سورة القمر · الآية ٥٥
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Yani: { ولقد جآء آل فرعون } yani Firavun ve kavmine uyarıcılar geldi {النذر}. Allah onlara Kelîm Musa'yı gönderdi, onu parlak âyetler ve güçlü mucizelerle destekledi; onlara başkalarına gösterilmemiş ibretler gösterdi. Ama onlar Allah'ın bütün âyetlerini yalanladılar. Bunun üzerine Allah, güçlü ve kudretli olarak onları yakalayıp kendisi ve orduları ile birlikte denizde boğdu. Bu kıssaların anlatılmasının amacı, insanları ve Muhammed ﷺ'i yalanlayanları uyarmaktır. Bu yüzden şöyle buyurdu: { أكفركم خير من أولئكم } Yani: Peygamberlerin en faziletlisini yalanlayan bu kâfirleriniz, helak edildikleri ve başlarına gelenler Allah tarafından anlatılan o yalanlayıcılardan mı daha hayırlı? Eğer onlardan daha hayırlılarsa, azaptan kurtulmaları ve o kötülerin başına gelenlerin kendilerine gelmemesi mümkün olabilirdi. Ama durum böyle değil; onlardan daha kötü değillerse, onlardan daha hayırlı da değillerdir. { أم لكم برآءة في الزبر } Yani: Yoksa Allah'ın peygamberlere indirdiği kitaplarda size bir ahit ve misak mı verdi, böylece Allah'ın haberi ve vaadiyle kurtulacağınıza mı inanıyorsunuz? Bu gerçekleşmez; aklen ve şer'an da mümkün değildir. Adaleti ve hikmeti içeren ilahi kitaplarda, en faziletli peygamberlere ve Allah katında en değerli olanlara karşı inatçı ve yalanlayıcı kimselerin beraatinin yazılması hikmet değildir. Geriye yalnızca onların, kendilerini koruyacakları bir güçlerinin olduğu ihtimali kalır. Bunun üzerine Allah, onların şöyle dediklerini haber verdi: { نحن جميع منتصر } [Kur'an: "Biz, galip gelecek bir topluluğuz."] Allah, onların zayıflığını ve yenilgiye uğrayacaklarını açıklayarak buyurdu: { سيهزم الجمع ويولون الدبر } [Kur'an: "Topluluk yenilecek ve arkasını dönüp kaçacak."] Nitekim haber verdiği gibi oldu: Allah, Bedir günü onların en büyük topluluğunu bozguna uğrattı, ileri gelenlerinden ve büyüklerinden zillete düşürecek kadar kişiyi öldürdü; Allah dinini, peygamberini ve mü'min topluluğunu zafere ulaştırdı. Bununla birlikte, onlar için hepsinin, ilkinin ve sonunun bir araya toplanacağı bir buluşma vardır; dünyada cezalandırılanlar ve dünya lezzetleriyle yaşatılanlar da oradadır. Bu yüzden şöyle buyurdu: { بل الساعة موعدهم } Yani karşılık görecekleri ve hakkın adaletle kendilerinden alınacağı buluşma kıyamet günüdür. { والساعة أدهى وأمر } Yani kıyamet, akla gelen veya zihne düşen her şeyden daha büyük, daha zor ve daha acıdır. { إن المجرمين } Yani şirk ve diğer büyük günahlar gibi suçları çokça işleyenler, günahkârlar { في ضلال وسعر } Yani onlar dünyada hem ilimde hem amelde sapıklık içindedirler; bu sapıklık onları azaptan kurtaracak olan doğru yoldan uzaklaştırır. Kıyamet gününde ise acı bir azap içindedirler; içlerinde alevlenen ve kalplerine kadar ulaşan ateştedirler. { يوم يسحبون في النار على وجوههم } Vücutlarının en şerefli uzuvları olan yüzleri üzerinde ateşe sürüklenirler; bu acı diğer uzuvlarının acısından daha şiddetlidir. Böylece hem aşağılanır hem de rezil edilirler. Onlara şöyle denir: { ذوقوا مس سقر } Yani: Cehennemin acısını, kavurucu ateşini, öfkesini ve alevini tadın. { إنا كل شيء خلقناه بقدر } Bu ifade, yaratılmışların ve üstteki ve alttaki bütün âlemlerin tamamını kapsar: Allah Teala onları yalnızca kendisi yaratmıştır; onların yaratıcısı O'ndan başka yoktur ve