Bu, müşriklerin şirklerini ve Allah'ın helal kıldığı şeyleri haram saymalarını kader ve takdir ile savunacaklarına, Allah'ın hayır ve şerden her şeyi kapsayan meşîetini kendileri için kınamayı savuşturmada bir delil yapacaklarına dair Allah'ın bir haberidir. Nitekim Allah'ın haber verdiği gibi bunu söylediler. Başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: {Müşrikler dediler ki: "Allah dileseydi, biz ondan başka hiçbir şeye tapmazdık."} [Kur'an, Nahl: 35]. Allah Teâlâ, yalanlayan ümmetlerin peygamberlerin davetini bu delille savuşturmaya devam ettiklerini, bununla karşı çıktıklarını ve bu delilin onlara bir fayda sağlamadığını, aksine kendilerine bir şey kazandırmadığını haber vermiştir. Bu tutumları, Allah onları helak edip azabını tattırıncaya kadar sürmüştür. Eğer bu delil sahih olsaydı, onları cezadan kurtarırdı ve Allah'ın onlara azabını indirmesi olmazdı; çünkü Allah azabını yalnızca hak edene indirir. Bu durumda bunun fasit bir delil ve çürük bir şüphe olduğu anlaşılır; bunun birkaç yönü vardır: Bunlardan biri: Eğer sahih olsaydı, onlara ceza verilmezdi; Allah'ın zikrettiği husus budur. Bunlardan biri de: Delilin mutlaka ilim ve burhana dayanması gerekir. Oysa yalnızca zanna ve hakkı hiçbir şeyle bilmeyen tahmine dayanıyorsa, o batıldır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {De ki: "Yanınızda bize çıkarabileceğiniz bir ilim var mı?" Siz yalnızca zanna uyuyorsunuz ve yalnızca tahmin yürütüyorsunuz.} Eğer onların bir ilmi olsaydı ve onlar inatçı düşmanlar olmalarına rağmen, onu ortaya koyarlardı. Ortaya koymadıklarına göre bir ilimleri olmadığı anlaşılır. Delillerini tahmin ve zan üzerine kuran kimse, batıl ve zarara uğramış olur; peki ya bunları azgınlık, inat, kötülük ve bozgunculuk üzerine kurarsa durumu nasıl olur? Bunlardan biri de: Allah'a ait olan delil, kimseye mazeret bırakmayan kesin delildir; peygamberler, elçiler, ilahi kitaplar, nebevî rivayetler, sağlam akıllar, düzgün fıtratlar ve doğru ahlak bu konuda ittifak etmiştir. Bununla bilinir ki, bu kesin delillere muhalif olan her şey batıldır; çünkü hakkın karşıtı ancak batıl olabilir. Bunlardan biri de: Allah Teâlâ her yaratılmışa, yapmakla yükümlü tutulduğu şeyi yapabilmesi için bir kudret ve irade vermiştir. Allah kimseye yapamayacağı şeyi farz kılmamış, kimseye de terk edemeyeceği şeyi haram kılmamıştır. Bundan sonra kader ve takdirle delil getirmek saf bir zulüm ve katıksız bir inattır. Bunlardan biri de: Allah Teâlâ kulları fiillerine zorlamamış, fiillerini onların tercihine bağlı kılmıştır. Dilerlerse yaparlar, dilerlerse kaçınırlar. Bu, hissedilen bir gerçektir; duyulara karşı inkâr eden inatçılardan başkası bunu inkâr etmez. Çünkü herkes ihtiyarî hareket ile zorunlu hareketi birbirinden ayırt eder; her ikisi de Allah'ın meşîetine ve iradesine dahildir. Bunlardan biri de: Günahları kader ve takdirle savunanlar kendi içlerinde çelişkiye düşerler. Çünkü bunu tutarlı biçimde sürdüremezler. Gerçekten de biri onlara vurarak, mallarını alarak veya benzeri bir kötülük yaparak bunu kader ile savunsa, bu savunmayı kabul etmezler ve en şiddetli biçimde öfkelenirler. Ne acayip! Nasıl olur da bunu Allah'ın günahlarına ve gazabını celbeden fiillerine delil gösterirler? Kendi hoşnutsuzluklarına karşı bir başkasının bunu savunmasına razı olmazlar! Bunlardan biri de: Kader ile delil getirmeleri asıl maksat değildir; bunun delil olmadığını bilirler. Asıl amaçları hakkı reddetmektir. Hakkı, saldıran bir düşman gibi görürler ve aklına gelen her sözle onu savuşturmaya çalışırlar; bunun yanlış olduğuna inansalar bile.