{ثم بعثنا من بعدهم موسى بآياتنا إلى فرعون وملئه} ... kıssasının sonuna kadar. Yani: Bu peygamberlerden sonra, Kelîm (Allah ile konuşan) olan, büyük imam ve kerîm peygamber Mûsâ'yı, inatçı ve zorba bir kavme, yani Firavun'a ve onun ileri gelenlerine ve büyüklerine gönderdik. Onlara Allah'ın büyük âyetlerini gösterdi; benzeri görülmemiş mucizeler. {Fe-zalemû bihâ}: Onun hakkına boyun eğmediler; boyun eğmeyen zalimdir. Bilakis büyüklenerek ondan yüz çevirdiler. {Fenzur keyfe kâne ʿâkibetu'l-mufsidîn}: Allah'ın onları nasıl helak ettiğine bak; dünyada ve kıyamet günü onlara kınama ve lanet uyduruldu. Ne kötü bir yardım verilmiştir. Bu özet, şu sözle ayrıntılandırılmıştır: {Ve kâle Mûsâ}, Firavun'a iman çağrısı yapmak üzere geldiğinde: {Yâ Firavun, innî resûlun min Rabbi'l-âlemîn}: Yani, ben büyük bir gönderenin elçisiyim; o da alemlerin Rabbi'dir. Hem üst hem alt âlemi kapsayan, bütün yaratıklarını çeşitli ilahî tedbirlerle terbiye eden Rabbdir. Bu tedbirlerden biri de onları başıboş bırakmamasıdır; müjdeleyici ve uyarıcı peygamberler gönderir. Kimse O'na karşı küstahlık edip, göndermediği halde gönderdiğini iddia edemez. Durum böyle olunca, beni de elçiliği için seçip seçkin kıldığına göre, O'na yalan söylememem, hakdan başkasını O'na nisbet etmemem bana gerekir. Eğer başka bir şey söylesem, beni hemen cezalandırır, izzet ve kudret sahibi olarak yakalar. Bu, onların O'na boyun eğip uymaları için bir sebeptir; hele ki O, getirdiği hakkın doğruluğuna dair Allah'tan açık bir delil ile gelmiştir. Onların, elçiliğinin iki büyük maksadını yerine getirmeleri gerekir: Ona iman etmek ve ona uymak; bir de Allah'ın âlemlerin üzerine seçtiği topluluk olan İsrailoğullarını (peygamber çocukları ve Yakub aleyhisselamın soyu, Mûsâ aleyhisselamın da bunlardan biri olduğu) göndermek. Firavun ona dedi ki: {İn kunte ci'te bi-âyetin fe'ti bihâ in kunte mine's-sâdıkîn}: "Eğer bir âyetle geldiysen, doğru sözlüysen onu getir." {Fe'elkâ} Mûsâ {asâhu} yere; {fe-izâ hiye as'uben mubîn}: Yani, açıkça yılan olup koşuyor, ve onlar bunu görüyorlardı. {Ve nezaʿa yedehu} cebinden; {fe-izâ hiye beyzâu li'n-nâzirîn}: Bir kusur olmaksızın, bakanlar için beyaz oldu. Bu iki büyük âyet, Mûsâ'nın getirdiğinin ve doğruluğunun, Allah'ın alemlerin Rabbinin elçisi olduğunun delilidir. Ancak iman etmeyenler, acı azabı görmedikçe, her âyet kendilerine gelse de iman etmezler. Bu yüzden {Kâle'l-meleʾu min kavmi Firavun}, kendilerini şaşırtan âyetleri görünce ve iman etmeyince, fasit yorumlar aradılar: {İnne hâzâ le-sâhirun ʿalîm}: Yani, sihirde mahir bir sihirbaz. Sonra zayıf akıllı ve akılsız kimseleri korkuttular: Bu işiyle Mûsâ, {yurîdu en yuhricekum min ardikum}, yani sizi vatanlarınızdan çıkarmak istiyor. {Fe-mâ tekmurûn}: Yani, Mûsâ'ya ne yapacaklarını, zanlarınca onun zararını nasıl savacaklarını aralarında istişare ettiler. Getirdiği şey, onu iptal edecek bir karşılık ile karşılanmazsa, insanların çoğunun akıllarına girecekti. Bunun üzerine görüşleri kesinleşti ve Firavun'a dediler: {Ercihu ve ehâhu}: Yani, onları hapset ve ertele; şehirlere adamlar gönder, memleket halkını toplasınlar ve her {sahhârın ʿalîm} yani mahir sihirbazları getirsinler ki Mûsâ'nın getirdiğine karşı koysunlar. Dediler ki: "Ey Mûsâ, aramızda öyle bir vakit belirle ki, ne biz ne sen ondan dönelim, yer de düz olsun." [Kur'an: Mûsâ dedi ki: "Buluşma vaktiniz süslenme günüdür, insanlar kuşluk vakti toplansın." Firavun döndü, hilesini topladı, sonra geldi.] (Tâhâ, 59-60). Burada da buyurdu: {Ve câe's-saharatu Firavune}, kazanırlarsa ödül istiyorlardı. {Kâlû inne lenâ le-ecran in kunnâ nahnu'l-gâlibîn}: "Eğer biz galip gelirsek, bize elbette bir ücret var mı?" Firavun {Kâle: Naam} dedi: Evet, ücret var; {ve innekum le-mine'l-mukarrabîn}: Ve siz elbette yakınlaştırılanlardansınız. Böylece onlara ücret ve yakınlık, makamda yükselme vaat etti ki, Mûsâ ile çekişmede bütün güçlerini harcasınlar. Mûsâ ile birlikte büyük bir kalabalığın huzurunda hazır olunca, Mûsâ'nın getirdiğine aldırmayarak, kibirle {Kâlû: Yâ Mûsâ, immâ en tulkiye ve immâ en nekûne nahnu'l-mulkîn}: "Ya sen atarsın ya da biz atan olalım." {Kâle} Mûsâ: {Elkû}: Herkes, insanlar ne getirdiklerini ve Mûsâ'nın ne getirdiğini görsün diye atın. {Felemmâ elkaw} ipleri ve asaları atınca, sihirleriyle sanki koşan yılanlar oldular. {Saharû eʿyune'n-nâsi vesterhabûhum ve câû bisihrin ʿazîm}: İnsanların gözlerini büyülediler, onları korkuttular; benzeri görülmemiş büyük bir sihir getirdiler. {Ve evhaynâ ilâ Mûsâ en elkı ʿasâk}: Asanı at dedik; attı, {fe-izâ hiye} yılan olup koşar; {telakkafu mâ yefkûn}: Yalanladıkları ve uydurdukları her şeyi yuttu. {Fevekaʿa'l-hakk}: Hak ortaya çıktı, o toplulukta açığa çıkıp belirdi; {ve butile mâ kânû ya'melûn}: Yaptıkları batıl ortadan kalktı. {Fe-ğulibû hunâlik}: O makamda yenildiler, {venkalebû sâğırîn}: Küçülerek, batılları yok olmuş, sihirleri dağılmış halde döndüler; umdukları sonuca ulaşamadılar. Hakkı en büyük şekilde anlayan, sihir ehli ve sihirbazlardır; onlar sihrin türlerini ve ayrıntılarını başkalarının bilmediği kadar bilirler. Bu büyük bir Allah âyeti olduğunu anladılar; kimsenin buna karşı gücü yoktur. {Ve ulkiye's-saharetu sâcidîn}: Secdeye kapandılar. {Kâlû: Âmennâ bi-Rabbi'l-âlemîn, Rabbi Mûsâ ve Hârûn}: Mûsâ'nın getirdiği apaçık âyetleri tasdik ettik dediler. Bunun üzerine Firavun, imanlarına öfkelenerek tehdit ederek {Âmentum bihi, kable en âzene lekum}: "Ben size izin vermeden ona mı inandınız?" dedi. O habis, bedenler ve sözler üzerinde mutlak hükümdardı; onunla birlikte onların da kabul ettiği şu hüküm vardı: Onun sözü itaat edilendir, emri onlara geçerlidir, hiç kimse sözünden ve hükmünden çıkamaz. Ulusların düştüğü ve akıllarının, güçlerinin zayıfladığı, haklarını savunamaz hale geldikleri hal budur. Bu yüzden Allah onun hakkında şöyle buyurdu: [Kur'an: Böylece kavmini hafife aldı, onlar da ona itaat ettiler. (Zuhruf, 54)] Burada da dedi: {Âmentum bihi kable en âzene lekum}: Yani, bu sizin bir edepsizliğiniz ve bana karşı cüretinizdir. Sonra kavmini şaşırtarak dedi: {İnne hâzâ le-mekrun mekertumûhu fi'l-medîneti li-tuhricû minhâ ehlehâ}: Yani Mûsâ, size sihri öğreten büyüğünüzdür; siz ve o anlaşıp yenilecekmiş gibi davrandınız, sonra o üstün gelince onun ardına düşeceksiniz, halk da ardınızca gelecek, sonra şehrin halkını oradan çıkaracaksınız. Bu bir yalandır; bunu