yaratılışta O'na ortak yoktur. Onları, ilmiyle önceden takdir ettiği ve kaleminin cereyan ettiği bir kaderle, vaktini, miktarını ve üzerinde bulunan bütün niteliklerle yaratmıştır. Bu, Allah için kolaydır. Bu yüzden şöyle buyurdu: { ومآ أمرنآ إلا واحدة كلمح بالبصر } Yani O bir şeyi dilediğinde ona "Ol!" der, o da dilediği gibi olur; göz açıp kapayıncaya kadar, hiçbir engel ve güçlük olmadan. { ولقد أهلكنآ أشياعكم } Yani sizin yaptığınız gibi yapan ve sizin yalanladığınız gibi yalanlayan önceki ümmetlerden benzerlerinizi helak ettik. { فهل من مدكر } Yani Allah'ın sünnetinin önceki ve sonraki herkes için bir olduğunu bilip düşünecek bir öğüt alan var mı? Allah'ın hikmeti o kötüleri helak etmeyi gerektirdiyse, bunlar da onlar gibidir; iki grup arasında fark yoktur. { وكل شيء فعلوه في الزبر } Yani yaptıkları her hayır ve şer, kaderin kitaplarına yazılmıştır. { وكل صغير وكبير مستطر } Yani her küçük ve büyük şey yazılmış ve kayda geçirilmiştir. Bu, kaza ve kaderin hakikatidir: Bütün şeyleri Allah Teala bilmiş ve onları katında Lev-i Mahfuz'da yazmıştır. Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz. İnsana isabet eden şey ona mutlaka isabet edecekti, isabet etmeyen de ona isabet etmeyecekti. { إن المتقين } Yani Allah'ın emirlerini yerine getirerek ve yasaklarından kaçınarak, şirkten, büyük ve küçük günahlardan sakınan takva sahipleri { في جنات ونهر } Yani nimet cennetlerindedirler. Orada hiçbir göz görmemiş, hiçbir kulak işitmemiş ve hiçbir insan kalbinden geçmemiş olan şeyler vardır: Yemyeşil ağaçlar, akan ırmaklar, yüksek köşkler, güzel meskenler, lezzetli yiyecek ve içecekler, güzel huriler, cennetlerdeki parlak bahçeler, Melik-i Deyyan'ın rızası ve O'nun yakınlığını kazanma nimeti. Bu yüzden şöyle buyurdu: { في مقعد صدق عند مليك مقتدر } Bundan sonra, Rableri onlara ikramından ve cömertliğinden, ihsanından ve lütfundan neler vereceğini sorma. Allah bizi onlardan eylesin ve bizde olanla O'nun yanındaki hayrı bizden esirgemesin.
Arapça metin
أي: { ولقد جآء آل فرعون } أي: فرعون وقومه { النذر } فأرسل الله إليهم موسى الكليم، وأيده بالآيات الباهرات، والمعجزات القاهرات، وأشهدهم من العبر ما لم يشهد عليه أحدا غيرهم، فكذبوا بآيات الله كلها، فأخذهم أخذ عزيز مقتدر، فأغرقهم في اليم هو وجنوده. والمراد من ذكر هذه القصص تحذير [الناس و] المكذبين لمحمد صلى الله عليه وسلم، ولهذا قال: { أكفركم خير من أولئكم } أي: هؤلاء الذين كذبوا أفضل الرسل، خير من أولئك المكذبين، الذين ذكر الله هلاكهم وما جرى عليهم؟ فإن كانوا خيرا منهم، أمكن أن ينجوا من العذاب، ولم يصبهم ما أصاب أولئك الأشرار، وليس الأمر كذلك، فإنهم إن لم يكونوا شرا منهم، فليسوا بخير منهم، { أم لكم برآءة في الزبر } أي: أم أعطاكم الله عهدا وميثاقا في الكتب التي أنزلها على الأنبياء، فتعتقدون حينئذ أنكم الناجون بإخبار الله ووعده؟ وهذا غير واقع، بل غير ممكن عقلا وشرعا، أن تكتب براءتهم في الكتب الإلهية المتضمنة للعدل والحكمة، فليس من الحكمة نجاة أمثال هؤلاء المعاندين المكذبين، لأفضل الرسل وأكرمهم على الله، فلم يبق إلا أن يكون بهم قوة ينتصرون بها، فأخبر تعالى أنهم يقولون: { نحن جميع منتصر } قال تعالى مبينا لضعفهم، وأنهم مهزومون: { سيهزم الجمع ويولون الدبر } فوقع كما أخبر، هزم الله جمعهم الأكبر يوم بدر، وقتل من صناديدهم وكبرائهم ما ذلوا به، ونصر الله دينه ونبيه وحزبه المؤمنين. ومع ذلك، فلهم موعد يجمع به أولهم وآخرهم، ومن أصيب في الدنيا منهم، ومن متع بلذاته، ولهذا قال: { بل الساعة موعدهم } الذي يحازون به، ويؤخذ منهم الحق بالقسط، { والساعة أدهى وأمر } أي: أعظم وأشق، وأكبر من كل ما يتوهم، أو يدور بالبال. { إن المجرمين } أي: الذين أكثروا من فعل الجرائم، وهي الذنوب العظيمة من الشرك وغيره، من المعاصي { في ضلال وسعر } أي: هم ضالون في الدنيا، ضلال عن العلم، وضلال عن العمل، الذي ينجيهم من …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
