Birçok müfessir, bu âyet-i kerimelerin nüzul sebebinin Hâtıb bin Ebî Beltea hakkındaki olay olduğunu zikretmiştir. Nebî ﷺ Fetih gazvesine çıktığında Hâtıb, Kureyş'e Allah Resûlü'nün kendilerine doğru yola çıktığını bildiren bir mektup yazdı; bununla onların yanında bir iyilik edinmek istemiş, şirk veya nifak sebebiyle değil, bunu yapmıştı. Mektubu bir kadınla gönderdi. Nebî ﷺ durumdan haberdar oldu, kadın varmadan önce adam gönderip kadını yakaladı ve mektubu ondan aldı. Hâtıb'ı azarladı; Hâtıb da özür diledi ve Nebî ﷺ bu özrü kabul etti. Bu âyetler, müşriklerden ve diğerlerinden olan kâfirlerle dostluk kurmanın, onlara sevgi göstermenin şiddetle yasaklandığını; bunun imanla bağdaşmadığını, İbrahim Halîl aleyhisselâmın milletine aykırı olduğunu ve düşmandan son derece sakınmayı gerektiren akla da ters düştüğünü belirtir. Düşman, düşmanlıkta gücünden hiçbir şey esirgemez ve zarar vermek için fırsat kollar. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {Ey iman edenler!} İmanınızın gereğine göre hareket edin; imanla ayakta duran kimseleri dost edinin, ona düşman olanlara düşmanlık besleyin. Çünkü o, Allah'ın da düşmanı, müminlerin de düşmanıdır. Öyleyse Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı dost edinmeyin; {onlara sevgiyle mesajlar gönderiyorsunuz} yani onlara sevgi göstermekte ve bunun sebeplerini araştırmakta acele ediyorsunuz. Sevgi oluştuğunda onu yardım ve dostluk takip eder; kul imandan çıkar, küfür ehlinden olur ve iman ehlinden ayrılır. Kâfiri dost edinen kimse aynı zamanda merûetten (insanî onurdan) yoksundur. Zira düşmanların en düşmanı olan, kendisine yalnızca kötülük isteyen kimseyle nasıl dostluk kurar? Rabbini ve velisini, kendisine hayır isteyen ve ona bunu emreden Allah'ı bırakır! Müminin kâfirlere karşı düşmanlık beslemesini gerektiren bir başka sebep de şudur: Onlar, müminlere gelen hakkı inkâr etmişlerdir. Bundan daha büyük bir muhalefet ve karşıtlık olamaz. Onlar sizin dininizin aslını inkâr etmiş, sizi doğru yoldan sapmış olduğunuzu iddia etmişlerdir. Hâlbuki onlar, şüphe ve tereddüt taşımayan hakkı inkâr etmişlerdir. Hakkı reddedenin lehine bir delil ya da sözünün doğruluğunu gösteren bir hüccet bulunması mümkün değildir. Hakkı bilmenin kendisi bile reddedenin sözünün batıl ve bozuk olduğunu gösterir. Onların aşırı düşmanlıklarından biri de, {Resûlü ve sizi} ey müminler, yurtlarınızdan çıkarmalarıdır; sizi vatanlarınızdan sürüp uzaklaştırmaları. Oysa onlar nezdinde bunda sizin bir suçunuz yoktur; yalnızca bütün insanların kulluğunu yerine getirmekle yükümlü olduğu, onları zahir ve batın nimetlerle donatan Rabbiniz olan Allah'a iman etmenizden başka bir sebep yoktur. Onlar bu en önemli vazifeden yüz çevirince, siz de bu vazifeyi yerine getirince sizi düşman bildiler ve bu yüzden yurtlarınızdan çıkardılar. O hâlde, bu vasıfta olan kâfirlere her zaman ve her yerde dostluk kuran bir kulda hangi din, hangi merûet ve hangi akıl kalabilir?! Onları buna ancak korku ya da güçlü