o da bilir, durumları inceleyen de bilir. Mûsâ aleyhisselam onlardan hiçbiriyle buluşmamıştı; onlar Firavun ve elçilerinin düzenlemesiyle toplanmışlardı; Mûsâ'nın getirdiği ilahî bir âyetti; sihirbazlar da Mûsâ'ya karşı güçlerinin son noktasını harcamış, aciz kalınca hakkın kendilerine açıkça belli olması üzerine ona uymuşlardı. Ardından Firavun, onları tehdit ederek şöyle dedi: {Yakında neyle karşılaşacağınızı bileceksiniz} yani başınıza gelecek cezayı. {Elbette sizin ellerinizi ve ayaklarınızı çapraz olarak keseceğim} Hain, onların yeryüzünde bozgunculuk yaptığını iddia etti ve onlara bozguncularla yapılan muameleyi yapacaktı: Çapraz olarak el ve ayakların kesilmesi, yani sağ elin ve sol ayağın kesilmesi. {Sonra sizi hurma kütüklerine gerip asacağım} onun iddiasına göre rezil olsunlar diye. {Hepinizi} yani bu muameleyi birine yapıp diğerine yapmayacağım; aksine hepiniz bu azabı tadacaksınız. Firavun'u tehdit ettiğinde iman eden sihirbazlar şöyle dediler: {Biz şüphesiz Rabbimize döneceğiz} yani senin cezandan endişe etmeyiz; Allah daha hayırlı ve daha baki olandır, dolayısıyla ne hükmedeceksen hükmet. {Bizden intikam almanın sebebi nedir?} yani bizim ayetlere iman etmemizi ve bizi tehdit etmeni eleştirmen neden? Bizim bir suçumuz yok, {yalnızca Rabbimizin ayetlerine, bize geldiğinde iman etmemiz dışında}. Eğer bu eleştirilecek ve sahibinin cezayı hak edeceği bir suçsa, suç bizimdir. Sonra Allah'a, kendilerini sabır ve metanetle donatması için dua ettiler: {Rabbimiz! Üzerimize sabır yağdır}, yani bol bol ver; nekre oluşu bunun büyük bir sabır olduğunu gösterir, çünkü bu büyük bir imtihandır, cana kadar gidebilir; kalbin sağlam durması ve mümin için imanının huzur bulması, onda çokça sabır gerektirir ve büyük sarsıntı ortadan kalkar. {Ve bizi Müslüman olarak öldür}, yani emrine boyun eğen, peygamberine uyanlar olarak. Görünen odur ki Firavun onlara tehdidini gerçekleştirdi ve Allah onları imanda sabit kıldı. Bu arada Firavun, ileri gelenleri ve onlara uyan halkı, Allah'ın ayetlerinden kibirlenip onları büyüklenerek ve zulümle inkâr ettiler. Firavun'u, Musa'ya zarar vermeye kışkırtarak ve getirdiklerinin batıl ve fesat olduğunu iddia ederek dediler ki: {Musa'yı ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk yapmaları için mi bırakacaksın?} Allah'a davet ederek, ahlak güzelliğine ve iyi amellere çağırarak—ki yeryüzündeki ıslah budur—ama onların üzerinde olduğu şey fesattır; fakat zalimler söylediklerini umursamazlar. {Seni ve ilahlarını da bırakıyor}, yani seni ve ilahlarını terk ediyor, senden nehyediyor ve insanları sana uymaktan alıkoyuyor. Firavun onlara cevap vererek, İsrailoğullarını Musa ile birlikte, çoğalamayacakları bir durumda bırakacağını ve kendisinin ve kavminin—iddiasına göre—onların zararından emin olacağını söyledi: {Oğullarını öldürüp kadınlarını canlı bırakacağız}, yani onları ayakta tutacağız, öldürmeyeceğiz; bunu yaparsak çokluklarından emin oluruz, geri kalanlarını hizmetimizde çalıştırır ve istediğimiz işlerde onları boyun eğdiririz. {Biz onların üzerinde kahir güçteyiz}, onların hükmümüzden çıkış ve güç yoktur. Bu, Firavun'un zorbalığının ve azgınlığının ve katılığının son noktasıdır. Musa, kavmine böyle bir durumda, hiçbir şeye güç yetiremeyecekleri ve direnemeyecekleri bir halde, ilahi direnişle ve Rabbani yardım dileyerek nasihat edip dedi ki: {Allah'tan yardım isteyin}, yani faydalı olanı celbetmek ve zararı defetmek için ona dayanın ve Allah'ın işinizi tamamlayacağına güvenin. {Sabredin}, yani başınıza gelene karşı sabra devam edin, kurtuluşu bekleyerek. {Yeryüzü Allah'ındır}; Firavun'un ya da kavminin değildir ki onu dilediği gibi yönetsinler. {Onu kullarından dilediğine miras verir}, yani hikmetine ve iradesine göre insanlar arasında değiştirir. Ama sonuç takva sahipleri içindir; onlar, Allah'ın bir imtihan ve hikmet olarak belli bir süre sınanmış olsalar da zafer onlarındır. {Güzel akıbet} kavimlerine karşı onlarındır. Kulun vazifesi budur: Güç olduğunda, kendisine başkasının zararını def edecek sebepleri kullanması; acizlik olduğunda ise sabretmesi, Allah'tan yardım dilemesi ve kurtuluşu beklemesidir. {Musa'ya} Firavun'un işkencesinin uzun sürmesinden bıkkın olarak dediler ki: {Sen gelmeden önce de sonra da eziyet gördük}. Çünkü onlar oğullarımızı kesiyor, kadınlarımızı diri bırakıyor ve bize kötü azap çektiriyorlardı. {Sen bize gelmeden önce de, geldikten sonra da} Musa onlara kurtuluşu ve Firavun'un şerrinden çıkışı müjdeleyerek dedi ki: {Umarım Rabbiniz düşmanınızı helak eder ve sizi yeryüzünde halife kılar}, yani orada size güç verir ve işleri sizin tedbirinize bırakır. {Sonra nasıl davranacağınızı görecek} şükredecek misiniz, nankörlük mü edeceksiniz? Bu, Allah'ın yerine getirdiği bir vaaddir; Allah'ın dilediği vakit gelince. Allah Teâlâ, Âl-i Firavun'a bu son dönemde ne yaptığını, onların ümmetlere karşı âdeti ve sünnetinin bu olduğunu, yani onları sıkıntı ve zararla yakalayıp yalvarsınlar diye muamele ettiğini beyan etti. Ayetler: {Andolsun ki Âl-i Firavun'u kıtlıklarla yakaladık}, yani yıllar ve kuraklıkla, {ve ürünlerden eksiltme yaptık; belki öğüt alırlar} yani başlarına gelenin Allah'tan bir uyarı olduğunu anlayıp küfrünten dönerler diye. Fakat bu onlarda fayda vermedi, aksine zulüm ve fesatta devam ettiler. {Onlara iyilik geldiğinde} yani bereket ve bol rızık, {bu bizim hakkımızdır dediler}, yani biz bunu hak ediyoruz; Allah'a bunun için şükretmediler. {Bir kötülük onlara isabet ettiğinde} yani kuraklık ve kıtlık, {Musa ve beraberindekilerle uğursuzluk getirdiler}, yani dediler ki: Bu başımıza Musa'nın gelmesi ve İsrailoğullarının ona uymasından dolayı geldi. Allah Teâlâ buyurdu: {Biliniz ki onların uğursuzluğu Allah katındadır}, yani O'nun kaza ve kaderiyledir; söyledikleri gibi değil. Aksine günahları ve küfürleri bunun sebebidir. Hatta {çoğu bilmez} yani bu yüzden bunları söylediler. Onlar Musa'ya, batıllarından ayrılmayacaklarını ve vazgeçmeyeceklerini açıklayarak dediler ki: {Bizi onunla büyülemek için bize ne tür bir ayet getirirsen getir, biz sana inanacak değiliz}. Yani bizce senin sihirbaz olduğun kesinleşmiştir; ne ayet getirirsen getir, onun sihir olduğuna kesin inanırız, sana iman etmeyiz ve tasdik etmeyiz. Bu, inkârcıların ulaşabileceği en büyük inatlaşmadır: Ayetler onlara inse de inmese de durumları birbirine eşit olur. {Biz de