Bu Kur'an, bütün insanlar için bir uyarıdır. Ancak ondan yalnızca, Rablerine toplanıp götürülmekten korkanlar yararlanır; çünkü bunlar bu dünyadan kalıcı yurda geçişe kesin inanırlar ve bu yüzden kendilerine fayda verecek olanı benimser, zararlı olanı bırakırlar. [Kur'an: "Onun dışında ne bir dost ne de bir şefaatçi olur"] Yani Allah'tan başka kimse onlar için bir dost ve yardımcı olmaz; işlerini üstlenip istediklerini elde ettirecek, korktukları şeyi onlardan savacak olmaz; onlara şefaat de edemez. Çünkü bütün insanların işte hiçbir payı yoktur. [Kur'an: "Umulur ki Allah'a karşı gelmekten sakınırlar"] Yani Allah'ın emirlerine uyarak ve yasaklarından kaçınarak takva sahibi olsunlar; çünkü uyarı bunu gerektirir ve bunun sebeplerinden biridir. [Kur'an: "Sabah akşam Rablerine, yalnızca O'nun rızasını isteyerek dua edenleri kovma."] Yani ibadet edip ihlâsla davranan, Rablerine zikir ve namaz gibi ibadetlerle, sabah ve akşam da isteklerini sunarak dua etmeyi sürdüren kimseleri yanından ve meclisinden uzaklaştırma; başkalarıyla oturmayı istemek için bunları dışlama. Bunlar bu yüce gayenin dışında hiçbir amaç gütmeyen, yalnızca Allah'ın rızasını arayanlardır. Dolayısıyla bunların kovulmaya ve yüz çevrilmeye değil, dostluk, sevgi, yakınlık ve ikram görmeye hak kazandıklarıdır. Çünkü insanlar arasında fakir olsalar da bunlar seçkin kullardır; insanların gözünde zelil görünseler de gerçekte üstün olanlardır. [Kur'an: "Onların hesabından sana bir şey yoktur; senin hesabından da onlara bir şey yoktur."] Yani her kişinin kendi hesabı vardır, kendi iyi ve kötü amelleri vardır. [Kur'an: "Yoksa onları kovarsan zalimlerden olursun."] Resûlullah ﷺ bu emre en üst düzeyde uymuştur. Mü'min fakirler meclisine oturduğunda nefsini onlarla birlikte sabırlı tutar, onlara güzel davranır, yüzünü onlara güler kılar, ahlâkını güzelleştirir ve onları kendine yakın tutardı. Hatta meclisinin en çok katılan kişileri onlar olurdu, Allah onlardan razı olsun. Bu âyetlerin iniş sebebi şudur: Kureyş'ten veya Arapların kaba kimselerinden bazı kişiler Peygamber ﷺ'e şöyle dediler: "Eğer bize iman edip sana uymamızı istiyorsan, sahabeden fakir olan falanca ve filanca kişileri kov. Çünkü Araplar bizi bu fakirlerle birlikte oturur görmekten utanır." Peygamber ﷺ'in onların İslam'a girmesine ve kendisine uymalarına olan sevgisi onu bu konuda istekli kıldı ve içinden bunu geçirdi. Bunun üzerine Allah, bu ve benzeri âyetle onu uyardı. [Kur'an: "İşte böylece bazılarını bazılarıyla imtihan ettik; 'Bizim aramızdan Allah'ın lütfettikleri bunlar mı?' desinler diye."] Yani bu, Allah'ın kullarını imtihan etmesidir. Onlardan bazısını zengin, bazısını fakir; bazısını soylu, bazısını aşağı tabakadan kılmıştır. Allah, fakir ya da aşağı durumdaki birine imanı lütfettiğinde bu, zengin ve soylu için bir imtihan olur. Eğer onun niyeti hakkı aramak ve ona uymaksa, iman eder ve Müslüman olur; onu, kendinden aşağı gördüğü ortağının zenginliği ya da soyluluğu bundan alıkoymaz. Eğer hakkı arama konusunda samimi değilse, bu durum onu hakka uymaktan geri çeviren bir engel olur. Kendilerinden aşağı gördükleri kimseleri küçümseyerek şöyle derler: [Kur'an: "Bizim aramızdan Allah'ın lütfettikleri bunlar mı?"] Bu sözleri, onları kendi nefislerinin temizliğinden yoksun bulunduğu için hak yolundan alıkoymuştur. Allah, bu sözlerine, yani bu kişilerin hidayetine ve kendilerinin hidayete ermemesine dair Allah'a yönelttikleri itirazlarına karşılık şöyle buyurur: [Kur'an: "Allah, şükredenleri en iyi bilen değil midir?"] Yani nimeti tanıyan, onu kabul eden, bunun gerektirdiği salih amelleri yerine getiren şükredicileri Allah en iyi bilir; lütfunu ve ihsanını onlara verir, şükretmeyene vermez. Çünkü Allah hikmet sahibidir; lütfunu ehli olmayana koymaz. Bu itirazda bulunanlar ise bu vasfa sahip değildir. Oysa iman ile lütfa ermiş fakirler ve diğerleri şükredenlerdir. Allah, Resûlü'nü iman eden, Allah'a itaat eden mü'minleri kovmaktan nehyettikten sonra, onlara ikram, saygı, yücelik ve hürmetle karşılık vermesini emretti ve şöyle buyurdu: [Kur'an: "Âyetlerimize iman edenler sana geldiğinde de ki: 'Selâm size.'"] Yani mü'minler sana geldiğinde onları selamla, hoş geldin de, onlara selam ve esenlik sun. Onların azmini ve himmetini canlandıracak şeylerle müjdele; Allah'ın rahmetini, genişliğini ve cömertliğini haber ver; bunlara ulaştıracak her sebebe ve yola teşvik et. Günahlarda ısrar etmekten sakındır, onları günahlardan tövbe etmeye çağır ki Rableri'nin mağfiretine ve lütfuna erişsinler. Bu yüzden buyurdu: [Kur'an: "Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır; sizden kim cahillikle bir kötülük yapar, sonra tövbe edip düzelirse..."] Yani günahları bırakmak, bundan dönmek ve pişman olmakla birlikte amelleri düzeltmek, Allah'ın emrettiklerini yerine getirmek ve zahir ve batın amellerden bozulanları ıslah etmek gerekir. Bunların hepsi bulunduğunda, [Kur'an: "Şüphesiz O, çok bağışlayan, çok merhametlidir."] Yani onların yaptığı işlere göre mağfiret ve rahmetini üzerlerine boşaltır. [Kur'an: "İşte âyetleri böyle açıklarız."] Yani onları açıklar ve belirginleştiririz; hidayet yolunu sapıklıktan, azgınlığı doğru yoldan ayırırız ki hidayete erenler bununla hidayete ersin ve izlenmesi gereken hak açıkça ortaya çıksın. [Kur'an: "Böylece suçluların yolu da belirginleşsin."] Yani Allah'ın gazabına ve azabına götüren suçluların yolu açıkça belli olsun. Suçluların yolu belli olur ve ortaya çıkarsa ondan sakınmak ve uzak durmak mümkün olur. Oysa bu yol karışık ve belirsiz olursa, bu yüce maksat gerçekleşmez.