Bismillâhirrahmânirrahîm. {Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ı tesbih eder. O, güçlü ve hikmet sahibidir.} {Kitap ehlinden inkâr edenleri, ilk toplanma vaktinde yurtlarından çıkaran O'dur. Çıkacaklarını siz sanmamıştınız; onlar da kalelerinin kendilerini Allah'tan koruyacağını sanıyorlardı. Fakat Allah, hesaplarına gelmeyen yerden onlara geldi ve kalplerine korku saldı. Evlerini kendi elleriyle ve mü'minlerin elleriyle yıkıyorlardı. Ey basiret sahipleri, ibret alın!} [Kur'an: "Göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ı tesbih eder…"] {…} ve kıssanın sonuna kadar. Bu sure "Benî Nadîr Suresi" diye adlandırılır. Benî Nadîr, Peygamber'in (s.a.v.) bi'setinde Medine'nin kenarında yaşayan büyük bir Yahudi topluluğudur. Peygamber ﷺ hicret edip Medine'ye geldiğinde, inkâr eden Yahudilerle birlikte bunlar da ona inkâr ettiler. Peygamber ﷺ Medine'ye hicret edince, şehirdeki komşu Yahudi kabilelerinin tümüyle barış anlaşması yaptı. Bedir Savaşı'ndan altı ay kadar sonra, Peygamber ﷺ onlara giderek Amr b. Umeyye ed-Damrî'nin öldürdüğü iki Kilâbî'nin diyetinde kendisine yardım etmelerini istedi. Onlar: "Olur, ey Ebu'l-Kasım! Burada otur, ihtiyacını karşılayalım" dediler. Aralarında yalnız kaldılar; şeytan onları, üzerlerine yazılmış olan bedbahtlık ile kandırdı. Peygamber ﷺ'i öldürmek için anlaştılar ve dediler ki: "Hanginiz bu değirmen taşını alıp çıkacak, başının üstüne atarak onu ezecek?" En bedbaht olan Amr b. Cihaş: "Ben" dedi. Selâm b. Mişkem onlara dedi ki: "Yapmayın! Vallahi o, niyetlendiğinizi bildirilecek ve bu, aramızdaki antlaşmayı bozmak olacak." Peygamber ﷺ'e, Rabbinden, yapmak istediklerine dair vahiy hemen geldi. Hızla kalkıp Medine'ye yöneldi. Ashabı da yetişti ve dediler ki: "Kalktın, bize haber vermedin." Onlara Yahudilerin ne yapmak istediğini bildirdi. Rasûlullah ﷺ onlara şu mesajı gönderdi: "Medine'den çıkın, benimle burada birlikte yaşamayın. Size on gün süre verdim. Bundan sonra kim burada bulunursa boynunu vururum." Bunun üzerine birkaç gün hazırlık yaptılar. Münafık Abdullah b. Übey b. Selûl onlara haber gönderdi: "Yurtlarınızdan çıkmayın. Benimle iki bin kişi var; kalenize girerler ve sizin için ölürler. Kureyza ve Gatafan'dan müttefikleriniz de size yardım eder." Reisleri Huyey b. Ahtab, ona söylenenlere kanarak Rasûlullah ﷺ'e haber gönderdi: "Biz yurtlarımızdan çıkmayacağız, dilediğini yap." Bunun üzerine Rasûlullah ﷺ ve ashabı tekbir getirdi ve onların üzerine yürüdüler; Ali b. Ebû Tâlib sancağı taşıyordu. Onlar kalelerinde kalıp ok ve taşla karşılık verdiler. Kureyza onlardan ayrıldı, İbn Übey ve Gatafanlı müttefikleri ise onlara ihanet etti. Rasûlullah ﷺ onları kuşattı, hurmalıklarını kesti ve yaktı. Bunun üzerine ona haber gönderip dediler ki: "Biz Medine'den çıkıyoruz." Onları, canlarıyla ve çocuklarıyla çıkmaları, develerinin taşıyabildiği eşyayı, silah hariç, alarak gitmeleri şartıyla indirdi. Rasûlullah ﷺ malları ve silahları aldı. Benî Nadîr, Rasûlullah ﷺ'in özel malı idi; onu başına gelen işlerde ve Müslümanların maslahatında kullandı. Beşte birini ayırmadı, çünkü