البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة الحاقة · الآية ٥٢

﴿فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ﴾

Fasbbih bismi rabbikal ’azîm

“Öyleyse çok büyük olan Rabbinin adını tesbih et”

Al-Haqqah 69:52 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Allah, insanların gördüğü ve göremediği bütün şeylere yemin etmiştir. Bu yeminin kapsamına bütün yaratılmışlar girer; hatta Allah'ın kendi yüce zâtı da bu kapsamdadır. Yemin, Resûl'ün getirdiği bu Kur'an-ı Kerîm'le ilgili olarak onun doğruluğunu ve Resûlün, Allah'tan kendisine bildirileni tebliğ ettiğini ifade etmektedir. Allah, Resûlünü düşmanlarının ona attığı "şair" veya "sihirbaz" iftirasından tenzih etmiştir. Onları bu söylemlere sevk eden şey, iman etmemeleri ve düşünüp öğüt almamalarıdır. Eğer iman edip düşünseler, kendilerine fayda ve zarar verecek olanı bilirlerdi. Bunun bir yolu, Muhammed ﷺ'in durumuna bakmaları, onun vasıf ve ahlâkını incelemeleridir. O zaman güneş gibi apaçık bir gerçeği görürlerdi: Muhammed ﷺ gerçekten Allah'ın Resûlüdür ve getirdiği şey âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiş bir vahiydir; bu, beşer sözünün olamayacağı, konuşanın azametini, sıfatlarının yüceliğini, kullarını terbiye etmedeki kemâlini ve kullarının üstündeki yüceliğini gösteren bir kelamdır. Ayrıca onların bu zanları, Allah'ın şanına ve hikmetine yakışmayan bir zandır. Çünkü Resûl, Allah'a karşı bir söz uydurup iftira etseydi, [Kur'an: "Eğer o, bize karşı bazı sözleri uydurmuş olsaydı, onu sağ elinden yakalardık, sonra şah damarını keserdik."] Şah damarı (el-vetîn), kalbe bağlı bir damardır; kesildiğinde insan ölür. Farzedelim ki —hâşâ ve kellâ— Resûl Allah'a karşı yalan söylemiş olsaydı, Allah onu hemen cezalandırır, mutlak güç sahibi ve galib olan biri olarak onu yakalardı. Çünkü Allah hakîmdir, her şeye kâdirdir. Onun hikmeti, kendisi hakkında yalan uyduran kimseyi mühlet vermemesini gerektirir. Bu kişi, Allah'ın kendisine, kendisine muhalefet edenlerin kanlarını ve mallarını helâl kıldığını, kendisinin ve tabileri için kurtuluş, kendisine muhalefet edenler için ise helâk bulunduğunu iddia etmektedir. Allah, Resûlünü mûcizelerle desteklemiş, getirdiği şeyin doğruluğunu apaçık âyetlerle ispatlamış, ona düşmanlarına karşı yardım etmiş ve onları onun eline teslim etmiştir; bu da Resûlün risaletine dair en büyük şahittir. [Kur'an: "Sizden hiçbiriniz onu (Allah'ın azabını) önleyemezsiniz."] Yani: Eğer Allah onu helâk etseydi, bu durumda ne kendisi kendini koruyabilirdi ne de bir kimse onu Allah'ın azabından alıkoyabilirdi. [Kur'an: "Şüphesiz bu (Kur'an), takva sahipleri için bir öğüttür."] Yani, Kur'an-ı Kerîm, takva sahiplerine dünya ve âhiret maslahatlarını hatırlatır; onlar da bunları bilir ve bunlara göre amel ederler. Kur'an, onlara itikadî esasları, güzel ahlâkı ve şer'î hükümleri hatırlatır; böylece onlar Rabbânî âlimler, arif kullar ve hidayete erdirilmiş önderler olurlar. [Kur'an: "Biz, sizden bir kısmının onu yalanladığını elbette biliyoruz."] Bu, yalanlayanlara yönelik bir tehdit ve uyarıdır; çünkü Allah onları yalanlamalarından dolayı şiddetli bir azapla cezalandıracaktır. [Kur'an: "Şüphesiz o (Kur'an), kâfirler için bir hasrettir."] Çünkü onlar Kur'an'ı inkâr edip ona vaat edilenleri görünce, ona hidayet edilmedikleri ve emrine boyun eğmedikleri için pişman olacaklardır; sevabı kaçırmış, en şiddetli azaba uğramış ve sebepleri kopmuş olacaklardır. [Kur'an: "Şüphesiz o, hakkın ta kendisi olan yakîndir."] Yani: Bu, ilmin en yüksek mertebesidir. Çünkü ilmin en yüksek mertebesi yakîndir; sarsılmayan ve yok olmayan, sabit ilimdir. Yakîn üç mertebeye ayrılır ve her biri bir öncekinden üstündür: Birincisi, ilmü'l-yakîn: Haberden elde edilen ilimdir. Sonra ayne'l-yakîn: Göz duyusuyla idrak edilen ilimdir. Sonra hakkü'l-yakîn: Dokunma ve bizzat tecrübe yoluyla, tatma duyusuyla idrak edilen ilimdir. Bu Kur'an-ı Kerîm, bu vasfıyla, kesin delillerle desteklenmiş ilimleri ve îmânî hakikat ve marifetleri içermektedir; bunları tadan kimse hakkü'l-yakîne ulaşır. [Kur'an: "Öyleyse büyük Rabbinin adını tesbih et."] Yani: Onu, celâline yakışmayan şeylerden tenzih et ve cemal, celâl ve kemal sıfatlarını zikrederek onu takdis et.