üzerlerine tufan gönderdik}, yani ağaçlarını ve ekinlerini su basıp onlara büyük zarar veren çok su. {Çekirge} ürünlerini, ekinlerini ve bitkilerini yedi. {Bit}: Bazıları bunun küçük çekirge olduğunu söyledi; zahir olan, bilinen bittir. {Kurbağa}: kaplarını doldurdu, onları rahatsız etti ve çok şiddetli eziyet verdi. {Kan}: Ya burun kanaması olmuştur ya da birçok müfessirin dediği gibi içtikleri su kana dönüşmüştür; bu yüzden yalnızca kan içer ve yalnızca kanla pişirirlerdi. {Açıklanmış ayetler}, yani onların yalancı ve zalim olduklarının ve Musa'nın getirdiğinin hak ve doğru olduğunun delilleri ve açık belgeleri. {Ama büyüklendiler} ayetleri görünce, {ve daha önce} işlerinde {suçlu bir kavim idiler}. Bu yüzden Allah onları cezalandırdı; sapkınlık ve dalalet üzere bıraktı. {Üzerlerine azap indiğinde} yani azap, bunun veba olabileceği birçok müfessirin dediği gibi; ya da önceki ayetlerdeki tufan, çekirge, bit, kurbağa ve kan gibi musibetler kastedilmiş olabilir, çünkü hepsi azap ve cezadır ve her biri başlarına geldikçe {dediler ki: Ey Musa! Rabbine, sende olan ahdi hürmetine bizim için dua et. Eğer bu azabı bizden kaldırırsan sana mutlaka iman edeceğiz ve İsrailoğullarını seninle birlikte göndereceğiz}. Bunda yalancıydılar; tek amaçları başlarına gelen azabın kalkmasıydı ve kalkınca bir daha bunun başlarına gelmeyeceğini sandılar. {Azabı onlardan kaldırdığımızda, belirlenmiş bir süreye kadar} yani Allah'ın onların ömrünü devam ettirmesini takdir ettiği süreye kadar; bu sürekli bir kaldırış değil, geçici bir kaldırıştır. {Hemen ahdi bozdular}: Musa ile yaptıkları ve ona iman edeceklerine ve İsrailoğullarını göndereceklerine dair verdikleri sözü. Ne ona iman ettiler ne de İsrailoğullarını onunla gönderdiler; aksine küfürlerinde ve bocalayarak, İsrailoğullarına işkence etmeye devam ederek direndiler. {Biz de onlardan intikam aldık}: Helak olmalarının belirlenmiş vakti geldiğinde Allah, Musa'ya İsrailoğullarıyla geceleyin yola çıkmasını emretti ve Firavun'un ordusuyla birlikte onları takip edeceğini bildirdi. Firavun, şehirlere toplayıcılar gönderdi [Şuara: 53], insanları toplayıp İsrailoğullarının peşine düşsünler diye ve onlara dediler ki: "Bunlar, şüphesiz az bir topluluk. Ve bizi çileden çıkarıyorlar. Biz ise hepimiz tetikteyiz." Böylece onları bahçelerden, pınarlardan, hazinelerden ve güzel makamlardan çıkardık. İşte böyle; bunları İsrailoğullarına miras verdik. Onları güneşin doğuşunda takip ettiler. İki topluluk birbirini görünce Musa'nın ashabı dediler ki: "Şüphesiz yakalanacağız." Musa dedi ki: "Asla! Benimle beraber Rabbim vardır, bana yol gösterecek." Musa'ya vahyettik ki: "Asanla denize vur." Deniz yarıldı ve her bir parça büyük bir dağ gibi oldu. Ötekileri de oraya yaklaştırdık. Musa'yı ve beraberindeki herkesi kurtardık. Sonra ötekileri boğduk. [Şuarâ: 54-66]. Burada şöyle buyurdu: {Onları, âyetlerimizi yalanladıkları ve onlardan gafil oldukları için denizde boğduk.} Yani, Allah'ın âyetlerini yalanlamaları ve bunların gösterdiği hakkı yüz çevirmeleri sebebiyle. {Yeryüzünde zayıf düşürülmüş olan o topluluğu ise, yani Firavun ailesine hizmetkâr olan, onlara kötü azap çektirilen İsrailoğullarını, mirasçı kıldık;} {yeryüzünün doğuları ve batıları}nı onlara miras bıraktı. Buradaki "arz"dan maksat, içinde zayıf ve aşağılanmış olarak yaşadıkları Mısır topraklarıdır; yani Allah onları bütün bu yerlerin sahibi kıldı ve {içinde bereket verdiğimiz yerde} onlara yerleşme imkânı tanıdı. {Sabrettikleri için İsrailoğulları hakkında Rabbinin güzel sözü gerçekleşti.} Bu, Musa'nın onlara: "Allah'tan yardım isteyin ve sabredin. Yer Allah'ındır; onu kullarından dilediğine miras bırakır. Akıbet ise takva sahiplerindir" [A'râf: 128] dediği zamandı. {Firavun'un ve kavminin yaptığı, heybetli binalar ve süslü konutlar gibi şeyleri yok ettik} {ve yükseltip kurduklarını da.} "İşte bunlar, zulmettikleri için harap olmuş evleri. Bunda bilen bir topluluk için elbette bir ibret vardır" [Neml: 52]. {İsrailoğullarını denizden geçirdik;} Allah onları düşmanları Firavun ve kavminden kurtardıktan, Firavun'u ve kavmini helak ettikten sonra, İsrailoğulları bakıyorken bunu yaptı. {Derken putlarına tapınmakta olan bir topluluğun yanına geldiler.} Yani, orada kalıp bereket dileyerek onlara ibadet eden bir topluluğun yanından geçtiler. Allah'ın onlara gösterdiği mucizelerden sonra, cahilliklerinden ve akılsızlıklarından dolayı peygamberleri Musa'ya dediler ki: {Ey Musa! Onların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yap.} Yani, onların edindiği gibi bize de put edinmeyi meşru kıl. Musa da onlara: {Siz gerçekten cahil bir topluluksunuz} dedi. Rabbini ve yaratıcısını bilmeyen, kendisine ne fayda ne zarar, ne ölüm ne hayat ne diriliş verebilmeyen şeyi O'na denk tutmak isteyenin cahilliğinden daha büyük cahillik olur mu?! Bu yüzden Musa onlara şöyle dedi: {Şüphesiz bunların içinde bulunduğu şey yok olup gidecektir ve yaptıkları işler batıldır.} Çünkü onlara yakarışları boşadır; putların kendisi de batıldır, dolayısıyla yapılan iş de batıldır ve sonucu da batıldır. {Musa dedi ki: Sizin için bütün âlemlere üstün kıldığı Allah'tan başka bir tanrı mı arayayım?} Yani, kendi zatında, sıfatlarında ve fiillerinde kâmil olan, tapılmaya layık Allah'tan başka bir tanrı mı arayayım? {O, sizi âlemlere üstün kılmıştır.} Bu da O'nun lütfuna ve üstünlüğüne şükürle karşılık vermenizi gerektirir; bu şükür de yalnızca O'na ibadet etmekle ve O'ndan başka tapıldığı iddia edilen şeyleri inkâr etmekle olur. Sonra Allah'ın onlara lütfettiklerini hatırlatarak şöyle buyurdu: {Firavun ailesinden sizi kurtardığımızı hatırlayın.} Yani Firavun ve ailesinden. {Onlar size kötü azap çektiriyorlardı;} yani, azabın en kötüsünü yöneltiyorlardı: {Oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı.} {Bunda da Rabbinizden büyük bir imtihan vardı.} Yani, onların azabından kurtulmanız büyük bir nimet ve cömert bir lütuftu. Veya: O zulümde, onların size yaptığı zulümde Rabbinizden büyük bir imtihan vardı. Musa onları hatırlatıp öğüt verince, bu davranışlarından vazgeçtiler. Allah, düşmanlarından kurtarmak ve onları yeryüzünde yerleştirmek suretiyle nimetini tamamladıktan sonra, onlara şeriat hükümlerini ve hoşnut olunan inançları içeren kitabı indirerek nimetini tamamlamak istedi. Bunun için Musa ile otuz gece sözleştikten sonra, onu on gece daha ekleyerek kırk gece yaptı; böylece Musa hazırlanıp Allah'ın vaadine hazır olsun, kitabın inişi onların gözünde büyük bir değer taşısın ve onun inmesini özlesinler. Musa Rabbinin buluşma yerine gittiğinde, onlara karşı duyduğu şefkat ve merhametle Hârûn'a şöyle vasiyet etti: {Benden sonra kavmimin içinde halifem ol.