Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: "İbrahim'in kıssasını anlat; onu övür ve yüceltirsin. Hatırla ki İbrahim babasına, Âzer'e şöyle demişti: {Sen putları ilahlar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum.} [En'âm: 74] Yani bunlar ne fayda verir ne zarar; onların hiçbir şeyde payı yoktur. {Doğrusu ben seni ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde görüyorum} çünkü ibadete hiçbir şekilde lâyık olmayanlara tapıyor, yaratanınızı, rızık verenizi ve işleri yürütenizi bırakıyorsunuz. {Ve işte böyle} yani İbrahim'i tevhide muvaffak kılıp onu bu davete yönelttiğimiz gibi, {İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz} ki basiret gözüyle, içerdiği kesin delilleri ve parlak burhanları görsün, {böylece kesin inananlardan olsun.} Çünkü delillerin sağlamlığına göre onda yakin ve bütün konularda tam bilgi hâsıl olur. {Gece üzerini örtünce bir yıldız gördü.} Belki de parlak yıldızlardandır; çünkü onun zikredilmesi diğerlerinden üstün olduğunu gösterir. Bu yüzden -Allah en iyi bilendir- onun Zühre olduğunu söyleyenler olmuştur. {Bu benim rabbim dedi.} Yani karşısındakiyle konuşurken, kabulünü varsayarak: "Bu benim rabbim olsun; gelin bakalım, rablik hakkını hak ediyor mu, bunun için bir delil var mı?" Çünkü akıllı kimsenin hevasını delil ve burhan olmadan ilah edinmesi yakışmaz. {Batınca} yani o yıldız gözden kaybolunca {dedi ki: Batanları sevmem.} Yani kaybolan, tapanının gözünden gizlenen şeyi. Çünkü ma'bud, kendisine kulluk edenin maslahatlarını gözetmeli ve bütün işlerini yönetmelidir. Uzun süre kaybolup gözden gizlenen nasıl ibadete lâyık olabilir? Onu ilah edinmek, en büyük ahmaklık ve en büyük bâtıl değil midir? {Ay parlayarak doğunca} yani yükselince, yıldızların ışığından fazla olduğunu ve onlardan farklı olduğunu görünce {bu benim rabbim dedi} yine karşısındakine uyar gibi konuşarak. {Batınca dedi ki: Rabbim beni doğru yola iletmezse mutlaka sapmış toplumdan olurum.} Böylece rabbinin hidayetine son derece muhtaç olduğunu anladı; Allah hidayet etmezse kendisine hidayet edecek kimse olmadığını, itaatinde yardım etmezse ona yardımcı olacak kimse bulunmadığını bildi. {Güneşin parlayarak doğduğunu görünce dedi ki: Bu benim rabbim; bu daha büyük.} Yıldızdan ve aydan daha büyük. {Güneş batınca} hidayet o zaman sabit oldu, hevâ ve helâk ortadan kalktı; {dedi ki: Ey kavmim! Ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım.} Çünkü bu şirkin bâtıl olduğuna dair açık ve doğru bir burhan ortaya çıkmıştı. {Ben, gökleri ve yeri yaratan Allah'a hanîf olarak yüzümü çevirdim} yani yalnızca Allah'a yönelip ondan başkasından yüz çevirerek. {Ben müşriklerden değilim} diyerek şirkten uzaklaştı, tevhide boyun eğdi ve bu delil üzere durdu. [Ayetleri bu şekilde tefsir etmemiz doğrudur. Yani makam bir münazara makamıdır; İbrahim kavmiyle tartışıyor ve bu üstsel cisimlerin ve diğerlerinin ilahlığının batıl olduğunu açıklıyor. Bu makamın çocukluk döneminde bir düşünme hâli olduğunu söyleyenlerin ise bunun için bir delili yoktur.] {Kavmi onunla tartışmaya girdi. Dedi ki: Beni Allah hakkında mı tartışıyorsunuz? Oysa O beni doğru yola iletmiştir.} Yani hidayet kendisine ulaşmamış kimseyle tartışmanın ne faydası olur? Allah'ın hidayet ettiği, yakînin en yüksek derecesine ulaşan kimse ise bizzat insanları da bu durumuna çağırır. {Sizin ortak koştuklarınızdan da korkmam.} Çünkü onlar bana zarar veremez, bana bir fayda sağlamaya da engel olamaz. {Ancak rabbimin dilediği bir şey olursa başka. Rabbim her şeyi ilmiyle kuşatmıştır. Hâlâ düşünmez misiniz?} Böylece yalnızca O'nun ibadete lâyık tek ma'bud olduğunu bilesiniz. {Ben, sizin ortak koştuklarınızdan nasıl korkayım?} Onların hâli aciz ve faydasızlık hâlidir. {Üstelik siz, hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri Allah'a ortak koşmaktan korkmuyorsunuz.} Yani bunu yalnızca hevâya uymakla yapıyorsunuz. {İki grubtan hangisi güvene daha layıktır, eğer biliyorsanız?} Allah Teâlâ iki grubu ayırarak buyuruyor: {İman edip imanlarını zulümle karıştırmayanlar} yani imanlarına karıştırmayanlar, {işte güvenlik onlara aittir ve onlar doğru yoldadır.} Korkulardan, azaptan ve sıkıntıdan güvenlik; dosdoğru yola iletilmek... Eğer imanlarını hiçbir şekilde zulümle, ne şirkle ne de günahlarla karıştırmamışlarsa, tam güvenlik ve tam hidayet onlara ulaşır. Eğer imanlarını yalnızca şirkle karıştırmamışlarsa ama kötü işler yapıyorlarsa, asıl hidayet ve asıl güvenlik onlara ulaşır; ancak bunların tam kemâli hâsıl olmaz. Ayetin mefhumuna göre, iki özelliği de elde edemeyenler ne hidayete ne de güvenliğe ulaşır; onların payı sapıklık ve mutsuzluktur. İbrahim aleyhisselam için hüküm verilip açık delillerle kendisinin üstünlüğü ortaya konulunca Allah buyurdu: {İşte bu bizim delilimizdir; onu İbrahim'e, kavmine karşı verdik.} Yani onunla onlara üstün geldi ve onları susturdu. {Dilediğimiz kimselerin derecelerini yükseltiriz,} tıpkı dünyada ve âhirette İbrahim'in derecelerini yükselttiğimiz gibi. Çünkü ilim, sahibini kullar üzerinde derecelerle yükseltir; özellikle ilmiyle amel eden ve öğreten âlim, Allah onu hâline göre insanlara önder kılar; işleri örnek alınır, izleri takip edilir, nurundan aydınlanılır ve ilmiyle karanlıklarda yürünür. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Mücâdele: 11] "Allah, sizden iman edenleri ve ilim verilenleri derecelerle yükseltir." {Şüphesiz rabbin hikmet sahibidir, bilendir.} Yani ilmi ve hikmeti yalnızca layık olduğu yere koyar; o yerin ne olduğunu ve ona ne yakıştığını en iyi bilendir.