Allah bunu ona fey olarak vermişti. Müslümanlar bu uğurda ne at ne de deve ile koşmuştu. Onları Hayber'e sürdü; aralarında büyükleri Huyey b. Ahtab da vardı. Topraklarına ve evlerine el koydu, silahları topladı. Bulunan silahlar: elli zırh, elli miğfer ve üç yüz kırk kılıçtı. Ehl-i siyerin zikrettiği özet kıssa budur. Allah Teâlâ bu sureye, göklerde ve yerde ne varsa hepsinin Rabbini hamd ile tesbih ettiğini, O'nu celaline yakışmayan şeylerden tenzih ettiğini, ona kulluk edip celali önünde boyun eğdiklerini haber vererek başlamıştır. Çünkü O, her şeyi kahreden azizdir; hiçbir şey O'na karşı koyamaz, hiçbir asi O'na direnemez. Hikmet sahibidir; yaratmasında ve emrinde abes bir şey yapmaz, içinde maslahat olmayan bir şey meşru kılmaz, ancak hikmetinin gerektirdiği şeyi yapar. Bunun bir örneği, Benî Nadîr'den olan kitap ehlinden inkâr edenlere karşı Rasûlullah ﷺ'e yardım etmesidir. Onlar elçisine ihanet edince, Allah onları sevdikleri ve alıştıkları yurtlarından çıkardı. Bu çıkış, Allah'ın Peygamberi Muhammed ﷺ eliyle onlara yazdığı ilk haşr ve sürgündü. Hayber'e gittiler. Ayet, bunun dışında da onlar için bir haşr ve sürgün olduğunu gösterir; nitekim Peygamber ﷺ onları Hayber'den sürdüğünde bu gerçekleşti. Sonra Ömer radıyallahu anh, kalanlarını oradan çıkardı. {Siz ey Müslümanlar!} {Onların yurtlarından çıkacağını sanmamıştınız}, çünkü yurtları sağlam, korunaklı ve onlara izzet veriyordu. {Kalelerinin kendilerini Allah'tan koruyacağını sanıyorlardı.} Bununla övünüp aldandılar; onlara hiçbir şeyin ulaşamayacağını, kimsenin onlara galip gelemeyeceğini sandılar. Oysa Allah'ın takdiri bütün bunların ötesindedir; kaleler ve hisarlar hiçbir işe yaramaz, güç ve savunma onlara fayda vermez. Bu yüzden buyurdu: {Allah, hesaplarına gelmeyen yerden onlara geldi.} Yani, kendilerine asla gelmeyeceğini düşündükleri yoldan ve kapıdan. O da şudur: {Kalplerine korku saldı.} Bu şiddetli korkudur ki, Allah'ın en büyük ordusudur; onunla hiçbir sayı, hiçbir donanım, hiçbir güç ve sertlik fayda vermez. Hesap edip de kendilerine zarar gelebileceğini sandıkları şey, güvenip içlerinin rahat ettiği kalelerdi. Allah'tan başkasına güvenen zelil olur, Allah'tan başkasına dayanan da ona vebal olur. Böylece kalplerine, sabır ve sebat yeri ya da zaaf ve korku yeri olan kalplerine göksel bir emir indi; Allah onların kuvvetini ve sertliğini giderdi, yerine zaaf, korku ve korkaklık bıraktı. Artık onların bir hileleri ve korunmaları kalmadı; bu da onlara karşı bir yardım oldu. Bu yüzden buyurdu: {Evlerini kendi elleriyle ve mü'minlerin elleriyle yıkıyorlardı.} Şöyle ki: Peygamber ﷺ ile, develerinin taşıyabildiği şeyleri alıp gitmek üzere anlaşmışlardı. Bunun üzerine beğendikleri tavanlarının çoğunu söktüler; zulümlerinden ötürü mü'minleri evlerini yıkmaya ve kalelerini yıkmaya musallat ettiler. Böylece kendi aleyhlerine suç işleyenler oldular ve kendilerine karşı en büyük yardımcı oldular. {Ey basiret sahipleri, ibret alın!