Allah Teâlâ, Peygamberine ﷺ şöyle buyuruyor: {De ki} Allah'ın helal kıldığını haram sayan bunlara: {Gelin, Rabbinizin size haram kıldıklarını okuyayım} Herkesi kapsayan genel bir haram kılma olarak; yiyecek, içecek, söz ve fiillerden olan bütün haramları içine alarak. {Ona hiçbir şeyi ortak koşmamanızı} yani az da olsa çok da olsa hiçbir şeyi. Allah'a şirkin hakikati ise şudur: Yaratılmış bir varlığın Allah'a yapılan ibadetle ibadet edilmesi, Allah'a gösterilen tazimle tazim edilmesi veya rububiyet ve uluhiyetin özelliklerinden herhangi birinin ona yöneltilmesidir. Kul şirkin tamamını terk ettiğinde ise bütün hallerinde Allah'a yönelen, O'na ihlasla bağlanan bir tevhid ehli olur. Bu, Allah'ın kulları üzerindeki hakkıdır: Ona ibadet etmeleri ve hiçbir şeyi O'na ortak koşmamaları. Sonra, kendi hakkından sonra en önemli hakkı zikrederek şöyle buyurdu: {Ana babaya iyilik etmek} güzel sözlerle ve hoş, beğenilen davranışlarla. Ana babaya fayda sağlayan veya onları sevindiren her söz ve fiil iyiliktir; iyilik bulunduğunda ana babaya karşı gelmek (ukuk) ortadan kalkar. {Çocuklarınızı yoksulluk yüzünden öldürmeyin} erkek olsun kız olsun. {Yoksulluk} yani fakirlik ve rızıklarını daraltma korkusu sebebiyle; bu durum zalim ve acımasız cahiliye döneminde mevcuttu. Bu hâlde bile çocuklarını öldürmeleri yasakken, kendi çocukları olduklarında bile onları öldürmeleri yasak olduğuna göre, haklı bir sebep olmaksızın öldürmeleri veya başkalarının çocuklarını öldürmeleri daha da evlâ bir yasaktır. {Biz sizi de onları da rızıklandırırız} yani bütün kulların rızkını Biz üstlendik; siz çocuklarınıza, hatta kendinize rızık veren değilsiniz. Dolayısıyla onlar yüzünden size bir darlık yoktur. {Fenalıklara, açık olanına da gizli olanına da yaklaşmayın} Fenalık, büyük ve çirkin günahlardır. {Açık olanına da gizli olanına da} yani zahir olan ve gizli olanına yaklaşmayın; ya da zahirle ilgili olanına ve kalp ile batınla ilgili olanına. Fiillerden kaçınmak yerine onlara yaklaşmanın yasaklanması daha kapsamlıdır; çünkü bu yasak, fiillerin mukaddimelerini ve onlara götüren vasıtaları da kapsar. {Allah'ın haram kıldığı canı, hak olmadan öldürmeyin} Bu can, Müslüman olan erkek, kadın, küçük, büyük, iyi ya da fâcir herkesin canıdır; ayrıca ahd ve misakla korunan kâfirin canıdır. {Hak olmadan} yani evli zina eden, can karşılığı can ve dinini terk edip cemaatten ayrılan kimse gibi haklı sebepler dışında. {Bunları} zikredilen bu emirleri {size emretti} Allah'ın vasiyetini anlayasınız, onu koruyasınız, gereğini yerine getiresiniz diye. Ayet, kulun Allah'ın emrettiğini yerine getirmesinin, aklının ölçüsüne göre olduğunu delalet etmektedir. {Yetimin malına yaklaşmayın} yemek, kendi lehinize kayırmacılıkla alışveriş yapmak veya sebepsiz almak suretiyle. {Ancak en güzel şekilde} yani yetimlerin mallarının ıslah olacağı ve onların faydalanacağı yolla. Bu da gösteriyor ki yetimlerin zararına olacak şekilde veya ne zararı ne de faydası olan bir biçimde onların malına yaklaşmak ve onunla tasarrufta bulunmak caiz değildir. {Güçlü çağına erinceye