Ardından Allah Teâlâ, fey mallarını kendisinin belirlediği kimselere ayırmasının hikmetini ve sebebini zikretmiştir. Bu kimseler yardıma layık olanlar ve kendilerine bu malların verilmesini hak edenlerdir. Onlar bir kısmı muhacirlerdir ki sevdikleri ve alıştıkları şeyleri; yurtlarını, vatanlarını, sevdiklerini, dostlarını ve mallarını Allah'a yönelerek ve Allah'ın dinine yardım etmek ve Allah'ın Resûlü'nü sevmek için terk etmişlerdir. İşte bunlar, imanlarının gereğini yerine getiren ve imanlarını salih amelleri ve zahmetli ibadetleriyle doğrulayan sadık kimselerdir. Bu, cihat, hicret ve diğer ibadetlerle imanını doğrulamayan, ama iman iddiasında bulunan kimselerin durumunun tersidir. Diğer bir kısmı ise ensardır; yani Evs ve Hazrec kabileleridir. Bunlar Allah'a ve Resûlü'ne gönüllü olarak, sevgiyle ve tercihleriyle iman etmiş, Allah'ın Resûlü ﷺ'i barındırmış, onu kırmızılı ve siyahlı herkesten korumuşlar, hicret ve iman yurdunu benimsemişlerdir. Öyle ki bu yurt, mü'minlerin sığındığı, muhacirlerin iltica ettiği ve Müslümanların himayesinde yaşadığı bir merkez olmuştur. Çünkü o dönemde bütün beldeler savaş, şirk ve şer içindeydi. Din yardımcıları ensara sığınmaya devam etti; İslam yayılıp güçlenene, azar azar artıp çoğalana kadar. Sonunda kalpleri ilim, iman ve Kur'an ile, beldeleri ise kılıç ve mızrakla fethettiler. Onların güzel vasıflarından biri şudur ki: {Kendilerine hicret edenleri severler.} Bu, Allah'a ve Resûlü'ne olan sevgilerinin bir gereğidir. Onlar Resûlü'nün sevdiklerini sevmiş, dinini destekleyenleri de sevmişlerdir. {Verilenlerden dolayı içlerinde bir ihtiyaç duymazlar.} Yani, Allah'ın muhacirlere lütfettiği ve onlara özel kıldığı, hak ettikleri fazilet ve manevi üstünlüklerden dolayı onları kıskanmazlar. Bu, kalplerinin selim olduğunu ve içlerinde kin, garez ve haset bulunmadığını gösterir. Bu ayet, muhacirlerin ensardan üstün olduğunu da gösterir; çünkü Allah onları zikirde öne almış ve ensarın verilenlerden dolayı içlerinde bir ihtiyaç duymadığını bildirmiştir. Bu da Allah'ın muhacirlere, ensara ve başkalarına vermediği şeyleri verdiğini göstermektedir. Ayrıca muhacirler hem yardımı hem de hicreti bir arada yapmışlardır. {Kendileri yoksul olsalar bile onları kendilerine tercih ederler.} Yani ensarın diğerlerinden ayrıldığı ve diğer herkesten üstün kıldığı vasıflarından biri de îsârdır. Îsâr, cömertliğin en kâmil çeşididir: Nefsin sevdiği mallarını ve başka şeylerini, ihtiyacı olduğu halde, hatta zaruret ve yoksulluk içindeyken başkasına vermektir. Bu, ancak temiz bir ahlaktan ve nefsin şehvetlerinden ve lezzetlerinden önce gelen Allah sevgisinden kaynaklanır. Bu konudaki en bilinen örnek, ayetin nüzul sebebi olan ensarînin hikâyesidir: Misafirini, kendisinin, ailesinin ve çocuklarının yemeğini ona vermiş, kendileri de aç yatmışlardır. Îsâr, eşyanın tersi olan bencilliğin (esere) zıddıdır. Îsâr övülmüş, bencillik ise yerilmiştir; çünkü bencillik cimriliğin ve bahilliğin hasletlerindendir. Kim îsâr nimetine kavuşmuşsa nefsinin cimriliğinden korunmuştur. {Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.} Nefsin cimriliğinden korunmak, Allah'ın ve Resûlü'nün emrettiği her şeyde cimriliğe karşı korunmayı da kapsar. Çünkü kulun nefsinin cimriliğinden korunduğu zaman, nefsi Allah'ın ve Resûlü'nün emirlerini gönülle, boyun eğerek ve gönlü açılarak yerine getirmeye razı olur. Nefsi, Allah'ın yasakladığı şeylerden, nefsin arzu edip özlediği olsa bile, uzak durmaya razı olur. Nefsi, Allah yolunda ve O'nun rızasını gözeterek mal harcamaya da razı olur. Kurtuluş ve kazanç ancak bununla elde edilir. Buna karşılık nefsinin cimriliğinden korunamayan, hayır konusunda bile cimriliğe mübtela olan kimse, ki cimrilik şerrin kökü ve kaynağıdır, bu durumun tersindedir. Bu iki faziletli ve temiz topluluk, sahabe-i kiram ile büyük imamlardır. Onlar, kendilerinden sonra gelenleri geçen öncülüklere, faziletlere ve manevi üstünlüklere sahip olmuş, kendilerinden önce gelenlere de yetişmişlerdir. Böylece mü'minlerin önderleri, Müslümanların efendileri ve takvâ sahiplerinin rehberleri olmuşlardır. Sonrakiler için fazilet olarak, onların ardından yürümek ve onların yolunu izlemek yeterlidir. Bu sebeple Allah, sonradan gelenlerden onlara uyanları ve onların ardından gelen herkesi zikretmiştir. Şöyle buyurmuştur: {Onlardan sonra