Bu âyet-i kerîmeler, eşi tarafından Allah'a ve Resûlullah ﷺ'a şikâyet edilen Ensârî bir adam hakkında nazil oldu. Adam, uzun süren birliktelik ve çocuklara rağmen karısına kendisine haram olduğunu söylemişti. Adam yaşlı ve ihtiyarlamış biriydi. Kadın, kendi hâlini ve kocasının hâlini Allah'a ve Resûlullah ﷺ'a arz etti, bunu tekrarladı, konuyu uzatıp yineledi. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {Kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikâyet eden kadının sözünü Allah işitti. Allah sizin karşılıklı konuşmalarınızı işitir.} Yani aranızdaki konuşmanızı. {Muhakkak ki Allah işitendir} her türlü sesi, her zaman ve her türlü ihtiyaç hâlinde işitir. {Görendir} karanlık bir gecede, kara bir karıncanın siyah bir kayanın üzerinde yürüyüşünü görür. Bu, Allah'ın işitmesinin ve görmesinin kemâlini, ince ve büyük işlere olan ihâtasını haber vermektedir. Bu ifadenin içinde, Allah Teâlâ'nın kadının şikâyetini gidereceği ve sıkıntısını kaldıracağı işareti vardır. Bu yüzden, onun ve başkalarının hükmünü genel olarak zikredip şöyle buyurdu: {Sizden kadınlarına "zıhar" yapanlar... Onların anneleri değildir. Onların anneleri, ancak kendilerini doğuran kadınlardır.} Zıhar, erkeğin karısına "Sen bana annemin sırtı gibisin" veya mahremlerinden başka birine benzer bir söz söylemesi ya da "Sen bana haramsın" demesidir. Onların bu konuda âdeti "zahr" (sırt) lafzını kullanmaktı. Bu yüzden Allah buna "zıhar" adını verdi. {Sizden kadınlarına zıhar yapanlar, onlar anneleri değildir.} Yani, bir gerçekliği olmadığı bilinen bu sözü nasıl söyleyip eşlerini kendilerini doğuran annelerine benzetirler? Bu yüzden Allah bu işin büyüklüğünü ve çirkinliğini bildirdi ve şöyle buyurdu: {Onlar, gerçekten kötü ve yalan bir söz söylüyorlar.} Yani çirkin bir söz ve {yalan} yani asılsız bir söz. {Muhakkak ki Allah, bazı hatalar işleyenleri bağışlayan ve çok affedendir.} Samimi tövbeyle bunları telafi edenler için böyledir. {Kadınlarına zıhar yapıp sonra söylediklerine dönenler...} Âlimler "dönme" (avd) kelimesinin anlamı konusunda ihtilâf etmişlerdir. Bir görüşe göre bu, zıhar yaptığı kadınla cinsel ilişkiye niyet etmektir ve sadece niyet etmekle bu kefaret vacip olur. Allah'ın kefaretin "dokunmadan önce" olduğunu zikretmesi bunu destekler, çünkü bu da yalnızca niyetle olur. Diğer bir görüşe göre ise "dönme" fiilen cinsel ilişkidir. Allah'ın "Sonra söylediklerine dönerler" buyurması da bunu destekler, çünkü söyledikleri şey cinsel ilişkidir. İki görüşe göre de dönme gerçekleştiğinde bu haramlığın kefareti {bir köle azat etmektir} ki bu köle, başka bir âyette belirtildiği gibi {mü'min} olmalıdır; erkek veya kadın olabilir, ancak çalışmaya engel olan kusurlardan salim olması şarttır. {Birbirinize dokunmadan önce.} Yani kocanın, kefaret olan köleyi azat edinceye kadar zıhar yaptığı kadınla cinsel ilişkiden kaçınması gerekir. {İşte bu} sizi öğüt almaya yönelttiğimiz hüküm, {bununla size öğüt verilir.} Yani hükmü, buna bağlı korkutma ile birlikte size açıklar. Çünkü öğüt, hükmü teşvik ve korkutmayla birlikte zikretmektir. Zıhar yapmak isteyen kimse, bunun kendisine bir köle azat etmeyi gerektirdiği bildirilince bu fiilden uzak durur. {Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.