سورة الصف · الآية ٩
﴿هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَىٰ وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ﴾
Huval lazî arsala rasûlahû bilhudâ va dînil hakki liyuzhirahû ’alad dîni kullihî va lav karihal muşrikûn
“Ortak koşanlar istemese de, dinini bütün dinlerden üstün kılmak için, Peygamberini, doğruluk rehberi Kuran ve gerçek dinle gönderen O'dur”
As-Saff 61:9 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, İsrailoğullarından önce gelenlerin inatçılığını haber vererek şöyle buyurur: Meryem oğlu Îsâ'nın onları davet ettiği ve kendilerine şöyle dediği {Ey İsrailoğulları! Ben size Allah'ın elçisiyim} [Kur'an: "Ey İsrailoğulları! Muhakkak ben, size gönderilmiş Allah'ın elçisiyim."] yani: Allah beni, sizi hayra çağırmam ve şerden sakındırmam için gönderdi [ve beni açık delillerle destekledi]. Benim doğruluğumu gösteren şeylerden biri de, {önümdeki Tevrat'ı doğrulayıcı} olmamdır; yani Mûsâ'nın getirdiği Tevrat'ı ve göksel şeriatları getirdim. Eğer peygamberlik iddia eden biri olsaydım, elçilerin getirmediği bir şey getirirdim. Ayrıca önümdeki Tevrat'ı da doğrularım; çünkü o, benim geleceğimi haber vermiş ve müjdelemiştir. Ben de geldim ve onu doğrulayıcı olarak gönderildim. {Benden sonra gelecek, adı Ahmed olan bir elçiyi müjdeleyici olarak} [Kur'an: "Benden sonra gelecek, adı Ahmed olan bir elçinin müjdecisi olarak."] Ahmed ise Muhammed b. Abdullah b. Abdülmuttalib, Hâşimî Nebî'dir. Dolayısıyla Îsâ aleyhisselam, diğer peygamberler gibi, kendinden önceki Nebî'yi doğrular ve kendinden sonra gelecek Nebî'yi müjdeler. Yalancılar ise bunun aksine, peygamberlerle en şiddetli biçimde çelişir, onlara sıfatlar, ahlak, emir ve yasaklar bakımından muhalefet ederler. {Onlara Îsâ'nın müjdelediği Muhammed ﷺ açık delillerle geldiğinde} yani, onun olduğunu ve gerçekten Allah'ın elçisi olduğunu gösteren açık kanıtlarla geldiğinde, {dediler ki} hakka inatla karşı çıkarak ve onu yalanlayarak: {Bu apaçık bir sihirdir.} Bu, en şaşırtıcı acayiplerden biridir: Risaleti açıkça belli olmuş, güneş ışığından daha aydınlık hale gelmiş bir elçinin, açıkça sihirbaz ilan edilmesi. Bundan daha büyük bir zillet var mıdır? Yahut elçiliği hakkında bilinen şeyi reddedip, ondan en uzak olan şeyi ona izafe eden bu iftiradan daha büyük bir iftira var mıdır? {Allah'a karşı yalan uyduran kimseden daha zalim kim olabilir?} Bu ve benzeri sözlerle iftira eden kimseden daha zalim kim olabilir? Oysa onun hiçbir mazereti yoktur, delili de kesilmiştir. Çünkü {İslâm'a davet edilmektedir}, delilleri ve açık kanıtlarıyla kendisine açıklanmaktadır. {Allah zalim kavmi hidayete erdirmez.} Zulümlerinde devam edip doğru yoldan sapan, ne öğüt onları geri çevirir ne de açıklama ve delil onları caydırır. Özellikle hakkı karşılamak, onu geri çevirmek ve batılı desteklemek için karşısına dikilen bu zalimler böyledir. Bu yüzden Allah onlar hakkında şöyle buyurmuştur: {Allah'ın nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar.} Yani, hakkı reddetmek için ağızlarından çıkan bozuk sözlerle... Bu sözlerin bir hakikati yoktur; aksine, basiret sahibine, içinde bulundukları batılı daha iyi gösterir. {Allah ise, kâfirler istemese de nurunu tamamlayacaktır.