sonucudur; [bu da] hakkı yalanlamaktır. Hakkın en hakkı ise, amellere karşılık verilen yer olan ve Allah'ın mülkünün ve adil hükmünün bütün yaratıklara zahir olacağı din gününün (kıyametin) yalanlanmasıdır. Onlar bu fasit yolda devam ettiler, {hattâ etânel-yekîn} yani ölüm onlara gelinceye kadar. Kâfir olarak öldüklerinde artık hileleri kendilerine kapanmış, ümit kapıları yüzlerine kapanmıştır. {Fe mâ tenfeuhum şefâatu'ş-şâfi'în} Çünkü onlar yalnızca razı olunan kimse için şefaat ederler; bunların amelleri ise Allah'ın razı olmadığı amellerdir. Allah, muhaliflerin akıbetini açıklayıp onlara yapılacaklardan korkutunca, mevcut olanlara da azarlama ve kınama yönelterek şöyle buyurdu: {Fe mâ lehum ani't-tezkireti mu'ridîn} yani onlar, ondan yüz çevirmiş ve gafil durmuşlardır. {Ke'ennehum} onun şiddetli nefretinde {himârun müstenfire} yani sanki ürken vahşi eşekler gibidirler; birbirlerini ürküterek kaçışırlar ve koşuları artar. {Ferrat min kassûre} yani avcı veya onu kovalayan birinden, ya da aslan ve benzeri bir yırtıcıdan kaçarlar. Bu, hakka karşı olabilecek en büyük nefrettir. Bu yüz çevirme ve nefretle birlikte büyük iddialarda bulunurlar. {Yurîdu küllu mrin'in minhum en yu'tâ suhufen müneşşeleh} yani her biri, üzerine gökten indirilmiş açık sahifeler verilmesini ister; bu sahifeler olmadan hakka boyun eğmeyeceğini iddia eder. Oysa yalan söylüyorlardır. Çünkü her ayet kendilerine gelse dahi, acı azabı görmedikçe iman etmezlerdi. Nitekim kendilerine hakkı açıklayan ve ortaya koyan apaçık ayetler gelmişti; onlarda bir hayır olsaydı iman ederlerdi. Bu yüzden buyurdu: {Kellâ} yani onların istediklerini vermeyiz. Onlar bununla ancak acz göstermek istemişlerdir. {Bel lâ yehâfûne'l-âhırah} yani ahiretten korksalardı, yaptıkları bunlar olmazdı. {Kellâ innehu tezkiratun} Zamir ya bu sureye ya da bu sure içerdiği öğüde döner. {Fe men şâe zekerehu} çünkü ona yol açıklanmış ve delil apaçık kılınmıştır. {Ve mâ yezkurûne illâ en yeşâe'llâh} Çünkü Allah'ın dilemesi geçerli ve geneldir; az ya da çok hiçbir olay onun dışına çıkmaz. Bununla, fiillerini Allah'ın meşiyyeti kapsamına almayan Kaderiyye'ye; kulun bir iradesi ve gerçek bir fiili olmadığını, fiillerinde zorlanmış olduğunu iddia eden Cebriyye'ye de reddiye vardır. Allah Teâlâ kullara gerçek bir irade ve fiil sabit kılmış ve bunu kendi meşiyyetine tabi kılmıştır. {Hüve ehlü't-takvâ ve ehlü'l-mağfire} yani O, ancak kendisine karşı takva gösterilmeye ve ibadet edilmeye layıktır; çünkü O'ndan başka hiçbir kimseye ibadet yaraşmaz. Ayrıca O, kendisinden korkanı ve rızasına uyanı bağışlamaya layıktır.