سورة الحاقة · الآية ٤٧
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah, insanların gördüğü ve göremediği bütün şeylere yemin etmiştir. Bu yeminin kapsamına bütün yaratılmışlar girer; hatta Allah'ın kendi yüce zâtı da bu kapsamdadır. Yemin, Resûl'ün getirdiği bu Kur'an-ı Kerîm'le ilgili olarak onun doğruluğunu ve Resûlün, Allah'tan kendisine bildirileni tebliğ ettiğini ifade etmektedir. Allah, Resûlünü düşmanlarının ona attığı "şair" veya "sihirbaz" iftirasından tenzih etmiştir. Onları bu söylemlere sevk eden şey, iman etmemeleri ve düşünüp öğüt almamalarıdır. Eğer iman edip düşünseler, kendilerine fayda ve zarar verecek olanı bilirlerdi. Bunun bir yolu, Muhammed ﷺ'in durumuna bakmaları, onun vasıf ve ahlâkını incelemeleridir. O zaman güneş gibi apaçık bir gerçeği görürlerdi: Muhammed ﷺ gerçekten Allah'ın Resûlüdür ve getirdiği şey âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiş bir vahiydir; bu, beşer sözünün olamayacağı, konuşanın azametini, sıfatlarının yüceliğini, kullarını terbiye etmedeki kemâlini ve kullarının üstündeki yüceliğini gösteren bir kelamdır. Ayrıca onların bu zanları, Allah'ın şanına ve hikmetine yakışmayan bir zandır. Çünkü Resûl, Allah'a karşı bir söz uydurup iftira etseydi, [Kur'an: "Eğer o, bize karşı bazı sözleri uydurmuş olsaydı, onu sağ elinden yakalardık, sonra şah damarını keserdik."] Şah damarı (el-vetîn), kalbe bağlı bir damardır; kesildiğinde insan ölür. Farzedelim ki —hâşâ ve kellâ— Resûl Allah'a karşı yalan söylemiş olsaydı, Allah onu hemen cezalandırır, mutlak güç sahibi ve galib olan biri olarak onu yakalardı. Çünkü Allah hakîmdir, her şeye kâdirdir. Onun hikmeti, kendisi hakkında yalan uyduran kimseyi mühlet vermemesini gerektirir. Bu kişi, Allah'ın kendisine, kendisine muhalefet edenlerin kanlarını ve mallarını helâl kıldığını, kendisinin ve tabileri için kurtuluş, kendisine muhalefet edenler için ise helâk bulunduğunu iddia etmektedir. Allah, Resûlünü mûcizelerle desteklemiş, getirdiği şeyin doğruluğunu apaçık âyetlerle ispatlamış, ona düşmanlarına karşı yardım etmiş ve onları onun eline teslim etmiştir; bu da Resûlün risaletine dair en büyük şahittir. [Kur'an: "Sizden hiçbiriniz onu (Allah'ın azabını) önleyemezsiniz."] Yani: Eğer Allah onu helâk etseydi, bu durumda ne kendisi kendini koruyabilirdi ne de bir kimse onu Allah'ın azabından alıkoyabilirdi. [Kur'an: "Şüphesiz bu (Kur'an), takva sahipleri için bir öğüttür."] Yani, Kur'an-ı Kerîm, takva sahiplerine dünya ve âhiret maslahatlarını hatırlatır; onlar da bunları bilir ve bunlara göre amel ederler. Kur'an, onlara itikadî esasları, güzel ahlâkı ve şer'î hükümleri hatırlatır; böylece