} Yani, onların arasında yerime geç ve benim yaptığım şeyleri sen de yap. {Islah et} yani salâh yolunu izle {ve bozguncuların yoluna uyma.} Yani günah işleyenlerin yoluna. {Musa, buluşma vaktimize gelip Rabbi onunla konuşunca} yani vahyi, emrini ve yasağını bildirince, Rabbini görme isteği içinde yükseldi, Rabbine olan sevgisi ve görmeye duyduğu özlemle nefsi bunu arzuladı. {Dedi ki: Rabbim, bana kendini göster, sana bakayım.} {Dedi ki: Sen beni asla göremezsin.} Yani, şimdi beni görmeye gücün yetmez. Allah, yaratılmışları bu dünyada, onunla görmelerine güç yetmeyecek bir yapıda yarattı ve Allah'ı görmeye dayanamazlar. Bu ayet, cennette onların Rablerini göremeyeceklerine delil değildir; çünkü Kur'an ayetleri ve peygamber hadisleri, cennet ehlinin Rablerini göreceğini ve O'nun kerim yüzüne bakmaktan lezzet alacaklarını göstermiştir. Allah onları tam bir yapıyla yaratacak, bu yapıyla Allah'ı görebileceklerdir. Bu yüzden Allah, bu ayette görmeyi dağın yerinde durmasına bağlamıştır. Musa'nın görme talebini kabul etmemesi için ona şöyle buyurdu: {Ama dağa bak; eğer yerinde durabilirse sen de beni göreceksin.} {Rabbi dağa tecelli edince} o sağlam ve sert dağı {paramparça etti;} yani Allah'ı görmenin dehşetinden ve dağın buna dayanamamasından dolayı toz gibi dağılıp çöktü. {Musa da bayılarak yere yığıldı.} Bunun üzerine Musa anladı ki, dağ Allah'ı görmeye dayanamıyorsa, Musa'nın dayanamaması daha yerindedir. Yaptığı istekten dolayı Rabbinden bağışlanma diledi ve {Sen münezzehsin} dedi; yani her türlü yakışıksız şeyden, celâline yaraşmayan şeylerden seni tenzih ederim. {Sana tevbe ettim} yani bütün günahlardan ve Sana karşı edeple davranmamaktan. {Ben inananların ilkiyim.} Yani, Allah'ın ona daha önce bilmediği şeyleri tamamlaması sonucu imanını yeniledi. Allah onu, Kendisini görme isteğinden alıkoyunca, ona daha büyük bir hayır verdi ve şöyle buyurdu: {Ey Musa! Seni insanlar arasından elçiliklerimle ve sözümle seçtim.} Yani seni seçtim, kendinle ayırdım, üstün kıldım ve büyük faziletlerle, yüce meziyetlerle özel kıldım. {Risâletlerimle} ki bunu sadece en üstün yaratılmışlara veririm ve onları başkalarına vermem. {Kelâmımla} yani sana aracısız konuşmamla. Bu, Musa Kelîm'in ayrıca kendisine özgü kıldığı ve kardeşi peygamberler arasında bununla tanınan bir fazilettir. {Sana verdiğim şeyi} yani nimetleri ve sana verdiğim emir ile yasakları {gönül rahatlığıyla al ve kabul edip boyun eğ} {ve şükredenlerden ol.} Yani, Allah'ın sana verdiği özel ihsan ve üstünlük karşısında O'na şükret. {Biz ona levhalarda her şeyden} yani kullarının ihtiyaç duyduğu her şeyden {bir öğüt} ki, nefisleri hayırlı işlere yöneltsin, kötü işlerden de korkutsun, {ve her şeyi açıklayan bir tafsil yazdık.} Şeriat hükümleri, inançlar, ahlâk ve edep kurallarından. {Bunu azimle al} yani onu yerine getirmek için gayretle ve çalışarak; {kavmine de onun en güzelini tutmalarını emret.} En güzeli, farz ve müstehap emirlerdir; çünkü bunlar en güzel olanlardır. Bu da Allah'ın emirlerinin her şeriatta kâmil, adaletli ve güzel olduğuna delildir. {Size fasıkların yurdunu göstereceğim.} Allah onları helak edip yurtlarını sonrakilere ibret olarak bıraktıktan sonra, bunlardan ibret alacak, Allah'a muvaffak olmuş ve alçakgönüllü müminler ibret alacak. Diğerleri hakkında ise şöyle buyurdu: {Âyetlerimden, yeryüzünde haksız yere büyüklenenleri çevireceğim.} Yani, Allah'ın kullarına ve hakka, getirdiği şeye karşı büyüklenenleri; ufuklardaki ve nefislerdeki âyetlerden ibret almaktan ve Kur'an âyetlerini anlamaktan alıkoyacağım. Bu sıfatta olan kimseyi Allah hayırdan mahrum eder ve onu yardımsız bırakır; Allah'ın âyetlerinden faydalanabileceği şeyi anlamaz; hatta hakikatler ona ters görünür ve çirkin olanı güzel sanır. {Her âyeti görseler de, ona inanmazlar} çünkü yüz çevirmeleri, karşı çıkmaları ve Allah ile Rasûlüne düşmanlıkları yüzündendir. {Doğruluk yolunu görseler, onu yol edinmezler} yani hidayet ve istikameti, Allah'a ve Onun ikram yurduna ulaştıran yolu benimsemezler. {Sapıklık yolunu görseler, onu yol edinirler.} Sapıklık, sahibini bedbahtlık yurduna götüren yoldur. Onların bu sapmalarının sebebi şudur: {Bu, âyetlerimizi yalanlayıp onlardan gafil olmalarından dolayıdır.} Allah'ın âyetlerini reddetmeleri, bunların amaçlanan anlamından gafil olmaları ve onları küçümsemeleri, onları sapıklık yoluna yöneltmiş ve doğruluk yolunu terk ettirmiştir. {Âyetlerimizi ve ahiret buluşmasını yalanlayanların} yani, peygamberlerimizi gönderdiğimiz şeyin doğruluğuna delalet eden büyük âyetlerimizi yalanlayanların {amelleri boşa çıkmıştır.} Çünkü amelleri temelsizdir ve şartları, yani Allah'ın âyetlerine iman ve Onun karşılığına inanma eksiktir. {Yaptıklarından başkasıyla mı karşılık görecekler?} Amellerinin boşa çıkması ve amaçlarının tersine dönmesi bakımından. Ahiret gününe inanmayanların amelleri sevap ummadığı ve ulaşacağı bir son bulunmadığı için boşa çıkar ve yok olur. {Musa'dan sonra Musa'nın kavmi, süs eşyalarından, içinden böğürtü çıkan bir buzağı heykeli yaptılar.} Bunu Sâmirî yapmış ve Rasûl'ün izinden bir avuç toprak atmıştı; böylece buzağı bir ses çıkarmaya başladı. Onlar da buna tapıp onu tanrı edindiler. Ve dediler ki: {Sizin ilahınız da Musa'nın ilahı da budur; Musa ise unuttu.} [Tâhâ: 88] Mûsâ (aleyhisselâm) gidip Rabbini aramaya koyuldu. Bu, onların akılsızlığının ve basiretsizliklerinin bir göstergesidir. Yer ve göklerin Rabbi, en aşağı mahlûklardan biri olan bir buzağıyla nasıl karıştırılabilir?! Allah bunu açıklamak için buyurur ki, buzağıda ne zatî ne de fiilî sıfatlardan, onun ilah olmasını gerektirecek hiçbir şey yoktur: {Onların kendileriyle konuşmadığını, onlara bir yol da göstermediğini görmüyorlar mı?} Yani konuşmamak büyük bir eksikliktir. Dolayısıyla onlar, konuşmayan bu hayvan veya cansız varlıktan daha üstün bir durumdadırlar. {Onlara bir yol da göstermez} yani onlara dinî bir yol göstermez, dünyevî bir fayda da sağlamaz. Çünkü akılların ve fıtratların kesin olarak bildiği gibi, konuşmayan, fayda ya da zarar vermeyen bir şeyi ilah edinmek, batılların en batılı ve akılsızlığın en çirkinidir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Onu ilah edindiler, oysa onlar zalimlerdi.