Bil ki bu muhterem sûre, akli ve naklî her delille tevhidi tesbit etmeyi kapsamaktadır; neredeyse tamamı tevhid hakkında ve Allah'a ortak koşan, Peygamberini yalanlayan müşriklerle münazara üzerinedir. Bu âyetlerde Allah, ile hidayetin ortaya çıktığı ve şirkin bastırıldığı şeyleri zikretmiştir. Buyurdu ki: { Gece ve gündüz bünyesinde barındırılan her şey } O'nundur; bu da bütün mahlûkattır: insanları, cinleri, melekleri, hayvanları ve cansızlarıyla hepsi, Rableri olan, yenilmez, mülk sahibi ve kahredici Allah'ın yönettiği kulları ve boyun eğdirilmiş mahlûklardır. Öyleyse akıl ve nakil açısından, ne fayda ne zarar verme gücü olmayan bu kullardan birine ibadet etmek, zarar veren ve fayda sağlayan, yaratan ve yöneten Allah'a ibadeti ihlâsla yapmayı bırakmak doğru olabilir mi? Yoksa sağlam akıllar ve doğru fıtratlar, âlemlerin Rabbine ibadeti ihlâsla yapmaya, O'nu sevmeye, O'ndan korkmaya ve O'ndan ümit etmeye mi çağırır? { es-Semî' }: Dillerin farklılığına rağmen bütün sesleri işitendir, ihtiyaçların çeşitliliğine rağmen. { el-Alîm }: Olmuş, olacak ve olmayacak olanı; eğer olsaydı nasıl olacağını bilendir; zahiri ve batını bilendir. { De ki }: Bu Allah'a ortak koşan müşriklere: { Ben, O'ndan başka bir dost mu edineyim }, bu aciz mahlûklardan beni koruyup yardım edecek bir dost mu? Yaratıcı ve yönetici olan göklerin ve yerin Yaratıcısı olduğu için, O'ndan başka bir dost edinmem. { Ve O yedirir, kendisi yedirilmez }: Yani O, bütün yaratılmışların rızkını verendir, onlara hiçbir ihtiyacı olmadan. Öyleyse yaratan, rızık veren, zengin ve övülmüş olandan başkasını dost edinmem nasıl uygun olur? { De ki: Şüphesiz bana, Allah'a tevhid ile ilk teslim olan olmam emrolundu ve O'na itaatle boyun eğmem emredildi, çünkü Rabbimin emirlerine uymaya diğerlerinden daha layığım. } { Ve sakın müşriklerden olma }: Yani ayrıca müşriklerden olmaktan da nehyedildim; ne onların inancına, ne onların meclislerine, ne de onlarla bir araya gelmeye. Bu, üzerime farz kılınmış farzların en önemlisi ve vacip kılınmış vaciplerin en önemlisidir. { De ki: Şüphesiz ben, Rabbime isyan edersem büyük bir günün azabından korkarım. } Çünkü şirkte isyan, ateşte ebedi kalmayı, Cebbar'ın gazabını gerektirir. O gün, azabından korkulan ve cezasından sakınılan gündür; çünkü o gün azap kendisinden savulan merhamet edilmiş olur, orada kurtulan ise gerçekten kazanan olur, kurtulamayan ise helâk olmuş bedbaht olur. Tevhidinin delillerinden biri de şudur: Allah, zararı gidermekte ve hayır ile sevinci celbetmekte tek başınadır. Bu yüzden buyurdu ki: { Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa } fakirlik, hastalık, zorluk, keder, gam veya benzeri bir şey. { Ondan başka onu giderecek yoktur. Eğer sana bir hayır dokundurursa, o her şeye kadirdir. } Eğer yalnız O zarar veren ve fayda sağlayan ise, ibadet ve ilâhlık yönünden yalnız O'na tahsis edilmeye en layık olan da O'dur. { Ve O, kullarının üstünde kahredicidir } Hiçbir tasarruf sahibi tasarruf edemez, hiçbir hareket eden hareket edemez, hiçbir durgun şey O'nun dilemesi olmadan durmaz. Melikler ve diğerleri, O'nun mülkünden ve saltanatından çıkamazlar; hepsi yönetilmiş, boyun eğdirilmiş kimselerdir. O kahredici, diğerleri kahredilmiş olunca, ibadete layık olan O'dur. { Ve O, hikmet sahibidir } emrettiği ve nehyettiği, sevap verdiği ve cezalandırdığı, yarattığı ve takdir ettiği şeylerde. { Habîr }: Sırları, kalpleri ve gizli işleri bilendir. Bütün bunlar tevhidin delillerindendir. { De ki }: onlara, hidayeti açıklayıp yolları netleştirdikten sonra: { Şahitlik bakımından en büyük şey hangisidir? } Bu büyük ilke üzerine. { De ki: Allah } en büyük şahittir; { benimle sizin aranızda şahittir }. Şahitlikte O'ndan daha büyük ve daha yüce bir şey yoktur; O, benim doğruluğuma kendi onayı ve fiiliyle şahitlik