gelenler} yani muhacirlerden ve ensardan sonra gelenler, {Rabbimiz! Bizi ve bizden önce imanla geçen kardeşlerimizi bağışla} diye dua ederler. Bu, kendileri ve bütün mü'minler için nasihat niyetiyle yapılan bir duadır. Bu dua, sahabeden önce ve sonra gelen bütün mü'minleri kapsar. İmanın faziletlerinden biri de mü'minlerin birbirlerinden faydalanması ve birbirleri için dua etmesidir. Bu, mü'minler arasında kardeşlik bağını gerektiren iman ortaklığı sebebiyledir. Bu kardeşliğin dallarından biri de birbirleri için dua etmeleri ve birbirlerini sevmeleridir. Bu sebeple Allah, duada kalpten kinin çıkarılmasını zikretmiştir. Bu, az ya da çok her türlü kini kapsar. Kin çıkarıldığında ona zıt olan şey, yani mü'minler arasındaki sevgi, dostluk ve nasihat ile mü'minlerin haklarından olan diğer şeyler yerleşir. Allah, sahabeden sonraki kimseleri imanla vasıflandırmıştır; çünkü onların {bizden önce imanla geçtiler} sözü, iman ortaklığının delilidir. Onlar, iman akaidi ve esaslarında sahabeye tâbi olanlardır ve bunlar Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'tir. Bu tam vasıf yalnızca onlara uygulanır. Onları, günahlarını itiraf edip bağışlanma dilemeleriyle, birbirlerinin bağışlanması için dua etmeleriyle ve kalplerini kardeşlerine karşı kin ve garezden arındırma gayretleriyle nitelendirmiştir; çünkü bu duaları, anlattığımız şeyleri gerektirir ve mü'minlerin birbirini sevmesini içerir. Yani her birinin kardeşi için istediğini kendisi için istemesini, onu hem hazırda hem gıyabında, sağken ve ölüyken nasihat etmesini içerir. Bu kerîme ayet, bunun mü'minlerin birbirine karşı haklarından olduğunu göstermektedir. Sonra dualarını, Allah'ın kemal derecesindeki rahmetine, şiddetli merhametine ve kullarına olan ihsanına delalet eden iki güzel isimle bitirmişlerdir. Allah'ın haklarını ve kulların haklarını yerine getirme muvaffakiyeti de bu ihsanın bir parçasıdır, hatta bu ihsanın sebebidir. İşte bu üç sınıf bu ümmetin sınıflarıdır. Harcaması İslam'ın maslahatlarına dönük olan fey malına hak sahibi olanlar da bunlardır. Bunlar, Allah'ın lütfu ve keremiyle bizi de onlardan kılmasını dilediğimiz, o malın ehli olanlardır. Ardından Allah Teâlâ, kendi dinsiz kardeşleri olan Ehl-i Kitap'tan kendilerine yardım etmelerini ve mü'minlere karşı destek vermelerini umarak onlara yaklaşan münafıkların durumuna şaşırmıştır. Münafıklar onlara şöyle demişlerdir: {Eğer siz yurdunuzdan çıkarılırsanız, andolsun biz de sizinle birlikte çıkarız ve sizin hakkınızda asla hiç kimseye boyun eğmeyiz. Eğer sizinle savaşılırsa, andolsun size yardım ederiz.} Allah şahitlik eder ki onlar yalancıdırlar. Yani, aldatmak için kardeşlerine verdikleri bu sözde yalancıdırlar. Bu şaşırtıcı değildir; çünkü yalan onların vasfıdır, aldatma ve kandırma onların yoldaşıdır, nifak ve korkaklık onlara eşlik eder. Bu sebeple Allah, sözüyle onları yalanlamıştır. Haber verdiği şey, Allah'ın bildirdiği gibi gerçekleşmiş ve dediği gibi olmuştur. Allah şöyle buyurmuştur: {Eğer onlar yurdundan çıkarılırsa, onlar da onlarla birlikte çıkmazlar.} Yani vatanlarını sevdikleri, savaşa karşı sabırlı olmadıkları ve verdikleri sözü yerine getirmedikleri için sürgün ve nefiy ile yurtlarından çıkarılsalar bile onlarla birlikte çıkmazlar. {Eğer onlarla savaşılırsa, onlara yardım etmezler.} Aksine korkaklık onlara musallat olur, bozgunculuk onları ele geçirir ve kardeşlerini en çok ihtiyaç duydukları anda yüz çevirip terk ederler. {Eğer onlara yardım etseler bile, mutlaka arkalarını dönüp kaçarlar, sonra da kendilerine yardım edilmez.} Yani savaştan ve yardımdan geri dönüş onlardan gerçekleşir, Allah'tan da onlara bir yardım gelmez. Bunun onlara gerekli kılınmasının sebebi şudur: Ey mü'minler, onların {kalplerindeki korku Allah'tan çok sizden duydukları korkudur.} Yani sizden, Allah'tan duyduklarından daha çok korkarlar. Kendine ya da başkasına fayda ve zarar veremeyen bir mahlûktan duydukları korkuyu, zarar ve fayda, verme ve men etme elinde olan Yaratıcı'dan duydukları korkuya üstün tutmuşlardır. {Bu, onların anlamayan bir topluluk olmalarındandır.} Yani işlerin mertebelerini kavramazlar, şeylerin hakikatlerini bilmezler ve sonuçları tasavvur edemezler. Gerçek anlayış ise, Yaratıcı korkusu, O'na recası ve O'nu sevmenin diğer her şeyden önce gelmesi, diğer şeylerin ise bunlara tâbi olmasıdır.