Yüce Allah şöyle bildirir: Kullarına karşı ihsanda bulunmuş, onlara apaçık âyetleri ve açık delilleriyle kendini tanıtmış olmasına rağmen, Kureyş'ten ve başkalarından olan müşrikler, O'na ortaklar koşmuşlardır. Cin ve meleklerden, kendilerine dua edip taptıkları varlıkları O'na ortak tutmuşlardır. Oysa bunlar Allah'ın yarattığı mahlûklardır; rububiyet ve uluhiyet özelliklerinden hiçbiri onlarda yoktur. Yine de bunları, yaratma ve emir yetkisi kendisinde olan, her türlü nimeti veren ve bütün belaları savan Allah'a ortak koştular. Nitekim müşrikler, "Hareket ettiler" yani uydurdular ve kendi kafalarından, bilgi olmaksızın Allah'a oğullar ve kızlar isnad ettiler. Allah hakkında bilgisizce söz uyduran ve O'na yakıştırılması caiz olmayan en çirkin noksanlıkları iftira eden kimseden daha zalim kim olabilir? Bu yüzden Allah, müşriklerin O'na iftira ettiklerinden kendini tenzih ederek buyurdu ki: {Onların nitelediklerinden yücedir.} Çünkü O, her türlü kemal sıfatıyla nitelenen, her türlü eksiklik, afet ve kusurdan münezzeh olandır. {Gökleri ve yeri yaratıcısı.} Yani onları yaratan, yapılarını mükemmel kılan, daha önce bir örneği olmaksızın, en güzel yaratış, düzen ve güzellikle var eden O'dur. Akıl sahiplerinin akli bunun benzerini öneremez. Gökleri ve yeri yaratmada O'nun hiçbir ortağı yoktur. {Onun bir çocuğu olabilir mi ki, eşi bulunmadığı halde?} Yani, ilah, sayılan, es-Samed olan, eşi, yani zevcesi bulunmayan Allah'ın nasıl çocuğu olabilir? O, mahlûkatından müstağnidir; bütün mahlûkat ise O'na muhtaçtır ve her halinde O'na zorunlu olarak bağlıdır. Çocuk ise mutlaka babasıyla aynı cinsten olmak zorundadır. Allah her şeyin yaratıcısıdır ve mahlûkatın hiçbiri hiçbir yönden O'na benzemez. Allah, yarattığı her şeyin genelliğini zikredince, bilgisinin onları kuşattığını da belirtti ve buyurdu ki: {O, her şeyi bilendir.} Yaratmanın ardından ilmin zikredilmesinde, O'nun ilminin sabit olduğuna dair akli bir delil işaret vardır: Bu mahlûkat ve içerdikleri mükemmel düzen ile harikulade yaratılış, yaratıcının ilminin genişliğine ve hikmetinin kemaline delalet eder. Nitekim Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Yaratan bilmeyecek mi? Oysa O, latiftir, haberdardır."] [Mülk: 14] Ve yine buyurur: [Kur'an: "O, yaratandır, bilendir."] [Yasin: 81] İşte yaratan, yaratmayı ve takdir edeni O'dur. {Rabbiniz Allah'tır.} Yani, kendisine ilah olarak ibadet edilen, en son derecede zillet ve en son derecede sevgi ile kulluk edilmeye hak kazanan, bütün mahlûkatı nimetlerle terbiye eden ve onlardan çeşitli belaları uzaklaştıran Rabb'dir. {O'ndan başka ilah yoktur. Her şeyi yaratmıştır. Öyleyse O'na kulluk edin.} Yani, O'nun Allah olduğu ve O'ndan başka ilah bulunmadığı sabit ve kesin olduğunda, bütün ibadet çeşitlerini O'na yöneltin, onları yalnız Allah'a has kılın ve yalnız O'nun rızasını gözetin. Çünkü insanların ve cinlerin yaratılış gayesi budur: [Kur'an: "Cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım."] [Zariyat: 56] {O, her şey üzerine vekildir.