eder, sizin söylediklerime karşı beni onaylar. Nitekim Allah buyurur: { Eğer o bize karşı bazı sözler uydursaydı, onu sağ elinden yakalar, sonra ona şah damarını keserdik. } [Hâkka: 44-46]. Allah hakîm ve kadîrdir; hikmetine ve kudretine yakışmaz ki, Allah'a yalan uyduranı onaylasın, Allah'ın onu gönderdiğini iddia edip göndermemişken, Allah'ın halkı davet etmesini emrettiğini söyleyip emretmemişken, Allah'ın ona kendisine muhalefet edenlerin kanlarını, mallarını ve kadınlarını helal kıldığını iddia edip bunları yapmamışken; üstelik bunu onaylayıp fiiliyle destekleyerek, söylediklerini parlak mucizeler ve açık âyetlerle desteklemiş, muhalefet edip düşmanlık eden kimseleri ise bozguna uğratmış olsun. Bu şahitlikten daha büyük hangi şahitlik olabilir?! Ve O'nun buyruğu: { Bana bu Kur'an vahyolundu ki, onunla sizi ve ulaşacak herkesi uyarayım. } Yani: Allah'ın bu yüce Kur'an'ı size faydanız ve maslahatınız için bana vahyettiği, acı azaptan sizi uyarmam için. Uyarı, onları korkutan ve ümitlendiren şeylerin, zahiri ve batıni, söz ve fiillerin açıklanmasıyla olur; bunları yerine getiren uyarıyı kabul etmiş olur. Bu Kur'an, ey muhatap olanlar, sizin için uyarıdır; kıyamete kadar Kur'an'a ulaşan herkes için de; çünkü onda, ihtiyaç duyulan bütün ilâhî maksatların beyanı vardır. Allah, tevhid üzerine en büyük şahitlik olan kendi şahitliğini beyan edince, Allah'ın haberine karşı çıkan ve elçilerini yalanlayan bu muarızlara de ki buyurdu: { Siz gerçekten Allah ile birlikte başka tanrılar olduğuna şahitlik ediyor musunuz? De ki: Ben şahitlik etmem. } Yani, onlar şahitlik etseler bile sen onlarla birlikte şahitlik etme. Bu yüzden, en doğru sözlü olanın ve âlemlerin Rabbinin şahitliği ile, Allah'ın tek olduğu ve ortağı bulunmadığı konusunda kesin delillerle ve parlak hüccetlerle desteklenmiş, yaratılmışların en temizi olan Peygamberin şahitliğini tart; bir de akılları ve dinleri bozulmuş, görüşleri ve ahlâkları fesada uğramış, aklı başında olanların önünde kendilerini gülünç duruma düşüren müşriklerin şahitliğini. Hatta fıtratlarının şahitliğine bile aykırı davranıp, Allah'ın yanında başka tanrılar olduğunu ispatlamak için sözleri birbiriyle çelişmektedir; oysa söyledikleri üzerine, hüccetlerden önce en küçük bir şüphe bile yoktur. Eğer akıl ediyorsan, iki şahitlikten hangisini seçeceğini sen belirle; biz kendimiz için, Allah'ın Peygamberi için seçtiğini seçeriz; Allah bize onu örnek almayı emretmiştir. Nitekim buyurdu: { De ki: O ancak tek bir ilâhtır. } Yani, kendisinden başkasının ibadete ve ilâhlığa layık olmadığı, tek başına yaratan ve yöneten olduğu gibi. { Ben de sizin ortak koştuklarınızdan beriyim. } Putlardan ve eşlerden, Allah'la birlikte ortak koşulan her şeyden. İşte tevhidin hakikati budur: İlâhlığı Allah'a isbat etmek ve ondan başkasından nefyetmek. Peygamberinin ve Peygamber'in tevhid üzerine şahitliğini, ve bilgisi olmayan müşriklerin buna zıt şahitliğini beyan edince, Yahudi ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i kitabın durumunu zikretti: { Onu tanırlar } yani tevhidin doğruluğunu tanırlar { tıpkı oğullarını tanıdıkları gibi }; yani bu konuda hiçbir şüpheleri yoktur, tıpkı çocuklarını karıştırmadıkları gibi; özellikle de genellikle babalarına bağlı olan oğulları. Zamir'in Resûlullah Muhammed ﷺ'a döndüğü de ihtimal dahilindedir; bu durumda Ehl-i kitap, onun peygamberliğinin doğruluğunda şüphe etmez ve bundan kuşku duymaz; çünkü yanlarında onunla ilgili müjdeler ve yalnızca ona uyan sıfatları vardır. İki mana birbirini gerektirir. { Kendilerini hüsrana uğratanlar } yani, onlara yaratılış amacı olan iman ve tevhidi kaybettirenler ve onlara Mecîd Melik'in lütfunu haram kılanlar; { işte onlar iman etmezler }. İman onlardan çıkmadığına göre, başlarına gelecek hüsran ve kötülüğü sorma.