} Çünkü ibadeti yerine koymadılar ve Allah'a, hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri ortak koştular. Bu ayette, Allah'ın kelamını inkâr edenin, Allah Teâlâ'nın ilahlık özelliklerini inkâr etmiş olduğuna dair bir delil vardır. Çünkü Allah, konuşmamanın, konuşmayan şeyin ilahlığa elverişli olmadığının delili olduğunu belirtmiştir. {Mûsâ} kavmine döndüğünde onları bu hâlde buldu ve onlara sapkınlıklarını bildirdi. Onlar pişman oldular ve {ellerini ısırdılar} yani yaptıkları işten dolayı keder ve pişmanlık duydular. {Gerçekten sapıttıklarını görünce} Allah'a yöneldiler, yalvardılar ve {Eğer Rabbimiz bize merhamet etmez ve bizi bağışlamazsa, elbette kaybedenlerden oluruz} dediler. Yani Rabbimiz bize merhamet edip kendisine yönelmemizi sağlamasa, ibadet etmemizi nasip etmese ve salih amelleri yapmamıza muvaffak kılmasa, buzağıya tapmamızı bağışlamasa, dünyayı ve ahiretı kaybedenlerden oluruz. {Mûsâ kavmine öfkeli ve üzgün bir hâlde döndüğünde} yani onlara karşı öfke ve gazapla dolu olarak döndü. Bu, Mûsâ aleyhisselâmın kıskançlığının tamlığından, nasihatinin ve şefkatinin kemalinden kaynaklanıyordu. {Dedi ki: Benden sonra bana ne kötü bir halef oldunuz!} Yani benim yanınızdan ayrılmamdan sonra bana bıraktığınız durum ne kötüdür. Çünkü bu durum ebedî helâke ve sürekli bedbahtlığa götürür. {Rabbinizin emrini acele ettiniz} Çünkü size kitap indireceğini vaat etmişti. Siz ise fasit görüşünüzle bu çirkin davranışa koştunuz. {Levhaları attı} yani öfkesinden dolayı onları fırlattı. {Kardeşinin başını, saçını tutup kendine doğru çekti.} Kardeşi Hârûn'a şöyle dedi: [Tâhâ: 92-93] "Onların sapıttığını gördüğünde, seni engelleyen neydi? Bana uymaktan geri mi durdun? Yoksa emrime mi isyan ettin?" [A'râf: 142] "Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et ve bozguncuların yoluna uyma" sözümü hatırlatarak. [Tâhâ: 94] Hârûn şöyle dedi: "Ey annemin oğlu! Ne sakalımı tut ne de başımı! Gerçekten, 'İsrâîl oğulları arasında ayrılık çıkardın ve sözümü gözetmedin' diyeceklerinden korktum." Burada {ey annemin oğlu} denmesi kardeşine karşı yumuşaklık ifadesidir; yalnızca annesini anarak söylemiştir. Oysa ikisi hem anadan hem babadan kardeştir. {Kavim beni zayıf gördü} yani beni küçümsediler, ben onlara: "Ey kavmim! Siz bununla fitneye düşürüldünüz. Şüphesiz Rabbiniz Rahmândır. Bana uyun ve emrime itaat edin" dediğimde. [Tâhâ: 90] {Beni öldürmeye de az kalmıştı.} Yani benim bir kusurumu zannetme. {Öyleyse düşmanları benimle alay etmeye fırsat verme} yani beni azarlayıp kötülük yaparak düşmanlara sevindirme. Çünkü düşmanlar, bende bir kusur bulmaya ya da bir hatamı görmeye çok heveslidirler. {Beni zalim kavimle birlikte tutma} yani onların muamelesini bana yapma. Mûsâ aleyhisselâm, kardeşinin temize çıkmadan önce, onun kendisinden ihmal zannettiği şey yüzünden acele ettiği davranış için pişman oldu. {Dedi ki: Rabbim! Beni ve kardeşim Hârûn'u bağışla ve bizi rahmetine dâhil et} yani rahmetinin ortasına al ve rahmetini her yönden bizi kuşatır kıl. Çünkü o, bütün kötülüklere karşı sağlam bir kaledir ve her hayrın ve sevincin kaynağıdır. {Sen merhametlilerin en merhametlisisin} yani bize her merhametlinin merhamet ettiğinden daha fazla merhamet edersin; babalarımızdan, annelerimizden, çocuklarımızdan ve nefislerimizden daha çok bize merhamet edersin. Allah Teâlâ, buzağıya tapan kimselerin durumunu açıklayarak buyurur ki: {Buzağıyı ilah edinenlere} yani ilah olarak edinenlere {Rableri katında bir gazap ve dünya hayatında bir zillet erişecektir.} Çünkü onlar Rablerini gazaplandırdılar ve O'nun emrini hafife aldılar. {İftira edenleri işte böyle cezalandırırız.} Allah'a karşı iftira eden, şeriatını yalanlayan ve O'nun söylemediği şeyi söyleyen her kimse, Allah'tan gazaba ve dünya hayatında zillete bir pay almıştır. Nitekim onlara Allah'ın gazabı erişti; Allah onlara birbirlerini öldürmelerini emretti ve ancak bunu yaptıkları takdirde kendilerinden razı olacağını bildirdi. Bunun üzerine bazıları bazılarını öldürdü ve savaş birçok ölü ile sona erdi. Sonra Allah onların tövbesini kabul etti. Bu yüzden genel bir hüküm bildirmiştir ki, bu hükme hem onlar hem de başkaları girer: {Kötü işler işleyip sonra bunların ardından tövbe edenler ve iman edenler} yani şirk ve büyük ile küçük günahlar işleyip, sonra geçmişe pişman olarak onlardan vazgeçen ve bir daha dönmemeye karar verenler. {İman ettiler} yani Allah'a ve Allah'ın iman hakkında farz kıldığı şeylere iman ettiler. İman, kalp amelleri ve imandan doğan organ amelleri olmadan tamamlanmaz. {Şüphesiz Rabbin, bunlardan sonra} yani bu hâlden, yani kötülüklerden tövbe edip itaate dönme hâlinden sonra {elbette bağışlayandır}; kötülükleri bağışlar ve siler, bunlar yeryüzü dolusu olsa bile. {Merhametlidir} yani tövbeyi kabul etmesi, hayır işlerine muvaffak kılması ve bunları kabul etmesi bakımından. {Mûsâ'nın öfkesi dinince} yani öfkesi yatıştı, nefsi kendine geldi ve içinde bulunduğu durumu anladı, onun için en önemli olan işlerle meşgul oldu. Attığı {levhaları aldı}. Bu levhalar büyük boyutlu ve yüce idi. {Onların nüshasında} yani içinde {hidayet ve rahmet vardı}. Yani bunlarda sapıklıktan hidayet, hakkın batıldan ayrılması, hayırlı ve şerli işlerin açıklaması, en güzel amellerin, ahlakın ve adabın hidayeti bulunuyordu. Bunlarla amel edip hükümlerini ve manalarını öğrenenler için rahmet ve saadet vardı. Ancak Allah'ın hidayetini ve rahmetini herkes kabul etmez; bunu yalnızca {Rablerinden korkan} ve O'na boyun eğenler kabul eder ve kabul ile karşılarlar. Allah'tan korkmayan, O'nun huzurunda duracağını düşünmeyen kimse ise bunlarla ancak daha da azgınlaşır ve nefret eder; böylece Allah'ın hüccedi onun aleyhine tamamlanır. {Ve} İsrailoğulları tövbe edip akıllarını başlarına aldıklarında {Mûsâ, onların arasından} en hayırlıları olan {yetmiş adam seçti}; bunlar kavimleri adına Rableri katında özür dilesinler diye seçilmişti. Allah onlara bir vakit belirledi ki orada hazır bulunsunlar. Onlar oraya geldiklerinde şöyle dediler: "Ey Mûsâ! Allah'ı bize açıkça göster." [Nisâ: 153] Allah'a karşı büyük bir cüretle davrandılar ve O'na karşı edebe aykırı davrandılar. Bunun üzerine { sarsıntı onları yakalayıverdi } ve baygınlık geçirerek helâk oldular. Musa