Arapça metin

أقسم تعالى بما يبصر الخلق من جميع الأشياء وما لا يبصرونه، فدخل في ذلك كل الخلق، بل يدخل في ذلك نفسه المقدسة، على صدق الرسول بما جاء به من هذا القرآن الكريم، وأن الرسول الكريم بلغه عن الله تعالى، ونزه الله رسوله عما رماه به أعداؤه، من أنه شاعر أو ساحر، وأن الذي حملهم على ذلك، عدم إيمانهم وتذكرهم، فلو آمنوا وتذكروا، لعلموا ما ينفعهم ويضرهم، ومن ذلك، أن ينظروا في حال محمد صلى الله عليه وسلم، ويرمقوا أوصافه وأخلاقه، لرأوا أمرا مثل الشمس يدلهم على أنه رسول الله حقا، وأن ما جاء به تنزيل رب العالمين، لا يليق أن يكون قول البشر، بل هو كلام دال على عظمة من تكلم به، وجلالة أوصافه، وكمال تربيته لعباده، وعلوه فوق عباده، وأيضا، فإن هذا ظن منهم بما لا يليق بالله وحكمته فإنه لو تقول عليه وافترى { بعض الأقاويل } الكاذبة، { لأخذنا منه باليمين * ثم لقطعنا منه الوتين } وهو عرق متصل بالقلب، إذا انقطع، مات منه الإنسان، فلو قدر أن الرسول - حاشا وكلا - تقول على الله، لعاجله بالعقوبة، وأخذه أخذ عزيز مقتدر، لأنه حكيم، على كل شيء قدير، فحكمته تقتضي أن لا يمهل الكاذب عليه، الذي يزعم أن الله أباح له دماء من خالفه وأموالهم، وأنه هو وأتباعه لهم النجاة، ومن خالفه فله الهلاك. فإذا كان الله قد أيد رسوله بالمعجزات، وبرهن على صدق ما جاء به بالآيات البينات، ونصره على أعدائه، ومكنه من نواصيهم، فهو أكبر شهادة منه على رسالته. وقوله: { فما منكم من أحد عنه حاجزين } أي: لو أهلكه، ما امتنع هو بنفسه، ولا قدر أحد أن يمنعه من عذاب الله. { وإنه } أي: القرآن الكريم { لتذكرة للمتقين } يتذكرون به مصالح دينهم ودنياهم، فيعرفونها، ويعملون عليها، يذكرهم العقائد الدينية، والأخلاق المرضية، والأحكام الشرعية، فيكونون من العلماء الربانيين، والعباد العارفين، والأئمة المهديين، { وإنا لنعلم أن منكم مكذبين } به، وهذا فيه تهديد ووعيد …

Kitapta devam et ↗

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)