bir engel men eder. {Eğer benim yolumda cihad etmek ve rızamı aramak için çıkmışsanız} yani çıkışınızın amacı Allah yolunda cihad etmek, Allah'ın kelimesini yüceltmek ve Allah'ın rızasını aramaksa, bunun gereğine göre hareket edin: Allah'ın dostlarını dost edinin, düşmanlarına düşmanlık edin. Çünkü bu, Allah yolunda cihaddır ve Rabbine yakınlaşmak isteyenlerin yaptığı en büyük ibadetlerden biri, O'nun rızasını aramaktır. {Onlara gizlice sevgi mesajları gönderiyorsunuz, oysa ben sizin gizlediğinizi de açıkladığınızı da en iyi bilenim} yani kâfirlere sevgi beslemeyi nasıl gizlersiniz, oysa Allah'ın gizlediklerinizi ve açıkladıklarınızı bildiğini biliyorsunuz? O, müminlerden gizli kalsa da Allah'tan gizli değildir; kullarını, onlardan bildiği hayır ve şerre göre mutlaka karşılandıracaktır. {Sizden kim bunu yaparsa} yani Allah'ın bunlardan sakındırmasından sonra kâfirlerle dostluk kurarsa, {doğru yoldan tamamen sapmış olur.} Çünkü şeriata, akla ve insanî onura aykırı bir yol tutmuştur. Sonra Allah Teâlâ, müminleri onlara karşı düşmanlığa teşvik etmek için düşmanlıklarının şiddetini beyan etmiştir: {Eğer sizi ele geçirirlerse} yani sizi bulurlar ve size eziyet etmek için fırsat bulurlarsa, {size düşman kesilirler} açıkça düşmanlık ederler, {ellerini ve dillerini size karşı uzatırlar} öldürmek ve dövmekle, {dillerini kötülükle uzatırlar} yani hakaret gibi sizi üzecek sözlerle. {Keşke kâfir olsanız diye isterler.} Bu, onların sizden istediklerinin en son noktasıdır. Eğer "Akrabalık ve mal sebebiyle kâfirlerle dostluk kuruyoruz" diyerek karşı çıkarsanız, malınız ve çocuklarınız Allah'a karşı size hiçbir fayda sağlamaz. {Allah yaptıklarınızı görendir.} Bu yüzden sizi, dostluğu size zarar verecek kâfirlerle dostluk kurmaktan sakındırmıştır. Ey müminler topluluğu, {İbrahim'de ve onunla beraber olanlarda} sizin için {güzel bir örnek} vardır; yani faydalı, salih bir önder ve uyulacak bir örnek. Çünkü İbrahim'in milletine uymakla emrolunmuşsunuz. {Kavimlerine, "Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız" dediklerinde} yani İbrahim ve onunla beraber olan müminler, müşrik kavimlerinden ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden uzaklaştıklarında. Sonra düşmanlıklarını en açık şekilde ifade ettiler: {Sizi inkâr ettik} dediler, {aramızda ve sizin aranızda sonsuza dek düşmanlık ve buğz belirdi} yani ortaya çıktı ve açığa vurdu. Buğz kalplerde, düşmanlık bedenlerdedir; bu düşmanlık ve buğzun bir süresi ve sınırı yoktur. {Yalnız Allah'a iman edinceye kadar} sizin kâfir kaldığınız sürece bu böyledir. Allah'a yalnız iman ettiğinizde düşmanlık ve buğz ortadan kalkar, yerine sevgi ve dostluk gelir. Ey müminler, İbrahim ve beraberindekilerde imanın ve tevhidin gereklerini yerine getirmede, Allah'a ibadet ettiğiniz her hususta sizin için güzel bir örnek vardır. {Yalnız} bir noktada, yani {İbrahim'in babasına}, müşrik, kâfir ve inatçı olan Âzer'e söylediği sözde bu örnek geçerli değildir. Babasını imana ve tevhide