aleyhisselâm ise Allah'a yalvarmaya, O'na yönelip tazarru etmeye devam etti ve şöyle dedi: { Rabbim! Sen dileseydin onları daha önceden helâk ederdin }, yani onlar huzura gelmeden önce ve kavimlerine özür beyan edebilecekleri bir durumda bulunmadan. Bunun sonucunda onlar zâlimler olmuş olurlardı. { Bizi, içimizdeki beyinsizlerin yaptığı yüzünden helâk mi edeceksin? } Yani zayıf akıllı, hilm sahibi olmayan kimselerin. Musa, Allah'a yalvardı ve özür diledi: Allah'a karşı cüret edenlerin, onları yaptıklarını söylemekten ve işlemekten alıkoyacak kâmil akılları yoktu; ayrıca onlara insanın dinini kaybetmekten korkmasına yol açan bir fitne gelmişti. Bunun üzerine şöyle dedi: { Bu, sadece senin imtihanındır; onunla dilediğini saptırır, dilediğini hidayete erdirirsin. Sen bizim velimizsin; bizi bağışla, bize merhamet et, sen bağışlayanların en hayırlısısın }. Yani: Sen en hayırlı bağışlayan, merhamet etmeye en layık ve vermekte ve lütufta en cömert olansın. Sanki Musa aleyhisselâm şöyle demiş oldu: "Ey Rabbim! Asıl ve birinci maksat hepimiz için, sana itaat etmek ve sana iman etmektir. Aklı ve doğru yolu kendisinde bulunan, sana verdiğin tevfike uygun yaşayan kimse daima doğru yol üzerinde kalır. Aklı zayıf, görüşü kusurlu olan ve fitneye kapılan kimse ise bu iki sebepten dolayı yaptığını yapmıştır. Bununla birlikte sen merhametlilerin en merhametlisi ve bağışlayanların en hayırlısısın; bizi bağışla ve bize merhamet et." Allah onun duasını kabul etti, onları ölümlerinden sonra diriltti ve günahlarını bağışladı. Musa, duasının devamında şöyle dedi: { Bize bu dünyada da iyilik yaz } yani faydalı ilim, geniş rızık ve salih amel. { Ahirette de } iyilik yaz; yani Allah'ın velilerine hazırladığı sevap. { Biz sana yöneldik } yani kusurumuzu kabul ederek ve bütün işlerimizde Allah'a yönelerek döndük. { Allah buyurdu ki: } { Azabım, dilediğimi onunla isabet ettiririm } yani bahtsızlardan, sebeplerine yaklaşanlardan. { Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır } yani üst ve alt âlemdeki, iyi ve kötü, mümin ve kâfir her şeyi. Hiçbir mahlûk yoktur ki Allah'ın rahmeti ona ulaşmamış ve fazlu ihsanı onu kuşatmamış olsun. Fakat dünya ve ahiret saadetini gerektiren özel rahmet herkese nasip olmaz. Bu sebeple onun hakkında şöyle buyurdu: { Onu, günahlardan, küçük ve büyük olanlarından sakınanlar için yazacağım, zekâtı verenler için }, yani hak sahiplerine vacip olan zekâtı verenler için. { Ayetlerimize iman edenler için }. Âyetlere tam iman, onların anlamını bilmek ve gereğince amel etmekle olur. Bunun en önemli parçası da Peygamber'e zâhirî ve bâtınî olarak, usulde ve furûda tabi olmaktır. { Ki onlar, ümmî olan Peygamber'e uyarlar }. Bu ifade diğer peygamberlerden ayırmak içindir; çünkü kastedilen Abdullah oğlu Abdülmuttalib oğlu Muhammed sallallahu aleyhi ve sellemdir. Bağlam, İsrailoğullarının durumu ve Hz. Muhammed'e iman etmenin onların imana girmelerinin şartı olduğu, ona iman edip tabi olanların da Allah'ın kendilerine yazdığı mutlak rahmetin sahipleri olduğu hakkındadır. Onu "ümmî" diye nitelemesi, Arapların okuyup yazmayan ümmî bir ümmet olmasından ve Kur'an'dan önce yanlarında bir kitap bulunmamasındandır. { Onu, kendi yanlarında Tevrat'ta ve İncil'de yazılı bulurlar } adı ve sıfatıyla; bu sıfatların en büyük ve en yücesi de çağırdığı ve yasakladığı şeylerdir. Ve { onlara iyiliği emreder }, yani aklın ve fıtratın iyi, yararlı ve faydalı bildiği her şeyi. { Kötülükten de onları alıkoyar }, yani akılların ve fıtratların çirkin bildiği her şeyden. Namazı, zekâtı, orucu, haccı, sıla-i rahmi, anne babaya iyiliği, komşuya ve köleye ihsanı, bütün insanlara fayda sağlamayı, doğruluğu, iffeti, iyiliği, nasihati ve benzerlerini emreder; Allah'a ortak koşmayı, haksız yere can almayı, zinayı, aklı örten içkiyi, bütün insanlara zulmü, yalanı, fücuru ve benzerlerini yasaklar. Onun Allah'ın Resulü olduğuna en büyük delil, çağırdığı, emrettiği, yasakladığı, helal ve haram kıldığı şeylerdir. Nitekim { onlara temiz şeyleri helal kılar }, yiyecek, içecek ve evlilikte; { pis şeyleri ise onlara haram kılar }, yiyecek, içecek, evlilik, söz ve fiillerde. { Üzerlerindeki yükleri ve boyunlarındaki zincirleri indirir }. Yani onun vasıflarından biri de dininin kolay, müsamahalı ve kolaylaştırılmış olması, içinde ağır yük, zincir, meşakkat ve sıkıntı bulunmamasıdır. { Ona iman edip onu yüceltenler, destekleyenler ve onunla birlikte indirilen nura, yani Kur'an'a uyanlar }, şüphe ve cehalet karanlıklarında ona ışık tutan, görüşler çatıştığında kendisine uyulan Kur'an'a. { İşte kurtuluşa erenler onlardır }; dünya ve ahiret hayrına ulaşanlar ve bunların şerrinden kurtulanlar, çünkü kurtuluşun en büyük sebeplerini yerine getirmişlerdir. Bu ümmî Peygamber'e iman etmeyen, onu yüceltmeyen ve desteklemeyen, onunla indirilen nura uymayanlar ise hüsrana uğrayanlardır. İsrailoğullarından Tevrat ehlini ona uymaya çağırınca, hükmün yalnız onlara ait olduğu zannına düşebilecek birileri olabileceğinden, genelliği gösteren bir ifade getirerek şöyle buyurdu: { De ki: Ey insanlar! Ben hepinize gönderilmiş Allah'ın Resulüyüm }, yani Arap'ınız, Acemi'niz, kitap ehlinizden olanınız ve olmayanınız. { O ki göklerin ve yerin mülkü O'nundur }; onlarda kevnî hükümleriyle ve saltanat tedbirleriyle, bir de içinde şu hükmün bulunduğu şeriat hükümleriyle tasarrufta bulunur: Size, sizi Allah'a ve O'nun kerametinin yurduna çağıran, sizi O'ndan ve kerametinin yurdundan uzaklaştıran her şeyden sakındıran büyük bir Resul gönderdi. { O'ndan başka ilah yoktur }, yani Allah'tan başka hakkıyla ibadet edilecek hiçbir ilah yoktur; O tek ve ortağı yoktur ve O'na ibadet ancak peygamberleri aracılığıyla bilinir. { Diriltir ve öldürür }; yani tedbirlerinden olan diriltme ve öldürme, ki bunda hiçbir ortağı yoktur. Ölümü, baki yurda geçilen bir köprü ve geçit kılmıştır. Bu yurda iman eden, Muhammed'in Resul olduğunu kesin olarak tasdik eder. { Öyleyse Allah'a ve O'nun Resulüne, ümmî Peygambere iman edin }, kalbin imanıyla, kalp ve uzuv amellerini içerecek şekilde. { Ki o, Allah'a ve kelimelerine iman eder }. Yani itikadında ve amellerinde doğru olan bu Resul'e iman edin ve ona tabi olun ki dünya ve din maslahatlarınızda hidayete eresiniz; zira ona tabi olmazsanız uzak bir sapkınlığa düşersiniz. { Musa'nın kavminden de, hakla hidayet eden ve hakla adalet yapan bir topluluk vardır }. Yani onlar, insanlara öğretmeleri ve fetvaları ile hakla yol gösterirler; aralarındaki davalarda hakla hükmederek adaleti sağlarlar. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { Sabrettikleri ve ayetlerimize kesin inandıkları için, emrimizle yol gösteren önderler kıldık onları. } [الأعراف: 160 ve benzeri ayet atfı, bkz. es-Secde: 42] Bu ayette, Musa aleyhisselâmın ümmetine bir fazilet vardır ve Allah Teâlâ onların arasından, emriyle hidayet eden önderler kılmıştır. Bu kerîme âyetin getirilişinde, daha önce geçenlerden bir çekinme bulunduğu anlaşılmaktadır. Zira Allah Teâlâ, önceki âyetlerde İsrailoğullarının kemale aykırı ve hidayetle bağdaşmayan birtakım kusurlarını zikretmiştir. Bu yüzden biri, bunun hepsini kapsadığını sanabilirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, onlardan doğru yolda olan, hidayet eden ve hidayete erdirilen bir topluluk bulunduğunu bildirmiştir. {Ve onları} yani bölüştürdük, {on iki boy, ümmet olarak ayırdık}, yani birbirini tanıyan ve birbiriyle kaynaşmış on iki kabile; Yakub'un oğullarından her bir erkeğin soyu bir kabile olmuştur. {Musa'ya, kavmi ondan su istediği zaman vahyettik} yani Allah Teâlâ'ya dua etmesini, onlara içecek ve hayvanlarının da içeceği su vermesini istediler. Allah'ın bilgisi daha doğrudur, ama onlar su az bulunan bir yerdeydiler. Bunun üzerine Allah, onların istekleri üzerine Musa'ya vahyetti: {Asanla taşa vur} Bu, belirli bir taş da olabilir, herhangi bir taşı kapsayan cins isim de olabilir. Vurdu, {bunun üzerine o taştan on iki pınar fışkırdı}, akıp giden pınarlar. {Her topluluk içeceğini bilmiş oldu} yani o on iki kabileden her birine bir pınar paylaştırılmış ve onlar da bunu bilmişler, gönülleri rahatlamış, sıkıntıdan, kalabalıktan ve çekişmeden kurtulmuşlardı. Bu, Allah'ın onlara olan nimetinin tamamlanmasındandır. {Üzerlerine bulutu gölge yaptık}, böylece güneşin sıcağından onları koruyordu. {Üzerlerine mann ve selva indirdik}; mann tatlı bir yiyecek, selva ise kuşların en lezzetlisi olan bir kuşun etidir. Allah, onlara gölge, içecek ve tatlılar ile etlerden oluşan güzel yiyecekleri, rahatlık ve huzur içinde bir arada verdi. Onlara şöyle denildi: {Size rızık olarak verdiğimiz temiz şeylerden yiyin.} {Bize zulmetmediler} yani Allah'a şükretmediklerinde ve Allah'ın kendilerine farz kıldığı şeyleri yerine getirmediklerinde. {Ancak kendilerine zulmediyorlardı} çünkü her türlü hayrı kendilerinden uzaklaştırıp, kötülüğü ve azabı üzerlerine çekiyorlardı. Bu durum, onların tih çölünde kaldıkları süre boyunca devam etti. {Onlara: Bu kasabaya yerleşin, buradan istediğiniz yerden yiyin denildiği zaman} yani oraya girin ki vatanınız ve konutunuz olsun; bu da İlyâ'dır. {Yiyin} yani bu kasaba, ağaçları çok, meyveleri bol ve geçimi rahat bir yerdi; bu yüzden Allah onlara istedikleri yerden yemelerini emretti. {Kapıdan girerken de: Hıtta deyin} yani bizim hatalarımızı indir ve bizi affet. {Kapıdan secde ederek girin} yani Rabbinize boyun eğerek, onun izzetine teslim olarak ve nimetine şükrederek. Allah onlara boyun eğmeyi ve bağışlanma istemeyi emretti ve bunun karşılığında günahlarının bağışlanacağını, dünya ve ahiret hayrının artırılacağını vaat etti: {Hatalarınızı bağışlarız, iyilik yapanlara daha fazlasını veririz.} Ancak onlar bu ilahi emre uymadılar; {Aralarında zulmedenler, kendilerine söylenenden başka bir söz ile değiştirdiler} yani Allah'a isyan edip emrini hafife aldılar. Bağışlanma dilemek yerine "Hıtta" dediler; bu, arpa tanesi içinde bir tane gibi bir değişiklikti. Söz, kolay ve hafif olduğu halde değiştirdilerse, fiili değiştirmeleri daha da evladır. Bu yüzden kıçları üzerinde sürünerek girdiler. {Bunun üzerine onlar emri çiğneyip isyan ettiklerinde, üzerlerine gökten bir azap indirdik} yani şiddetli bir azap; bu ya veba ya da başka bir göksel ceza idi. Allah onlara zulmetmedi; bu azap, {zulmettikleri için} verildi, yani Allah'a itaatten isyana çıktılar; bunu onları zorlayan bir zaruret ya da bir gerekçe olmaksızın, sadece içlerinde gizli olan habis ve kötülük yüzünden yaptılar. {Onlara sor} yani İsrailoğullarına sor, {denizin kenarında bulunan kasabanın hâlini}, yani onların haddi aştığı ve Allah'ın azabına uğradığı zamanki durumunu. {Cumartesi günü haddi aşıyorlardı}. Allah onlara cumartesi gününü saygıyla anmalarını ve o günde av avlamamalarını emretmişti; Allah onları imtihan etti, balıklar cumartesi günü onlara {çokça, yüzerek} gelirdi, yani deniz yüzeyinde çok sayıda. {Cumartesi olmayan günde ise onlara gelmezdi} yani cumartesi geçince denizde gider, onlar da hiçbirini göremezlerdi. {İşte böylece fasık olmalarından dolayı onları imtihan ederdik.} Onların fıskı, Allah'ın onları sınamasına ve bu imtihana düşmelerine yol açmıştı; yoksa fasık olmasalardı Allah onları korur ve belaya, kötülüğe maruz bırakmazdı. Hile yaparak avlanmaya çalıştılar; avlar için çukurlar kazıyor, ağlar kuruyorlardı. Cumartesi gelip balıklar bu çukurlara ve ağlara düşünce, o gün onları almıyorlardı; pazar günü gelince yakalıyorlardı. Bu durum onlar arasında çoğaldı ve üç fırkaya ayrıldılar: Çoğunluğu haddi aşıp cüretkârlık ettiler ve bunu açıkça yaptılar. Bir fırka onları yasaklamayı ilan etti ve onlara karşı çıktı. Bir fırka ise, bu karşı çıkanların engellemesiyle yetindi ve onlara şöyle dediler: {Allah'ın helak edeceği ya da şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir topluluğa neden öğüt veriyorsunuz?} Sanki şöyle diyorlardı: Allah'ın haramlarını çiğneyen ve nasihati dinlemeyip taşkınlık ve haddini aşmaya devam eden birine öğüt vermenin faydası yoktur; çünkü Allah onları mutlaka ya helakle ya da şiddetli azapla cezalandıracaktır. Öğüt verenler dediler ki: Onlara öğüt verip yasaklıyoruz {Rabbinize karşı mazeret olsun diye}, yani onlar hakkında mazur görülelim diye. {Belki sakınırlar} yani içinde bulundukları isyanı bırakırlar; bu yüzden onların hidayetinden ümit kesmeyiz, belki öğüt onlarda etkili olur, azarlama onları etkiler. Kötülüğe karşı çıkmanın asıl amacı budur: mazeret olması ve emredilen ve yasaklanan kişi üzerinde delil ortaya koymak; belki Allah onu hidayete erdirir de emir ve yasağın gereğini yapar. {Kendilerine hatırlatılanları unuttukları zaman} yani bırakıp terk ettikleri, azgınlık ve haddini aşmalarında devam ettikleri zaman. {Kötülükten nehyedenleri kurtardık.