onlar Rabbânî âlimler, arif kullar ve hidayete erdirilmiş önderler olurlar. [Kur'an: "Biz, sizden bir kısmının onu yalanladığını elbette biliyoruz."] Bu, yalanlayanlara yönelik bir tehdit ve uyarıdır; çünkü Allah onları yalanlamalarından dolayı şiddetli bir azapla cezalandıracaktır. [Kur'an: "Şüphesiz o (Kur'an), kâfirler için bir hasrettir."] Çünkü onlar Kur'an'ı inkâr edip ona vaat edilenleri görünce, ona hidayet edilmedikleri ve emrine boyun eğmedikleri için pişman olacaklardır; sevabı kaçırmış, en şiddetli azaba uğramış ve sebepleri kopmuş olacaklardır. [Kur'an: "Şüphesiz o, hakkın ta kendisi olan yakîndir."] Yani: Bu, ilmin en yüksek mertebesidir. Çünkü ilmin en yüksek mertebesi yakîndir; sarsılmayan ve yok olmayan, sabit ilimdir. Yakîn üç mertebeye ayrılır ve her biri bir öncekinden üstündür: Birincisi, ilmü'l-yakîn: Haberden elde edilen ilimdir. Sonra ayne'l-yakîn: Göz duyusuyla idrak edilen ilimdir. Sonra hakkü'l-yakîn: Dokunma ve bizzat tecrübe yoluyla, tatma duyusuyla idrak edilen ilimdir. Bu Kur'an-ı Kerîm, bu vasfıyla, kesin delillerle desteklenmiş ilimleri ve îmânî hakikat ve marifetleri içermektedir; bunları tadan kimse hakkü'l-yakîne ulaşır. [Kur'an: "Öyleyse büyük Rabbinin adını tesbih et."] Yani: Onu, celâline yakışmayan şeylerden tenzih et ve cemal, celâl ve kemal sıfatlarını zikrederek onu takdis et.
Arapça metin
أقسم تعالى بما يبصر الخلق من جميع الأشياء وما لا يبصرونه، فدخل في ذلك كل الخلق، بل يدخل في ذلك نفسه المقدسة، على صدق الرسول بما جاء به من هذا القرآن الكريم، وأن الرسول الكريم بلغه عن الله تعالى، ونزه الله رسوله عما رماه به أعداؤه، من أنه شاعر أو ساحر، وأن الذي حملهم على ذلك، عدم إيمانهم وتذكرهم، فلو آمنوا وتذكروا، لعلموا ما ينفعهم ويضرهم، ومن ذلك، أن ينظروا في حال محمد صلى الله عليه وسلم، ويرمقوا أوصافه وأخلاقه، لرأوا أمرا مثل الشمس يدلهم على أنه رسول الله حقا، وأن ما جاء به تنزيل رب العالمين، لا يليق أن يكون قول البشر، بل هو كلام دال على عظمة من تكلم به، وجلالة أوصافه، وكمال تربيته لعباده، وعلوه فوق عباده، وأيضا، فإن هذا ظن منهم بما لا يليق بالله وحكمته فإنه لو تقول عليه وافترى { بعض الأقاويل } الكاذبة، { لأخذنا منه باليمين * ثم لقطعنا منه الوتين } وهو عرق متصل بالقلب، إذا انقطع، مات منه الإنسان، فلو قدر أن الرسول - حاشا وكلا - تقول على الله، لعاجله بالعقوبة، وأخذه أخذ عزيز مقتدر، لأنه حكيم، على كل شيء قدير، فحكمته تقتضي أن لا يمهل الكاذب عليه، الذي يزعم أن الله أباح له دماء من خالفه وأموالهم، وأنه هو وأتباعه لهم النجاة، ومن خالفه فله الهلاك. فإذا كان الله قد أيد رسوله بالمعجزات، وبرهن على صدق ما جاء به بالآيات البينات، ونصره على أعدائه، ومكنه من نواصيهم، فهو أكبر شهادة منه على رسالته. وقوله: { فما منكم من أحد عنه حاجزين } أي: لو أهلكه، ما امتنع هو بنفسه، ولا قدر أحد أن يمنعه من عذاب الله. { وإنه } أي: القرآن الكريم { لتذكرة للمتقين } يتذكرون به مصالح دينهم ودنياهم، فيعرفونها، ويعملون عليها، يذكرهم العقائد الدينية، والأخلاق المرضية، والأحكام الشرعية، فيكونون من العلماء الربانيين، والعباد العارفين، والأئمة المهديين، { وإنا لنعلم أن منكم مكذبين } به، وهذا فيه تهديد ووعيد …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