} Yani, nüfuz eden basiretler ve kâmil akıllar sahipleri! Bunda, Allah'ın hakka karşı çıkanlara, hevalarına uyanlara yaptığı işi anlamak için bir ibret vardır. İzzetleri, gücü ve kaleleri kendilerine fayda vermedi; Allah'ın emri geldiğinde ve günahlarının cezası kendilerine ulaştığında hiçbiri işe yaramadı. İbret, lafzın genelliğiyledir, sebebin özelliğiyle değil. Bu ayet, ibret almanın, yani bir benzeri ile benzerini kıyaslamanın ve bir şeyi benzerine göre değerlendirmenin, hükümlerin içerdiği manalar ve hikmetler üzerinde düşünmenin emredildiğini gösterir; akıl ve fikir bunların yeridir. Bununla akıl artar, basiret aydınlanır, iman çoğalır ve gerçek anlayış elde edilir. Sonra Allah Teâlâ, bu Yahudilerin hak ettikleri cezanın tamamına uğramadığını, Allah'ın onlardan hafifletmiş olduğunu haber verdi. Eğer onlara yazdığı, başlarına gelen bu sürgünü ve bunu, değiştirilmeyen ve değişmeyen takdiriyle takdir etmiş olmasaydı, onlar için dünyada başka bir azap ve ceza olacaktı. Ancak, dünya şiddetli azabı kendilerini bulmasa da, ahirette onlara cehennem azabı vardır; onun şiddetini Allah'tan başkası bilemez. Cezalarının bittiğini ve bir kalıntısının kalmadığını akıllarından geçirmesinler. Allah'ın onlar için ahirette hazırladığı azap, daha büyük ve daha acıdır. Bunun sebebi, onların Allah'a ve Resûlü'ne karşı gelmeleri, onlara düşmanlık etmeleri, onlarla savaşmaları ve onların emirlerine isyan için çalışmalarıdır. Bu, Allah'ın kendisine karşı çıkanlara karşı takındığı âdet ve sünnettir: [Kur'an: "Kim Allah'a karşı gelirse, şüphesiz Allah'ın cezası çetindir."] Benî Nadîr, Resûlullah ﷺ ile Müslümanları hurma ağaçlarını ve diğer ağaçları kesmekle suçladığında ve bunun bozgunculuk olduğunu ileri sürerek bu yolla Müslümanlara dil uzatmaya çalıştığında, Allah Teâlâ, kesmelerinin de bırakmalarının da O'nun izniyle ve emriyle olduğunu bildirdi: [Kur'an: "Fâsıkları rezil etmek için."] Yani sizi onların hurmalıklarını kesmek ve yakmakla görevlendirdi; bu, onlara bir ceza, dünyada bir rezillik ve zillet olsun, onların tam bir aciz içinde olduklarını ve geçim kaynakları olan hurmalıklarını kurtaramadıklarını göstersin diye yapıldı. "Lîne" (لينة) kelimesi, en doğru ve en uygun görüşe göre, bütün hurma ağaçlarını kapsayan genel bir isimdir. İşte Benî Nadîr'in durumu ve Allah'ın onları dünyada nasıl cezalandırdığı budur. Sonra Allah, mallarının ve eşyalarının kime geçtiğini zikretti ve şöyle buyurdu: [Kur'an: "Allah'ın onlardan Resûlü'ne ganimet olarak verdiği şeye gelince..."] Yani bu kasabanın halkından, yani Benî Nadîr'den. [Kur'an: "Siz..."] yani ey Müslümanlar, [Kur'an: "ona karşı at ve deve sürmediniz."] yani onu elde etmek için ne canlarınızla ne de hayvanlarınızla yorulmadınız, onu elde etmek için koşmadınız, hızlanmadınız ve toplanmadınız. Bilakis Allah onların kalplerine korku saldı ve mallar size kolayca, zahmetsiz geldi. Bunun için buyurdu ki: [Kur'an: "Lâkin Allah, peygamberlerini dilediği kimselerin üzerine musallat eder. Allah her şeye kadirdir."] Allah'ın kudretinin kemalinden biri, hiç kimsenin O'ndan korunamayacağı, O'nun dışında hiçbir güçlünün izzet bulamayacağıdır. Fıkıhçıların ıstılahında fey, savaşmadan, haklı olarak kâfirlerin malından alınan