} Allah'ın kullarına karşı sünneti budur: Azap indiğinde iyiliği emredenler ve kötülükten nehyedenler kurtulur. {Haddi aşan zalimleri ise şiddetli bir azapla yakaladık}, yani cumartesi gününde taşkınlık yapanları, {fasık olmalarından dolayı}. Öbür fırkaya gelince, ki nehyedenlere "Allah'ın helak edeceği bir topluluğa neden öğüt veriyorsunuz?" demişlerdi, müfessirler onların kurtuluşu ya da helakı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Zâhir olan, onların kurtulanlardan olduğudur; çünkü Allah helaki yalnızca zalimlere tahsis etmiş ve onların zalim olduklarını belirtmemiştir. Bu da azabın cumartesi gününde haddi aşanlara mahsus olduğunu gösterir. Ayrıca iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmek kifâyet farzıdır; bazıları yapınca diğerlerinden düşer. Bu yüzden onlar, bu karşı çıkanların yeterli olduğunu düşünerek yetindiler. Ayrıca onlara karşı çıkarken, "Allah'ın helak edeceği ya da şiddetli bir azapla cezalandıracağı bir topluluğa neden öğüt veriyorsunuz?" diyerek, bu işe duydukları öfkeyi ve fiillerinden en şiddetli biçimde nefret ettiklerini, Allah'ın da onları en şiddetli azapla cezalandıracağını ortaya koymuşlardır. Böylece kendilerine yasaklanan şeyden azgınlık edince, yani kalpleri katılaşıp yumuşamadı, öğüt de almadılar; biz de onlara kaderî bir sözle, "Aşağılanmış maymunlar olun!" dedik. Allah'ın izniyle maymun oluverdiler ve Allah onları rahmetinden uzaklaştırdı. Sonra geriye kalanların üzerine zillet ve alçaklığın indirildiğini anlatarak buyurdu ki: {Rabbin, kıyamet gününe kadar onların üzerine, onlara kötü azap çektirecek kimseleri göndereceğini kesin olarak bildirmişti.} Yani onları horlayacak ve alçaltacaklardır. {Şüphesiz Rabbin, cezalandırmada çok çabuktur} Kendisine isyan edenler hakkında; öyle ki dünyada bile cezalarını hemen verir. {Şüphesiz O, bağışlayandır, merhamet sahibidir} Kendisine tövbe edip yönelen için; günahları bağışlar, ayıplarını örter, kendisine yönelenin ibadetlerini kabul ederek onlara çeşitli sevaplar verir. Allah onlara tehdit ettiği şeyi yerine getirdi; onlar hâlâ zillet ve horluk içindedirler, başkalarının hükmü altındadırlar, kendileri için bir bayrak dikilmez, bir sancakları zafer kazanmaz. {Ve onları yeryüzünde topluluklar hâlinde parçalara ayırdık.} Yani birlikte bulunduktan sonra onları dağıtıp yeryüzünde parçalara ayırdık. {Aralarında iyi olanlar vardır} Allah'ın hakkını ve kulların haklarını yerine getiren; {bir kısmı da bunların dışındadır} Yani iyilikten aşağıda olanlar: ya orta yolu tutanlar ya da kendilerine zulmedenlerdir. {Onları iyiliklerle ve kötülüklerle deneriz} Yani zorluk ve kolaylıkla. {Umulur ki dönerler} Üzerinde bulundukları helake düşmüş hâllerinden; yaratılış gayelerine uygun hidayete dönerler diye. Ama onlar iyi, kötü ve orta yolda olanlar arasında varlıklarını sürdürdüler; sonunda onların ardından bir kötü nesil geldi. Şerleri daha da arttı. Onlardan sonra {kitabı miras aldılar}; onun merci hâline de bunlar geldi, onu kendi arzularına göre kullanmaya başladılar. Hükmetmek ve haksız yere fetva vermek için kendilerine para verildi ve aralarında rüşvet yaygınlaştı. {Bu aşağı dünyanın geçici metaını alıyorlar ve diyorlar ki:} Bunun bir günah olduğunu ve kendilerinin zalim olduğunu kabul ederek: {"Bize bağışlanacak."} Bu söz gerçeklikten uzaktır; çünkü bu gerçek bir istiğfar ve gerçek bir mağfiret talebi değildir. Eğer öyle olsaydı, yaptıklarına pişman olur ve bir daha yapmamaya kararlı olurlardı. Ama başka bir menfaat ve başka bir rüşvet karşılarına çıktığında onu alırlar. Böylece Allah'ın ayetlerini az bir bedel karşılığında satarlar; daha aşağı olanı daha iyi olanın yerine koyarlar. Allah [teâlâ] onları kınamak ve cesaretlerini belirtmek için buyurdu ki: {Kitap'ta, Allah hakkında hak olandan başkasını söylemeyecekleri konusunda kendilerinden söz alınmadı mı?} Öyleyse arzularına uyarak ve tamahlarının peşinde giderek Allah hakkında neden hak olmayanı söylüyorlar? {Oysa} onlar {içindekini okumuşlardır.} Yani onda bir karmaşıklık yoktur; bilerek ve bilinçli olarak bu işi yapmışlardır. Bu, günahı daha büyük, kınanmayı daha şiddetli ve cezayı daha çirkin kılar. Bu, akıllarının eksikliğinden ve görüşlerinin ahmaklığından, dünya hayatını ahirete tercih etmelerinden kaynaklanmaktadır. Bunun için buyurdu ki: {Ahiret yurdu ise, Allah'tan korkanlar için daha hayırlıdır.} Yani Allah'ın haram kıldığı şeylerden sakınanlar için; Allah'ın indirdiği hükümlerin dışında hükmetmek karşılığında rüşvet olarak alınan ve yenen şeylerden ve diğer çeşitli haramlardan. {Hâlâ akletmez misiniz?} Yani, tercih edilmesi gereken şeyler ile ona tercih edilmemesi gereken şeyler arasında, ve öncelikle peşinden koşulması gereken şey arasında denge kuracak akliniz yok mu? Aklın özelliği sonucu düşünmektir. Oysa bu anlık, geçici ve değersiz bir şeye bakıp, sonsuz ve büyük bir nimeti kaybedenin aklı ve görüşü nerede kalır?! Gerçek anlamda akıllı olanlar, Allah'ın {Kitap'a sımsıkı sarılanlar} sözüyle nitelendirdiği kimselerdir. Yani ilim ve amel olarak ona sarılanlar; içindeki en şerefli ilimler olan hükümleri ve haberleri bilirler. Gözlerin aydınlığı, kalplerin sevinci, ruhların sevinci ve dünya ile ahiretin iyiliği olan emirlere de uyarlar. Sarılması gereken emirlerin en büyüğü, zahiren ve batınen namazı kılmaktır. Bu yüzden Allah, namazı fazileti ve şerefi sebebiyle özellikle zikretmiştir; namaz imanın ölçüsüdür ve onun kılınması diğer ibadetlerin yerine getirilmesine vesile olur. Onların bütün işleri ıslah olduğundan, Allah teâlâ buyurdu ki: {Şüphesiz biz ıslah edenlerin ecrini zayi etmeyiz.} Sözlerinde, işlerinde ve niyetlerinde; hem kendilerini hem başkalarını ıslah edenlerin. Bu ayet ve benzerleri, Allah'ın peygamberlerini ıslah ile, fesat ile değil; faydalarla, zararlarla değil gönderdiğini ve onların iki dünyanın iyiliğiyle gönderildiğini gösterir. Bu yüzden kim daha iyi ıslah ederse, o peygamberlere uymaya daha yakın olur. Sonra Allah teâlâ buyurdu ki: {Dağı üstlerinde kaldırdığımız zaman,} Tevrat'ta olanı kabul etmekten çekindiklerinde. Allah onlara amel etmeyi zorunlu kıldı ve dağı başlarının üzerinde yükseltti; dağ onların üstünde {sanki bir gölgelik gibi oldu, ve kendilerine düşeceğini sandılar.} Onlara: {Size verdiğimizi kuvvetle tutun} denildi; yani gayret ve çaba ile. {İçindekileri anın} okuyarak, tartışarak ve onunla amel ederek. {Umulur ki korunursunuz} Bunu yaptığınız takdirde.