Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Onları hep birlikte haşredeceği gün…} Yani iki ağır yaratılış olan insanların ve cinlerin hepsini, bunların içinden sapanları ve başkasını saptıranları birlikte toplayacağı gün. Bu durumda insanları saptıran, onlara kötülüğü süsleyen ve günahlara doğru kışkırtan cinlere şöyle azarlayarak buyuracaktır: {Ey cin topluluğu! İnsanlardan çok kimseyi (saptırmakta) ileri gittiniz.} Yani onları saptırmakta ve Allah yolundan alıkoymakta fazlasıyla ileri gittiniz. Öyleyse haramlarıma nasıl cüret ettiniz, elçilerime karşı çıkmaya nasıl kalkıştınız? Allah'a karşı savaşçı olarak ayağa kalkıp Allah'ın kullarını O'nun yolundan alıkoymaya, cehennem yoluna sevk etmeye çalıştınız. Bugün artık üzerinizde lanetim hak olmuş, size gazabım gerekmiş, küfrünüz ve başkalarını saptırmanız nispetinde size azabı artıracağım. Özür dileyebileceğiniz bir mazeretiniz yoktur; sığınacağınız bir yer, şefaat edecek bir şefaatçi, işitilecek bir dua da yoktur. Bu durumda onların başlarına gelecek azap, rezillik ve felaketin halini bir sor. Bu yüzden Allah onlar için bir özür zikretmemiştir. İnsanlardan olan dostlarına gelince, onlar kabul edilmeyecek bir özür ileri sürerler ve şöyle derler: {Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık.} Yani cinli ile insanlı her biri arkadaşından yararlandı ve ondan istifade etti. Cin, insanın kendisine itaat etmesinden, ona kulluk edip yüceltmesinden ve ona sığınmasından faydalanır. İnsan ise cinin hizmeti sayesinde amaçlarına ulaşmasından, bazı şehvetlerine erişmesinden faydalanır. Nitekim insan cine kulluk eder, cin de ona hizmet eder ve ondan bazı dünyevi ihtiyaçlarını giderir. Yani bizden de olması gereken günahlar oldu ve bunu geri çevirmek mümkün değildir. {Bize tayin ettiğin ajala ulaştık.} Yani amellere karşılık verileceğin vakte ulaştık. Artık bize istediğini yap, dilediğin gibi hükmet; çünkü bizim hüccetimiz kesildi ve bize hiçbir özür kalmadı. Emir ancak senindir, hüküm ancak senindir. Bu sözlerinde bir çeşit yalvarış ve yumuşama vardır, ama vaktinde değildir. Bu yüzden Allah onlar hakkında, zulmü olmayan adaletiyle hükmetti ve şöyle buyurdu: {Ateş sizin barınağınızdır, orada ebedî kalacaksınız.} Bu hüküm hikmet ve ilminin gereği olduğu için, ayeti şu sözle bitirdi: {Şüphesiz Rabbin hakimdir, bilendir.} Nasıl ki ilmi her şeyi kuşatıyorsa, hikmetinin sonucu da her şeyi kapsayıp içine alır. {Zalimlerin bazısını, kazandıklarından ötürü bazısının dostu kılarız.} Yani cinlerin azgınlarını dostlarından olan insanları saptırmakla görevlendirip aralarında dostluk ve uyum bağı kurduğumuz gibi, bunların kazanması ve çabası sebebiyle de böyledir. Bizim sünnetimiz de şudur: Her zalimi kendisi gibi bir zalime musallat ederiz; o da onu kötülüğe iter, kötülüğe teşvik eder ve hayırdan soğutup uzaklaştırır. Bu, Allah'ın büyük cezalarındandır; etkisi çirkin, tehlikesi derindir. Günah ise zalimin günahıdır; zararı kendi nefsine ulaştırmış, kendine kötülük etmiştir: {Rabbin kullara asla zulmedici değildir.} [Fussilet: 46] Bunun bir örneği şudur: Kullar zulüm ve fesadı çoğaltır, Allah'ın vacip kıldığı hakları engellerlerse, Allah onların üzerine kendilerine kötü azap çektiren zalimleri musallat eder. Bu zalimler, Allah'ın ve kulların haklarından engelledikleri miktarın katlarını zulüm ve haksızlıkla alırlar; üstelik bunda ne ecir ne de sevap umarlar. Nasıl ki kullar salih olup doğru yolda durunca, Allah onların yöneticilerini düzeltir, onları adalet ve insaf sahibi önderler kılar, zulüm ve haksızlık eden yöneticiler yapmaz. Sonra Allah, hakkı bırakıp reddeden cinlerin ve insanların hepsini azarladı ve yanıldıklarını açıkladı; onlar da bunu itiraf ettiler. Allah şöyle buyurdu: {Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size ayetlerimi anlatan elçiler gelmedi mi?} Yani emir ve yasakların, hayrın ve şerrin, vaad ve tehdidin ayrıntılarını içeren açık ve belirgin ayetlerimi. {Ve bu gününüzle karşılaşacağınızı size haber vermediler mi?} Yani kurtuluşun ve kazancın ancak Allah'ın emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmakla olduğunu, bunu ihmal etmenin ise mutsuzluk ve zarar olduğunu size öğretmediler mi? Onlar da bunu kabul edip itiraf ederler ve derler ki: {Evet, şahitlik ettik kendi aleyhimize.