şeydir. Tıpkı korkudan Müslümanlara karşı kaçıp terk ettikleri bu mal gibi. Ona "fey" denmesinin sebebi, kâfirlerden, bu malı hak etmeyen kimselerden, malda en büyük hakka sahip olan Müslümanlara dönmesidir. Hükmü de geneldir. Allah'ın şu sözünde zikrettiği gibi: [Kur'an: "Allah'ın şehir halklarından Resûlü'ne verdiği..."] Bu hüküm, Allah'ın Resûlü'nün zamanında olsun veya ondan sonra olsun, ümmetinin ondan sonra yönetimini üstlenenler için geneldir. [Kur'an: "Bu mal Allah'ın, Resûlü'nün, akrabaların, yetimlerin, miskinlerin ve yolda kalmışların hakkıdır."] Bu âyet, Enfal suresindeki şu âyetin benzeridir: [Kur'an: "Bilin ki, ganimet olarak elde ettiğiniz her şeyin beşte biri Allah'ındır, Resûlü'nündür, akrabaların, yetimlerin, miskinlerin ve yolda kalmışların hakkıdır."] [Enfâl: 41]. Bu fey beş kısma ayrılır: Beşte biri Allah ve Resûlü içindir, Müslümanların [genel] maslahatlarında harcanır. Beşte biri akrabalar içindir; bunlar Benî Hâşim ve Benî Muttalib'dir. Erkekleri ve kadınları arasında eşit tutulurlar. Benî Muttalib'in beşte birin beşte birinde Benî Hâşim ile birlikte yer almasının sebebi şudur: Kureyş, Benî Hâşim'i boykot edip düşmanlık yapmak üzere anlaşınca, Benî Muttalib de Şi'b'e girmişti; bu yüzden Resûlullah ﷺ'a yardım ettiler, başkaları ise etmedi. Bu nedenle Peygamber ﷺ Benî Abdülmuttalib hakkında şöyle buyurdu: "Onlar ne cahiliyede ne de İslam'da benden ayrılmadılar." Benî Abdimenâf'ın diğer kolları ise bu hükme dahil edilmedi. Beşte biri fakir yetimlere aittir; bunlar babası olmayan ve henüz bulûğa ermemiş kimselerdir. Beşte biri miskinlere aittir. Bir hisse de yolda kalmış olanlara aittir; bunlar vatanlarından uzakta kalmış yabancılardır. Allah bu taksimi ve feyin bu belirli kimselerle sınırlanmasını şu amaçla yaptı: [Kur'an: "Malın içinizdeki zenginler arasında dolaşan bir servet olmaması için."] Yani zenginler arasında tekelleşip el değiştirmemesi için. Eğer Allah bunu takdir etmeseydi, güçlü zenginler onu ele geçirir, onsuz zayıflardan hiçbirine bir şey kalmazdı. Bunda öyle bir bozgunculuk vardır ki yalnız Allah bilir. Nasıl ki Allah'ın emrine ve şeriatına uymada sayılamayacak kadar maslahat vardır. Bu yüzden Allah, külli kaideyi ve genel asılı emretmiş ve şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Peygamber size ne verirse onu alın, sizi neden men ettiyse ondan sakının."] Bu, dinin asıllarını ve fürûunu, zahirini ve batınını kapsar. Resûl'ün getirdiği şeye uymak kullara farzdır, ona muhalefet etmek helal değildir. Resûl'ün bir şeyin hükmünü bildirmesi, Allah Teâlâ'nın nassı gibidir; hiç kimseye ruhsat yoktur, hiç kimsenin onu terk etmek için mazereti yoktur. Hiç kimsenin sözünü onun sözüne takdim etmek caiz değildir. Sonra Allah, kalplerin ve ruhların imarının, dünya ve ahiret saadetinin, ebedi mutluluğun ve büyük kurtuluşun ancak bununla olduğu takvâya emretti. Onu zayi etmenin ise ebedi bedbahtlık ve sürekli azap olduğunu bildirdi. Şöyle buyurdu: [Kur'an: "Allah'a karşı gelmekten sakının, şüphesiz Allah'ın cezası çetindir."] Bu uyarı, takvâyı terk edip hevâya uymayı tercih edenler içindir.