davet ettiğinde o reddetmiş, İbrahim de {Senin için mutlaka bağışlanma dileyeceğim, ama Allah'tan sana hiçbir şey sağlamaya gücüm yetmez} demiştir. Ancak ben Rabbime dua ederim; umulur ki Rabbime duamla bedbaht olmam. Dolayısıyla müşrik için dua ettiği bu hâlde İbrahim'e uymanız size yakışmaz; müşrikler için dua etmeyin ve "Bu konuda İbrahim'in milletine uyuyoruz" demeyin. Çünkü Allah, İbrahim'in bu konudaki mazeretini şu sözüyle zikretmiştir: {İbrahim'in babası için istiğfarı, ona verdiği bir sözden başka bir şey değildi. Ona Allah'ın düşmanı olduğu açıkça anlaşılınca ondan uzaklaştı. Gerçekten İbrahim çok merhametli, çok yumuşak kalpli biriydi.} [Kur'an, Tevbe 9/114] [Tevbe: 114]. Sizin için İbrahim'de ve onunla birlikte olanlarda güzel bir örnek vardır. Onlar Allah'a dua ettiler, O'na tevekkül ettiler, O'na yöneldiler ve acizliklerini ve kusurlarını itiraf ettiler, şöyle dediler: {Rabbimiz! Sana tevekkül ettik} yani, bizi faydalandıracak şeyleri celbetmek ve zarar verecek şeyleri def etmek konusunda Sana dayandık, ey Rabbimiz, bu hususta Sana güvendik. {Ve Sana yöneldik} yani, Sana itaate, rızana ve Sana yaklaştıran bütün hayırlara döndük. Biz bu konuda çalışanlarız, hayırlı işleri yapmakta gayret edenleriz ve bilmekteyiz ki dönüşümüz Sanadır; bu yüzden Sana kavuşmaya hazırlanacağız ve bizi Sana yaklaştıracak şeyleri yapacağız. {Rabbimiz! Bizi kâfirler için bir fitne kılma} yani, günahlarımızdan dolayı onları bizin üzerimize musallat etme; yoksa bizi fitneye düşürürler ve imanın gereklerinden güçleri yettiği şeyleri bizden engellerler. Ayrıca kendileri de fitneye düşerler; çünkü üstünlük kendilerinde olduğunda, hak üzere olduklarını, bizim ise batıl üzere bulunduğumuzu zannederler ve bu yüzden küfür ve azgınlıkları artar. {Bizi bağışla} yani, işlediğimiz günahları ve kusurlarımızı, emredilen şeyleri yerine getirmekte gösterdiğimiz eksiklikleri bağışla. {Rabbimiz! Şüphesiz Sen, her şeye galip olan Azîz'sin} {Hakîm'sin} yani, her şeyi yerli yerine koyan. Öyleyse Senin izzetin ve hikmetinle bizi düşmanlarımıza karşı zafere ulaştır, günahlarımızı bağışla ve kusurlarımızı düzelt. Sonra, onlara uyulması yönündeki teşviki tekrarlayarak şöyle buyurdu: {Andolsun ki, sizin için onlarda güzel bir örnek vardır.} Bu örneğe uymak herkese kolay gelmez; ancak {Allah'ı ve ahiret gününü umanlar} için kolaydır. Çünkü iman ve sevabı umut etmek, kulun için her zorluğu kolaylaştırır, her çokluğu onun gözünde azaltır ve Allah'ın salih kullarına, peygamberlere ve resullere çokça uymayı gerektirir; çünkü insan kendisini bu konuda son derece muhtaç ve zorunlu görür. {Kim yüz çevirirse} Allah'ın itaatinden ve Allah'ın peygamberlerine uymaktan, o yalnızca kendine zarar verir, Allah'a hiçbir zarar veremez. {Şüphesiz Allah, Ğanî'dir} yani, her yönüyle tam ve mutlak zenginlik O'nundur; yaratıklarından hiçbirine hiçbir yönden muhtaç değildir. {Hamîd'dir} yani, zatında, isimlerinde, sıfatlarında ve fiillerinde; çünkü bütün bunlardan dolayı