kadar} yani olgunlaşıp akıllanıncaya, tasarrufu bilinceye kadar. Güçlü çağına erdiğinde malı kendisine verilir ve onda kendi görüşüne göre tasarruf eder. Bu ayet, güçlü çağına ermeden önce yetimin tasarrufunun kısıtlandığını, velisinin malında en hayırlı olanla tasarrufta bulunacağını ve bu kısıtlamanın güçlü çağına erişmekle sona ereceğini göstermektedir. {Ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın} yani adaletle ve tam bir ödeyişle. Bunda gayret gösterdiğinizde {Allah hiçbir nefse, gücünün yettiğinden fazlasını yüklemez.} Yani kişinin gücünün yettiği kadar. Ölçü ve tartıda tam olmaya çalışıp da kendisinin farkına varmadığı bir kusur meydana gelirse, Allah bağışlayıcı ve affedicidir. Usulcüler bu ayet ve benzerleriyle, Allah'ın kimseye gücünün yetmeyeceği şeyi yüklemeyeceğine ve Allah'a emrettiği konularda takvâ gösterip gücü yettiği kadarını yapan kimsenin, bunun dışındaki konularda sorumlu olmayacağına istidlal etmişlerdir. {Söz söylediğinizde} insanlar arasında hükmedeceğiniz, aralarında hitabı ayıracağınız ve görüşler ile durumlar hakkında konuşacağınız bir söz; {adaletli olun} sözünüzde sevdiğinizi ve sevmediğinizi gözeterek, doğruluğa ve insafa riayet ederek, beyan edilmesi gereken şeyi gizlemeyerek. Konuşmada, hakkında konuştuğunuz kişiye veya onun görüşüne karşı eğilim göstermek haram olan bir zulümdür. Hatta âlim, bid'at ehlinin görüşlerini anlattığında, her hak sahibine hakkını vermesi, içindeki hak ve batılı açıklaması ve bunların hakka yakınlık veya uzaklık derecesini dikkate alması gerekir. Fakihler, kadının iki davacı arasında bakışında ve sözünde adaleti gözetmesinin vacip olduğunu zikretmişlerdir. {Allah'ın ahdini yerine getirin.} Bu, kulların O'nun haklarına riayet etme ve onları yerine getirme konusunda O'na verdikleri ahdi ve insanlar arasında yapılan akitlerdeki ahdi kapsar. Hepsine vefa etmek vaciptir; bozmak ve ihlal etmek haramdır. {Bunları} zikredilen hükümleri {size emretti} size beyan ettiği hükümleri {düşünüp anlayasınız} ve Allah'ın size vasiyetini hakkıyla yerine getiresiniz, içindeki hikmet ve hükümleri bilesiniz diye. Allah, pek çok büyük emri ve önemli şeriatı beyan ettikten sonra, bunlara ve bunlardan daha genel olan şeye işaret ederek şöyle buyurdu: {Bu, dosdoğru yolumdur.} Yani bu hükümler ve benzerleri, Allah'ın kitabında beyan ettiği ve kullarına açıkladığı, O'na ve cennetinin yurduna ulaştıran, dengeli, kolay ve kısa olan Allah'ın yoludur. {Ona uyun} kurtuluşa ve felaha erip umutlarınıza ve sevinçlerinize ulaşmak için. {Sakın başka yollara uymayın} yani bu yola muhalif olan yollara; {sizi O'nun yolundan ayırır} yani sizi O'ndan saptırır ve sağa sola dağıtır. Dosdoğru yoldan saptığınızda, cehenneme götüren yollardan başka yol kalmaz. {Bunları size emretti} umulur ki takvâ sahibi olursunuz. Allah'ın size açıkladığını ilim ve amel olarak yerine getirdiğinizde, takvâ sahibi ve kurtuluşa eren Allah kulları olursunuz. Yol tekil olarak ve O'na nispet edilerek zikredilmiştir; çünkü O'na ulaştıran tek bir yoldur ve yolda yürüyenlere yardım eden Allah'tır.