يقول: {. أفرأيتم ما تحرثون} ؟ وهو شق الأرض وإثارتها والبذر فيها، {أأنتم تزرعونه} أي: تنبتونه في الأرض {أم نحن الزارعون} أي: بل نحن الذين نقره قراره وننبته في الأرض. قال ابن جرير: وقد حدثني أحمد بن الوليد القرشي، حدثنا مسلم بن أبي مسلم الجرمي، حدثنا مخلد بن الحسين، عن هشام، عن محمد، عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "لا تقولن: زرعت، ولكن قل: حرثت" قال أبو هريرة: ألم تسمع إلى قوله: {أفرأيتم ما تحرثون. أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون} . ورواه البزار، عن محمد بن عبد الرحيم، عن مسلم، الجميع به (1) . وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا موسى بن إسماعيل، حدثنا حماد، عن عطاء، عن أبي عبد الرحمن: لا تقولوا: زرعنا ولكن قولوا: حرثنا. وروي عن حجر المدري أنه كان إذا قرأ: {أأنتم تزرعونه أم نحن الزارعون} وأمثالها يقول: بل أنت يا رب. وقوله: {لو نشاء لجعلناه حطاما} أي: نحن أنبتناه بلطفنا ورحمتنا، وأبقيناه لكم رحمة بكم، ولو نشاء لجعلناه حطاما، أي: لأيبسناه قبل استوائه واستحصاده، {فظلتم تفكهون} . ثم فسر ذلك بقوله: {إنا لمغرمون. بل نحن محرومون} أي: لو جعلناه حطاما لظلتم تفكهون في المقالة، تنوعون كلامكم، فتقولون تارة: {إنا لمغرمون} أي: لملقون. وقال مجاهد، وعكرمة: إنا لمولع بنا، وقال قتادة: معذبون. وتارة تقولون: بل نحن محرومون. وقال مجاهد أيضا: {إنا لمغرمون} ملقون للشر، أي: بل نحن محارفون، قاله قتادة، أي: لا يثبت لنا مال، ولا ينتج لنا ربح.

تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير) (ابن كثير، ت ٧٧٤هـ: ٧/٥٤٠) ↗

تفسير الطبري (جامع البيان)

[الواقعة: 74]

تفسير الطبري (جامع البيان) (الطبري، ت ٣١٠هـ: ٢٠/٢٧٢) ↗

التحرير والتنوير

علماء التصوف على جعل كل مركب من هذه الثلاثة لقبا لمعنى من الانكشاف العقلي وجرت في كتاب «الفتوحات المكية» للشيخ محيي الدين بن عربي. [52] فسبح باسم ربك العظيم (52) تفريع على جميع ما تقدم من وصف القرآن وتنزيهه على المطاعن وتنزيه النبيء صلى الله عليه وسلم عما افتراه عليه المشركون، وعلى ما أيده الله به من ضرب المثل للمكذبين به بالأمم التي كذبت الرسل، فأمر النبيء صلى الله عليه وسلم بأن يسبح الله تسبيح ثناء وتعظيم شكرا له على ما أنعم به عليه من نعمة الرسالة وإنزال هذا القرآن عليه. واسم الله هو العلم الدال على الذات. والباء للمصاحبة، أي سبح الله تسبيحا بالقول لأنه يجمع اعتقاد التنزيه والإقرار به وإشاعته. والتسبيح: التنزيه عن النقائص بالاعتقاد والعبادة والقول، فتعين أن يجري في التسبيح القولي اسم المنزه فلذلك قال فسبح باسم ربك ولم يقل فسبح ربك العظيم. وقد تقدم في الكلام على البسملة وجه إقحام اسم في قوله: بسم الله الرحمن الرحيم [الفاتحة: 1] . وتسبيح المنعم بالاعتقاد والقول وهما مستطاع شكر الشاكرين إذ لا يبلغ إلى شكره بأقصى من ذلك، قال ابن عطية: وفي ضمن ذلك استمرار النبيء صلى الله عليه وسلم على أداء رسالته وإبلاغها. وروي أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال لما نزلت هذه الآية «اجعلوها في ركوعكم» . واستحب التزام ذلك جماعة من العلماء، وكره مالك التزام ذلك لئلا يعد واجبا فرضا اه. وتقدم نظير هذه الآية في آخر سورة الواقعة.

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٢٩/١٥١) ↗