övülmeye layıktır. Sonra Allah, müminlere müşriklere karşı emrettiği bu düşmanlığın, müşrikler şirk ve küfür üzere oldukları sürece geçerli olduğunu; eğer onlar imana geçerlerse hükmün illetiyle birlikte döneceğini haber verdi. Çünkü imanî sevgi geri döner. Ey mü'minler, onların imana dönmelerinden ümidinizi kesmeyin. {Umulur ki Allah, sizinle düşman olduğunuz kimseler arasında bir sevgi meydana getirir} ki bunun sebebi onların imana dönmeleridir. {Allah her şeye kadirdir} ve bunun içinde kalplerin hidayeti ve onların bir halden başka bir hale çevrilmesi de vardır. {Allah çok bağışlayan, çok merhamet edendir;} hiçbir günah O'na büyük gelip bağışlamasını zorlaştırmaz, hiçbir ayıp O'na büyük gelip örtmesini güçleştirmez. {De ki: Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.} [Zümer: 53] Bu âyette, o zaman mü'minlere düşman olan bazı müşriklerin müslüman olacaklarına dair bir işaret ve müjde vardır. Nitekim bu gerçekleşmiş, Allah'a hamd ve minnet olsun. Kâfirlere karşı düşmanlığı heyecanlandıran bu yüce âyetler indiğinde, mü'minler üzerinde büyük bir etki yaptı; onu en mükemmel şekilde uyguladılar ve müşrik akrabalarından bazılarıyla ilişki kurmayı günah saydılar, bunun da Allah'ın yasakladığı şeyler arasında olduğunu zannettiler. Bunun üzerine Allah, bunun haram kapsamına girmediğini bildirdi ve şöyle buyurdu: {Allah sizinle dinden dolayı savaşmayan, sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmenizi ve onlara adil davranmanızı yasaklamaz. Çünkü Allah adil davrananları sever.} Yani, Allah sizi akrabanızdan ve başkalarından olan müşriklere iyilik etmekten, sıla-i rahimde bulunmaktan, iyilikle karşılık vermekten ve onlara adaletli davranmaktan men etmez; onlar, dinden dolayı size karşı savaş için ayağa kalkmadıkları ve sizi yurtlarınızdan çıkarmadıkları bir durumda oldukları sürece. Bu sebeple onlarla ilişki kurmanızda bir günah yoktur; çünkü bu durumda bu ilişkinin bir sakıncası ve bozukluğu yoktur. Nitekim Allah, çocukları müslüman olan müşrik ana babalar hakkında şöyle buyurmuştur: {Eğer bilmediğin şeyi bana ortak koşman için seni zorlarlarsa, onlara itaat etme; dünyada onlarla iyi geçin.} [Lokman: 15] {Allah sizi ancak dininiz yüzünden sizinle savaşanlara, sizi yurtlarınızdan çıkaranlara ve çıkarılmanıza yardım edenlere dost olmaktan men eder.} Yani, Allah'ın dinine ve o dini savunanlara düşmanlık olarak sizinle savaşanlar, sizi yurtlarınızdan çıkaranlar ve başkalarının sizi çıkarmasına yardım edenler; bunlara sevgi ve yardım ile, söz ve fiil ile dostluk etmeniz Allah tarafından yasaklanmıştır. Ancak müşriklere dostluk olmayan iyiliğiniz ve ihsanınız ise Allah tarafından yasaklanmamıştır; aksine bu, akrabalara ve diğer insanlara ihsan etme genel emri kapsamına girer. {Kim onlarla dostluk ederse, işte onlar zalimlerdir.} Bu zulüm dostluğun derecesine göre değişir. Eğer tam bir dostluk ise, bu İslâm dairesinden çıkaran bir küfürdür; bunun altında ağır olan da, bundan daha hafif olan da vardır.