} Yani, Allah dinini desteklemeyi, elçilerinin getirdiği hakkı tamamlamayı ve nurunu bütün diyarlara yaymayı üstlenmiştir; kâfirler bundan hoşnut olmasalar ve Allah'ın nurunu söndürmek için bütün yollara başvursalar da, onlar mağlup olacaklardır. Onlar, güneşin ışığını ağzıyla söndürmeye çalışan kimseye benzerler; ne istediklerine ulaşırlar, ne de akılları eksiklik ve kusurdan kurtulur. Sonra İslâm dininin hem maddi hem manevi olarak zafer kazanmasının ve üstün gelmesinin sebebini zikretmiş ve şöyle buyurmuştur: {O, elçisini hidayet ve hak dinle gönderendir.} Yani, faydalı ilim ve salih amelle... Kişiyi Allah'a ve kerametinin yurduna ulaştıran, en güzel amel ve ahlaka yönelten, dünya ve ahiret maslahatlarına iletip götüren ilimle... {Ve hak din} yani, insanların kendisiyle borçlu olduğu, âlemlerin Rabbine ibadet edilen, hak ve doğru olan, hiçbir eksiği ve bozukluğu bulunmayan din. Aksine, onun emirleri kalplerin ve ruhların gıdası, bedenlerin rahatıdır; yasakları terk etmek ise şer ve fesattan selamettir. Dolayısıyla Nebî ﷺ'in getirdiği hidayet ve hak din, onun doğruluğunun en büyük delil ve kanıtıdır. Bu kanıt, dünya var oldukça bâkidir; akıllı kişi düşündükçe, onunla sevinci ve basireti artar. {Onu bütün dinlerin üstüne çıkarması için.} Yani, onu diğer bütün dinlerin üstünde yükseltmesi için; delil ve burhanla, ona bağlı olanları ise kılıç ve mızrakla galip kılması için. Dinin kendisine gelince, bu vasıf onda her zaman bulunur; kendisiyle mücadele eden veya tartışan hiç kimse, onu yenemez ve üstün gelemez; ona zafer ve galibiyet mutlaka nasip olur. Dinin mensuplarına gelince, eğer onunla ayakta dururlar, onun nuruyla aydınlanır, dinî ve dünyevî maslahatlarında onun hidayetine uyarlarsa, kimse onlara karşı duramaz; mutlaka diğer dinlerin mensupları üzerinde üstünlük kazanırlar. Eğer onu ihmal eder, sadece mensup olmakla yetinirlerse, bu onlara fayda vermez; onları ihmal etmeleri, düşmanlarının üzerlerine musallat olmasının sebebi olur. Bunu, hâllerin incelenmesini yapan ve İslâm'ın ilk dönemiyle son dönemine bakan kimse bilir.
Arapça metin
يقول تعالى مخبرا عن عناد بني إسرائيل المتقدمين، الذين دعاهم عيسى ابن مريم، وقال لهم: { يبني إسرائيل إني رسول الله إليكم } أي: أرسلني الله لأدعوكم إلى الخير وأنهاكم عن الشر، [وأيدني بالبراهين الظاهرة]، ومما يدل على صدقي، كوني { مصدقا لما بين يدي من التوراة } أي: جئت بما جاء به موسى من التوراة والشرائع السماوية، ولو كنت مدعيا للنبوة، لجئت بغير ما جاءت به المرسلون، ومصدقا لما بين يدي من التوارة أيضا، أنها أخبرت بي وبشرت، فجئت وبعثت مصداقا لها { ومبشرا برسول يأتي من بعدي اسمه أحمد } وهو: محمد بن عبد الله بن عبد المطلب النبي الهاشمي. فعيسى عليه الصلاة والسلام كالأنبياء، يصدق بالنبي السابق، ويبشر بالنبي اللاحق، بخلاف الكذابين، فإنهم يناقضون الأنبياء أشد مناقضة، ويخالفونهم في الأوصاف والأخلاق، والأمر والنهي { فلما جاءهم } محمد صلى الله عليه وسلم الذي بشر به عيسى { بالبينات } أي: الأدلة الواضحة، الدالة على أنه هو، وأنه رسول الله [حقا]. { قالوا } معاندين للحق مكذبين له { هذا سحر مبين } وهذا من أعجب العجائب، الرسول الذي [قد] وضحت رسالته، وصارت أبين من شمس النهار، يجعل ساحرا بينا سحره، فهل في الخذلان أعظم من هذا؟ وهل في الافتراء أعظم من هذا الافتراء، الذي نفى عنه ما كان معلوما من رسالته، وأثبت له ما كان أبعد الناس منه؟ { ومن أظلم ممن افترى على الله الكذب } بهذا وغيره، والحال أنه لا عذر له، وقد انقطعت حجته، لأنه { يدعى إلى الإسلام } ويبين له ببراهينه وبيناته، { والله لا يهدي القوم الظالمين } الذين لا يزالون على ظلمهم مستقيمين، لا تردهم عنه موعظة، ولا يزجرهم بيان ولا برهان، خصوصا هؤلاء الظلمة القائمين بمقابلة الحق ليردوه، ولينصروا الباطل، ولهذا قال الله عنهم: { يريدون ليطفئوا نور الله بأفوههم } أي: بما يصدر منهم من المقالات الفاسدة، التي يردون بها الحق، وهي لا حقيقة لها، بل تزيد البصير …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