وروى ابن أبي حاتم، من طريق السدي، عن أبي مالك: {وإنه لحسرة على الكافرين} يقول: لندامة. ويحتمل عود الضمير على القرآن، أي: وإن القرآن والإيمان به لحسرة في نفس الأمر على الكافرين، كما قال: {كذلك سلكناه في قلوب المجرمين لا يؤمنون به} [الشعراء: 200، 201] ، وقال تعالى: {وحيل بينهم وبين ما يشتهون} [سبأ: 54] ولهذا قال ها هنا: {وإنه لحق اليقين} أي: الخبر الصدق الحق الذي لا مرية فيه ولا شك ولا ريب. ثم قال: {فسبح باسم ربك العظيم} أي: الذي أنزل هذا القرآن العظيم. [آخر تفسير سورة "الحاقة"، ولله الحمد (1) ] (2)
تفسير الطبري (جامع البيان)
باليمين، ثم لقطعنا منه الوتين، حاجزين يحجزوننا عن عقوبته، وما نفعله به. وقيل: حاجزين، فجمع، وهو فعل لأحد، وأحد في لفظ PageEndV23P246 واحد ردا على معناه، لأن معناه الجمع، والعرب تجعل أحدا للواحد والاثنين والجمع، كما قيل {لا نفرق بين أحد من رسله} [البقرة: 285] وبين: لا تقع إلا على اثنين فصاعدا.
التحرير والتنوير
وقوله: تنزيل من رب العالمين خبر ثان عن اسم (إن) وهو تصريح بعد الكناية. ولك أن تجعل تنزيل من رب العالمين خبر مبتدأ محذوف جرى حذفه على النوع الذي سماه السكاكي بمتابعة الاستعمال في أمثاله وهو كثير في الكلام البليغ، وتجعل الجملة استئنافا بيانيا لأن القرآن لما وصف بأنه لقول رسول كريم ونفى عنه أن يكون قول شاعر أو قول كاهن، ترقب السامع معرفة كنهه، فبين بأنه منزل من رب العالمين على الرسول الكريم ليقوله للناس ويتلوه عليهم. وتنزيل وصف بالمصدر للمبالغة. والمعنى: إنه منزل من رب العالمين على الرسول الكريم. وعبر عن الجلالة بوصف رب العالمين دون اسمه العلم للتنبيه على أنه رب المخاطبين ورب الشعراء والكهان الذين كانوا بمحل التعظيم والإعجاب عندهم نظير قول موسى لفرعون ربكم ورب آبائكم الأولين [الشعراء: 26] . [44- 47] ولو تقول علينا بعض الأقاويل (44) لأخذنا منه باليمين (45) ثم لقطعنا منه الوتين (46) فما منكم من أحد عنه حاجزين (47) هذه الجملة عطف على جملة فلا أقسم بما تبصرون وما لا تبصرون [الحاقة: ] فهي مشمولة لما أفادته الفاء من التفريع على ما اقتضاه تكذيبهم بالبعث من تكذيبهم القرآن ومن جاء به وقال: إنه وحي من الله تعالى. فمفاد هذه الجملة استدلال ثان على أن القرآن منزل من عند الله تعالى على طريقة المذهب الكلامي، بعد الاستدلال الأول المستند إلى القسم والمؤكدات على طريقة الاستدلال الخطابي. وهو استدلال بما هو مقرر في الأذهان من أن الله واسع القدرة، وأنه عليم فلا يقرر أحدا على أن يقول عنه كلاما لم يقله، أي لو لم يكن القرآن منزلا من عندنا ومحمد ادعى أنه منزل منا، لما أقررناه على ذلك، ولعجلنا بإهلاكه. فعدم هلاكه صلى الله عليه وسلم