} Her amel edeni yaptığı amelin karşılığıyla cezalandırır. {Kim bulamazsa} azat edeceği bir köleyi, yani bulamaz veya fiyatını bulamazsa, {ona düşen,} {dokunmadan önce iki ay ardarda oruç tutmaktır.} {Kim de buna gücü yetmezse} oruç tutmaya, {altmış yoksulu doyurmaktır.} Bu ya memleketinin yiyeceğinden, yoksullara yetecek miktarda vermektir ki çoğu müfessirin görüşü budur, ya da her yoksula fıtır sadakasında yeterli sayılan bir mud buğday veya yarım sa' başka bir yiyecek vermektir ki bu da başka bir grubun görüşüdür. {Bu, size açıkladığımız ve size belirttiğimiz hükümdür} {ki Allah'a ve Resûlüne iman edesiniz.} Bu da bu hükmü ve diğer hükümleri kabul edip uygulamakla olur. Çünkü Allah'ın hükümlerini kabul edip uygulamak imandandır, bilakis asıl maksat budur ve iman bununla artar, kemale erer ve gelişir. {Bunlar Allah'ın sınırlarıdır.} Bunlara yaklaşılmaması gerekir ki insan onları çiğnemesin. Bunların aşılması da caiz değildir, bunlardan eksik de yapılmamalıdır. {Kâfirler için acı bir azap vardır.} Bu âyetlerde birçok hüküm vardır. Bunlardan biri, Allah'ın kullarına olan lütfu ve onlarla ilgilenmesidir. Musibete uğrayan bu kadının şikâyetini zikretmiş, sıkıntısını gidermiş, hatta aynı durumla imtihan edilen herkes için genel hükmüyle sıkıntıyı kaldırmıştır. Bir diğeri, zıharın eşin haram kılınmasına mahsus olmasıdır. Çünkü Allah {kadınlarından} demiştir. Eğer kişi cariyesini haram kılsaydı bu zıhar olmazdı, yemek ve içeceği haram kılmak cinsinden olur ve yalnızca yemin kefareti gerekirdi. Bir diğeri, kişinin, nikâhlamadan önce bir kadına zıhar yapmasının sahih olmamasıdır. Çünkü zıhar anında o kadın onun kadınlarından sayılmaz; tıpkı onu boşamasının sahih olmaması gibi, bu hüküm hemen uygulanan veya bağlanan şart ile olsun, farketmez. Bir diğeri, zıharın haram olmasıdır, çünkü Allah onu {münker bir söz} ve {yalan} olarak adlandırmıştır. Bir diğeri, Allah'ın hükmün yönünü ve hikmetini bildirmesidir, çünkü {Onlar onların anneleri değildir} buyurmuştur. Bir diğeri, erkeğin karısına, "Ey annem", "Ey kardeşim" gibi mahremlerinin adıyla seslenmesi ve onu böyle adlandırmasının mekruh olmasıdır, çünkü bu haram olana benzer. Bir diğeri, önceki iki görüşe göre kefaretin, zıhar yapanın söylediğine dönmesiyle vacip olması, yalnızca zıharla vacip olmamasıdır. Bir diğeri, köle azadı kefaretinde küçük ya da büyük, erkek ya da kadın köle yeterli olur, çünkü âyet bunda mutlak olarak gelmiştir. Bir diğeri, kefaret köle azadı veya oruç ise dokunmadan önce çıkarılmasının vacip olmasıdır, Allah'ın kayıtladığı gibi. Yemek kefaretinde ise kefaret sürerken cinsel ilişkiye girmek caizdir. Bir diğeri, kefaretin dokunmadan önce vacip kılınmasında hikmetin, bunun çıkarılmasını teşvik etmesi olabileceğidir. Çünkü kişi cinsel ilişkiye özlem duyar ve bunun ancak kefaretten sonra mümkün olduğunu bilirse, hemen onu çıkarmaya koşar. Bir diğeri, altmış yoksulu doyurmanın şart olmasıdır. Altmış yoksulun yiyeceğini toplayıp bir veya birkaç kişiye verse, fakat altmıştan az olsa caiz olmaz, çünkü Allah {altmış yoksulu doyurmak} buyurmuştur.