} {Dünya hayatı onları aldattı} süsü ve parlaklığı, nimeti ile; ona güvenip razı oldular ve ahiretten gafil kaldılar. {Kendi aleyhlerine, kâfir olduklarına şahitlik ettiler.} Böylece Allah'ın hüccetleri onların üzerine tamamlandı ve o zaman herkes, onların kendileri de dahil, Allah'ın onlar hakkındaki adaletini bildi. Allah da onlara acı azapla hükmederek şöyle buyurdu: {Sizden önce geçip giden cinlerden ve insanlardan ümmetlerin arasına girin.} Sizin yaptığınız gibi yaptılar, sizin yararlandığınız gibi onların da dünyalıklarından yararlandılar ve sizin daldığınız gibi batıla daldılar. {Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardı.} Yani gerek öncekiler gerek sonrakiler. Nimet cennetlerinin hüsranından ve en cömert ikramların yakınlığından mahrum olmaktan daha büyük bir hüsran var mıdır? Onlar hüsranda ortak olsalar da, hüsranın miktarında büyük farklılık gösterirler. {Her biri için yaptıklarına göre dereceler vardır.} Amellerine göre, az kötülük yapanı çok kötülük yapan gibi tutmaz; tabi olanı önder gibi, astı amir gibi saymaz. Sevap ehli ve cennetliler kurtuluş, felah ve cennete girmede ortak olsalar da, aralarında yalnızca Allah'ın bildiği farklar vardır; hepsi de Rableri'nin verdiğiyle razı olmuş ve bağışlananla yetinmişlerdir. Allah'tan, bizi yüce Firdevs'in ehlinden kılmasını dileriz; onu Allah'ın kullarından yakın kıldıklarına, yarattıklarından seçtiklerine ve dostluğunun seçkinlerine hazırlamıştır. {Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir.} Herkesi bilgisine ve niyetine göre karşılık verir. Allah kullarına salih amelleri emretmiş, kötü amellerden de sakındırmıştır; bu, onlara merhamet ve maslahatlarını gözetmek içindir. Yoksa O, zatı itibarıyla bütün yaratıklarından müstağnidir; itaat edenlerin taati O'na fayda vermez, isyan edenlerin isyanı da O'na zarar vermez. {Dilerse sizi yok edip, sizden sonra dilediğini yerinize getirir; tıpkı sizi başka bir kavmin soyundan yaratıp var ettiği gibi.} Siz de bilin ki bu dünyadan göçmek zorundasınız; nasıl başkaları göçtüyse, siz de göçüp sonrakilere bırakacaksınız. Önceki kuşakların size bıraktığı gibi. O hâlde onu nasıl kalıcı bir yurt edindiniz, nasıl oraya yerleşip unuttunuz ki bu bir geçiş yurdudur, kalış yurdu değildir? Önünüzde, her nimeti toplayan ve her afetten ve eksiklikten korunmuş bir yurt olduğunu unuttunuz mu? Öncekilerin ve sonrakilerin ona doğru koştuğu, önde gidenlerin ve arkadan gelenlerin oraya doğru göç ettiği yurt. Oraya ulaştıklarında orada ebedî kalış, sürekli ikamet, ötesi olmayan son, her arzunun son bulduğu hedef ve her arzu gibi onun yanında yok olan istek vardır. Allah'a andolsun ki orada nefislerin arzu ettiği, gözlerin lezzet aldığı, rekabet edenlerin yarıştığı şeyler vardır: ruhların lezzeti, çokça sevinç, bedenlerin ve kalplerin nimeti, gaybı bilen Allah'a yakınlık. Allah'ın o ikramlara bağlanan bir himmeti ve en yüksek derecelere yükselen bir iradesi vardır. Aşağılığa razı olanın payı ne kadar az, aldanmış bir ticareti seçenin himmeti ne kadar düşüktür! Gafil ve yüz çeviren kimse, bu yurda ulaşmanın yakınlığını uzak görmesin. {Size vaad edilen mutlaka gelecektir ve siz (Allah'ı) âciz bırakacak değilsiniz.} Yani O'nun azabından kaçıp kurtulamazsınız; çünkü perçemleriniz O'nun kudret elindedir ve siz O'nun tedbiri ve tasarrufu altındasınız. {De ki} ey Peygamber, kavmine: Onları Allah'a davet edip haklarını ve üzerlerindeki görevleri açıkladığında, emrine boyun eğmeyi reddedip heveslerine uyarlar ve şirkte direnirlerse de ki: {Ey kavmim! Siz de bulunduğunuz durum üzerine, kendiniz için razı olduğunuz hâlinizle amel edin.} {Ben de (Allah'ın emri üzerine) amel ediyorum ve Allah'ın rızasına uyuyorum.} {Yakında kimin için o yurdun sonunun olacağını bileceksiniz} ben mi, siz mi? Bu, amelleri ve amel edenleri açıklayıp cezayı basiret sahibinin bakışına bağlamakla, açıkça söylemeye gerek bırakmayan bir ima ile yapılmış büyük bir insaf örneğidir. Bilindiği gibi güzel akıbet dünyada ve ahirette muttakilerindir; mü'minler için "uhrâ yurdu" vardır; peygamberlerin getirdiğinden yüz çeviren her kimsenin sonu kötü ve şerdir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler.} Her zalim, dünyada ne kadar yararlanırsa yararlansın, sonu yok oluş ve helak olmaktır. "Allah zalime mühlet verir; sonunda onu yakaladığında bırakmaz."