} Yani bütün şeyler, yaratılış, tedbir ve tasarruf bakımından Allah'ın vekâleti ve tedbiri altındadır. Bilinen bir husus şudur: Tasarruf edilen şeyin doğruluğu, tamlığı ve düzeninin tamlığı, vekilin haline göre olur. Allah'ın şeyler üzerindeki vekâleti, yaratılmışların vekâleti cinsinden değildir. Çünkü onların vekâleti, bir nâiblik vekâletidir ve vekil, vekil edenine tabidir. Oysa yüce Yaratıcı'nın vekâleti kendi nefsinden kendi nefsi içindir; kemal ilmi, güzel tedbir, bu tedbirde ihsan ve adaleti içerir. Bu yüzden hiç kimse Allah'a itiraz edemez, O'nun yaratışında bir kusur ve çatlak, tedbirinde bir eksiklik ve ayıp göremez. O'nun vekâletinin bir parçası şudur: Allah dinini açıklamayı üstlenmiş, onu ortadan kaldırıcı ve değiştirici şeylerden korumuştur. Ayrıca mü'minleri, imanlarını ve dinlerini yok edecek şeylerden korumayı da üstlenmiştir. {Gözler O'nu kavrayamaz.} Yani büyüklüğü, celali ve kemali sebebiyle gözler O'nu kuşatamaz. Gözler O'nu görse ve yüce yüzünü görmekten sevinse de idrak (kuşatma) nefyi, görmeyi nefyetmez; aksine mefhum yoluyla görmeyi sabit kılar. Zira idrak, görmenin en özel vasfı olan bir durumu nefyettiğinde, görmenin sabit olduğu anlaşılır. Eğer görmeyi nefyetmek isteseydi, "gözler O'nu göremez" gibi bir ifade kullanırdı. Bu bakımdan bu âyette, âhirette Rablerini görmeyi inkâr eden Mu'attıla mezhebinin lehine bir delil olmadığı; aksine onların görüşünün tersini gösteren bir delil bulunduğu anlaşılır. {O ise gözleri kavrar.} Yani O, zahirî ve batınî her şeyi ilmiyle kuşatan; bütün açık ve gizli sesleri işiten; büyük küçük bütün görülen şeyleri gören O'dur. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {O, latiftir, haberdardır.} Yani ilmi ve haberdarlığı incelik kazanmış, dakikleşmiş, sırları, gizlilikleri ve içleri idrak edecek kadar derinleşmiştir. Onun lütfundan biri de kulunu dininin maslahatlarına sevk etmesi, kulun farkına varmadığı ve çaba göstermediği yollarla bunları ona ulaştırması, kulunu ummadığı yerden ebedi mutluluğa ve sürekli kurtuluşa eriştirmesidir. Öyle ki kulun hoşlanmadığı ve acı duyduğu, Allah'tan giderilmesini dilediği şeyleri de ona takdir eder; çünkü dininin daha yararlı olduğunu ve kemalinin bunlara bağlı olduğunu bilir. Dilediğine lütufkâr olan Allah'ı tenzih ederiz; O, mü'minlere merhametlidir. {Şüphesiz size Rabbinizden basiretler gelmiştir. Artık kim görürse kendi yararınadır, kim kör olursa zararı kendinedir. Ben sizin üzerinize bekçi değilim.} Yüce Allah, bütün maksat ve amaçlarda hakkı gösteren apaçık âyetleri ve açık delilleri beyan ettikten sonra, kulları bunlara karşı uyarmış ve hidayetlerinin ve bunun tersinin kendilerine ait olduğunu bildirmiştir. Bu yüzden buyurdu ki: {Size Rabbinizden basiretler gelmiştir.} Yani hakkı açıklayan ve kalp için güneşin gözler için olduğu gibi bir konuma getiren âyetler gelmiştir. Bu âyetler, lafzın fasihliği, açıklığı, berraklığı ve yüce anlamlar ile güzel hakikatlerle uyumu sebebiyle böyledir. Çünkü bunlar, zahir ve batın nimetlerle yaratıklarını terbiye eden Rabb'den gelmiştir; bu nimetlerin en değerlisi ve en büyüğü ise âyetleri açıklamak ve müşkilleri aydınlatmaktır. {Artık kim** bu âyetlerle ibret yerlerini görür ve onların gereğine göre amel ederse, bu kendi yararınadır.} Çünkü Allah zengin ve övgüye layık olandır. {Kim de kör olursa,} yani görmesine rağmen görmemiş, öğütlendiği halde öğüt almamış, hak kendisine açıklandığı halde boyun eğmemiş ve alçakgönüllülük göstermemişse, körlüğü kendisine zarar vermiştir. {Ben sizin üzerinize (bekçi) değilim,} ey Peygamber. Amellerinizi koruyup sürekli gözetleyecek değilim. Üzerime düşen apaçık tebliğdir; ben de Allah'ın bana indirdiğini tebliğ ettim. Görevim budur; bunun dışında bir görevle yükümlü değilim.