وهكذا رواه مسلم والترمذي وابن ماجه، من حديث وكيع، عن سفيان الثوري، به (1) . وقال البزار: حدثنا عمرو بن علي، حدثنا الضحاك بن مخلد، حدثنا يونس بن الحارث، عن عمرو بن شعيب، عن أبيه، عن جده قال: ما نزلت هذه الآيات: {إن المجرمين في ضلال وسعر. يوم يسحبون في النار على وجوههم ذوقوا مس سقر. إنا كل شيء خلقناه بقدر} ، إلا في أهل القدر (2) . وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا سهل (3) بن صالح الأنطاكي، حدثني قرة بن حبيب، عن كنانة حدثنا جرير بن حازم، عن سعيد بن عمرو بن جعدة، عن ابن زرارة، عن أبيه، عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه تلا هذه الآية: {ذوقوا مس سقر. إنا كل شيء خلقناه بقدر} ، قال: "نزلت في أناس من أمتي يكونون في آخر الزمان يكذبون بقدر الله" (4) . وحدثنا الحسن بن عرفة، حدثنا مروان بن شجاع الجزري، عن عبد الملك بن جريج، عن عطاء بن أبي رباح، قال: أتيت ابن عباس وهو ينزع من زمزم، وقد ابتلت أسافل ثيابه، فقلت له: قد تكلم في القدر. فقال: أو [قد] (5) فعلوها؟ قلت: نعم. قال: فوالله ما نزلت هذه الآية إلا فيهم: {ذوقوا مس سقر. إنا كل شيء خلقناه بقدر} ، أولئك شرار هذه الأمة، فلا تعودوا مرضاهم ولا تصلوا على موتاهم، إن رأيت أحدا منهم فقأت عينيه بأصبعي هاتين. وقد رواه الإمام أحمد من وجه آخر، وفيه مرفوع، فقال: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا الأوزاعي، عن بعض إخوته، عن محمد بن عبيد المكي، عن عبد الله بن عباس، قال: قيل له: إن رجلا قدم علينا يكذب بالقدر فقال: دلوني عليه -وهو أعمى-قالوا: وما تصنع به يا أبا عباس قال: والذي نفسي بيده لئن استمكنت منه لأعضن أنفه حتى أقطعه، ولئن وقعت رقبته في يدي لأدقنها؛ فإني (6) سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: "كأني بنساء بني فهر يطفن بالخزرج، تصطفق ألياتهن مشركات، هذا أول شرك هذه الأمة، والذي نفسي بيده لينتهين بهم سوء رأيهم حتى يخرجوا الله من أن يكون قدر خيرا، كما أخرجوه …
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
وكل صغير وكبير مستطر (53) هذا كالتذييل لقوله: وكل شيء فعلوه في الزبر [القمر: 52] فكل صغير وكبير أعم من كل شيء فعلوه، والمعنى: وكل شيء حقير أو عظيم مستطر، أي مكتوب مسطور، أي في علم الله تعالى أي كل ذلك يعلمه الله ويحاسب عليه، فمستطر: اسم مفعول من سطر إذا كتب سطورا قال تعالى: وكتاب مسطور [الطور: 2] . وهذا كقوله تعالى: وما تسقط من ورقة إلا يعلمها ولا حبة في ظلمات الأرض ولا رطب ولا يابس إلا في كتاب مبين [الأنعام: 59] وقوله: لا يعزب عنه مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين [سبأ: 3] . فالصغير: مستعار للشيء الذي لا شأن له ولا يهتم به الناس ولا يؤاخذ عليه فاعله، أو لا يؤاخذ عليه مؤاخذة عظيمة. والكبير: مستعار لضده ويدخل في ذلك ما له شأن من الصلاح وما له شأن من الفساد وما هو دون ذلك، وذلك أفضل الأعمال الصالحة وما دونه من الأعمال الصالحة، وكذلك كبائر الإثم والفواحش وما دونها من اللمم والصغائر. والمستطر: كناية عن علم الله به وذلك كناية عن الجزاء عليه مكان ذلك جامعا للتبشير والإنذار. [54، 55] إن المتقين في جنات ونهر (54) في مقعد صدق عند مليك مقتدر (55) استئناف بياني لأنه لما ذكر أن كل صغير وكبير مستطر على إرادة أنه معلوم ومجازى عليه وقد علم جزاء المجرمين من قوله: إن المجرمين في ضلال وسعر [القمر: 47] كانت نفس السامع بحيث تتشوف إلى مقابل ذلك من جزاء المتقين وجريا على عادة القرآن من تعقيب النذارة بالبشارة والعكس. وافتتاح هذا الخبر بحرف إن للاهتمام به.