… هؤلاء الكفار من المشركين وأهل الكتاب {أن يطفئوا نور الله} (1) أي: ما بعث به رسوله من الهدى ودين الحق، بمجرد جدالهم وافترائهم، فمثلهم في ذلك كمثل من يريد أن يطفئ شعاع الشمس، أو نور القمر بنفخه، وهذا لا سبيل إليه، فكذلك ما أرسل الله به رسوله لا بد أن يتم ويظهر؛ ولهذا قال تعالى مقابلا لهم فيما راموه وأرادوه: {ويأبى الله إلا أن يتم نوره ولو كره الكافرون} والكافر: هو الذي يستر الشيء ويغطيه، ومنه سمي الليل "كافرا"؛ لأنه يستر الأشياء، والزارع كافرا؛ لأنه يغطي الحب في الأرض كما قال: {أعجب الكفار نباته} [الحديد: 20] (2) ثم قال تعالى: {هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق} فالهدى: هو ما جاء به من الإخبارات الصادقة، والإيمان الصحيح، والعلم النافع -ودين الحق: هي الأعمال [الصالحة] (3) الصحيحة النافعة في الدنيا والآخرة. {ليظهره على الدين كله} أي: على سائر الأديان، كما ثبت في الصحيح، عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أنه قال: "إن الله زوى لي الأرض مشارقها ومغاربها، وسيبلغ ملك أمتي ما زوي لي منها" (4) وقال الإمام أحمد: حدثنا محمد بن جعفر، حدثنا شعبة، عن محمد بن أبي يعقوب: سمعت شقيق بن حيان يحدث عن مسعود بن قبيصة -أو: قبيصة بن مسعود -يقول: صلى هذا الحي من "محارب" الصبح، فلما صلوا قال شاب منهم: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "إنه سيفتح لكم مشارق الأرض ومغاربها، وإن عمالها في النار، إلا من اتقى الله وأدى الأمانة" (5) وقال الإمام أحمد: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان، حدثنا سليم بن عامر، عن تميم الداري، رضي الله عنه، قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "ليبلغن هذا الأمر ما بلغ الليل والنهار، ولا يترك الله بيت مدر ولا وبر إلا أدخله هذا الدين، بعز عزيز، أو بذل ذليل، عزا يعز الله به الإسلام، وذلا يذل الله به الكفر"، فكان تميم الداري يقول: قد عرفت ذلك في أهل بيتي، لقد أصاب من أسلم …
تفسير الطبري (جامع البيان)
على خلقه، وجميع اللازم لهم، وبدين الحق وهو الإسلام {ليظهره على الدين كله} [التوبة: 33] يقول: ليعلي الإسلام على الملل كلها. {ولو كره المشركون} [التوبة: 33] بالله ظهوره عليها. وقد اختلف أهل التأويل في معنى قوله: {ليظهره على الدين كله} [التوبة: 33] فقال بعضهم: ذلك عند خروج عيسى حين تصير الملل كلها واحدة
التحرير والتنوير
هو الذي أرسل رسوله بالهدى ودين الحق ليظهره على الدين كله ولو كره المشركون (9) هذا زيادة تحد للمشركين وأحلافهم من أهل الكتاب فيه تقوية لمضمون قوله: والله متم نوره ولو كره الكافرون [الصف: 8] . وفيه معنى التعليل للجملة التي قبله. فقد أفاد تعريف الجزأين في قوله: هو الذي أرسل رسوله قصرا إضافيا لقلب زعم الكافرين أن محمدا صلى الله عليه وسلم أتى من قبل نفسه، أي الله لا غيره أرسل محمدا صلى الله عليه وسلم بالهدى ودين الحق. وأن شيئا تولى الله فعله لا يستطيع أحد أن يزيله. وتعليل ذلك بقوله: ليظهره على الدين كله إعلام بأن الله أراد ظهور هذا الدين وانتشاره كيلا يطمعوا أن يناله ما نال دين عيسى عليه السلام من القمع والخفت في أول أمره واستمر زمانا طويلا حتى تنصر قسطنطين سلطان الروم، فلما أخبر الله بأنه أراد إظهار دين الإسلام على جميع الأديان علم أن أمره لا يزال في ازدياد حتى يتم المراد. والإظهار: النصر ويطلق على التفضيل والإعلاء المعنوي. والتعريف في قوله: على الدين تعريف الجنس المفيد للاستغراق، أي ليعلي هذا الدين الحق على جميع الأديان وينصر أهله على أهل الأديان الأخرى الذين يتعرضون لأهل الإسلام. ويظهر أن لفظ الدين مستعمل في كلا معنييه: المعنى الحقيقي وهو الشريعة. والمعنى المجازي وهو أهل الدين كما تقول: دخلت قرية كذا وأكرمتني، فإظهار الدين على الأديان بكونه أعلى منها تشريعا وآدابا، وأصلح بجميع الناس لا يخص أمة دون أخرى ولا جيلا دون جيل. وإظهار أهله على أهل الأديان بنصر أهله على الذين يشاقونهم في مدة ظهوره حتى يتم أمره ويستغني عمن ينصره. وقد تم وعد الله وظهر هذا الدين وملك أهله أمما كثيرة ثم عرضت عوارض