Sûrenin sonuna kadar. Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: {Gördün mü?} Rabbine ibadet etmesi ve O'nu birlemesi emredildiği hâlde, bundan yüz çeviren ve ondan yan çizen kişinin durumu ne kadar çirkindir! Eğer nefsi biraz, az bir miktar bağışta bulunmaya razı olursa, bunu sürdürmez; aksine cimrilik eder, tırmalar ve men eder. Çünkü iyilik onun huyu ve tabiatı değildir; onun tabiatı itaatten yüz çevirmek ve iyilik yapmada sebat etmemektir. Buna rağmen kendini temize çıkarır ve nefsini Allah'ın ona verdiği konumun dışında bir yere yerleştirir. {Gaybın ilmi onun yanında mıdır da (gaybı) görüyor mu?} Yani gaybı görüp haber mi veriyor, yoksa Allah'a karşı yalan mı uyduruyor ve gerçekte olduğu gibi kötülük yapmakla kendini temize çıkarmayı bir arada yapmaya cüret mi ediyor? Çünkü onun gaybdan bir ilmi olmadığını bilmektedir. Eğer böyle bir iddiada bulunduğunu varsayarsak, günahsız Peygamber'in verdiği gayb hakkındaki kesin haberler onun sözünün tersini gösterir ve bu da iddiasının batıl olduğunun delilidir. {Yoksa bu iddia sahibi, Musa'nın ve vefa gösteren İbrahim'in sahifelerindekileri haber verilmedi mi?} Yani Allah'ın kendisini sınadığı ve emrettiği bütün şeriatları, dinin usul ve furularını yerine getirdi. Bu sahifelerde pek çok hüküm vardır; bunların en önemlisi Allah'ın şu sözüyle bildirdiği hükümdür: {Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. İnsan için ancak kendi çalışmasının karşılığı vardır.} Yani her amel eden, kendi iyi ve kötü amelinin karşılığını görür; başkalarının amelinden ve çalışmasından ona bir şey yoktur ve hiç kimse başkasının günahını üstlenmez. {Şüphesiz çalışması yakında görülecektir.} Yani ahirette görülecek ve iyisi kötüsünden ayrılacaktır. {Sonra ona tam ve eksiksiz karşılık verilecektir.} Yani bütün iyi amelleri tamamen iyi ve saf olanları güzel karşılıkla, tamamen kötü olanları kötü karşılıkla, karışık olanları da durumlarına göre karşılıkla tamamlayan kimseye, bütün yaratılmışların O'nun adaletini ve ihsanını kabul edip Allah'a hamdedeceği bir karşılık verilecektir. Öyle ki cehennem ehli bile cehenneme girerken kalpleri Rablerine hamdle, O'nun kusursuz hikmetini kabul etmekle ve kendilerini kınamakla dolu olacak, kendilerinin kendi nefislerini en kötü duruma düşürdüklerini itiraf edecekler. Allah'ın, {İnsan için ancak kendi çalışmasının karşılığı vardır} buyruğuyla, yakınların ölülere veya diriler için yapılan hayırların onlara fayda vermeyeceğini savunanlar bu âyetle delil getirmiştir. Dediler ki: Allah {İnsan için ancak kendi çalışmasının karşılığı vardır} buyurmuştur; dolayısıyla başkasının çalışmasının ona ulaşması bu âyetle çelişir. Ancak bu istidlalde tartışma vardır. Çünkü âyet yalnızca insanın ancak kendi bizzat yaptığı çalışmanın karşılığını alacağını bildirir ve bu doğrudur, bu konuda ihtilaf yoktur. Âyette, bir kimsenin başkasının çalışmasından faydalanamayacağını gösteren bir ifade yoktur; tıpkı insanın ancak kendi mülkü ve elinde bulunan malın sahibi olması gibi. Başkasının kendi malından ona hibe ettiği şeye sahip olmanın yasaklanmasını da gerektirmez. {Şüphesiz son varış Rabbinedir.} Yani bütün işler O'na varır; diriliş ve haşirle bütün yaratıklar O'na döner. Her hâlde son nokta Allah'tır; ilim, hüküm, rahmet ve bütün kemal sıfatları O'nda son bulur. {Gülduren ve ağlatan O'dur.} Yani sevinç, sürur, keder ve hüznün sebeplerini yaratan O'dur; hayır ve şer O'ndandır. Bunda sonsuz bir hikmet vardır. {Öldüren ve diriltendir O'dur.} Yani yoktan var etmek ve yok etmekte tek olan O'dur; yaratanı, onlara emir ve nehiy verendir. Ölümlerinden sonra onları yeniden diriltecek ve dünya yurdunda yaptıkları amellere göre onlara karşılık verecektir. {Çiftleri, erkeği ve dişiyi O yarattı.} Çift kelimesini "erkek ve dişi" ile açıklamıştır. Bu, bütün canlıları, konuşanı da hayvanı da kapsayan bir cins ismidir. Onları yaratmakta tek olan O'dur. {Akıtıldığında bir damla sudan.} Bu, O'nun kudretinin kemaline ve yüce izzetle tek olduğuna dair en büyük delillerdendir. Küçük büyük bütün bu canlıları zayıf bir damla, aşağılık bir sudan yaratmış, sonra onları büyütüp olgunlaştırmış, nihayet ulaşabilecekleri her dereceye ulaştırmıştır. Âdemoğlu ya en yüce makamlara, İlliyyin'in en yükseğine, ya da esfel-i safilin'in en aşağı hâline varır. Bu yüzden ilk yaratılışla yeniden dirilişe delil getirmiş ve şöyle buyurmuştur: {Şüphesiz son yaratılış da O'nadır.} Yani kulları kabirlerinden diriltecek, hesap günü için toplayacak ve iyiliklerine ve kötülüklerine karşılık verecektir. {Zengin eden ve sermaye veren O'dur.} Yani kullarının geçimlerini kolaylaştırarak ticaret ve çeşitli kazanç yollarıyla onları zengin eder; mallarından her türlü maldan onlara verir ki onunla sahip olup birçok şeyin mülkünü elde etsinler. Bu, Allah'ın kullarına olan nimetlerindendir: Bütün nimetler O'ndandır. Bu da kulların O'na şükretmelerini, yalnız O'na, ortağı olmaksızın ibadet etmelerini gerektirir. {Şi'râ yıldızının Rabbi de O'dur.} Şi'râ, Şi'râ el-Abûr olarak bilinen, Murzim adıyla anılan meşhur yıldızdır. Allah onu, her şeyin Rabbi olmasına rağmen özellikle zikretmiştir; çünkü bu yıldız cahiliye döneminde tapılan yıldızlardandı. Böylece Allah, müşriklerin taptığı her şeyin de kul, tedbir edilen ve yaratılmış olduğunu bildirmiştir. Öyleyse Allah'ın yanında nasıl ilah edinilir? {Ve ilk Âd kavmini helak etti.} Bunlar, Hûd aleyhisselâmın kavmidir. Hûd'u yalanladıklarında Allah onları şiddetli, kasırgalı bir rüzgârla helak etti. {Semûd'u da.} Bunlar Salih aleyhisselâmın kavmidir. Allah onu Semûd'a gönderdi, onu yalanladılar; Allah onlara bir mucize olarak deveyi gönderdi, onu kestiler ve peygamberi yalanladılar. Allah onları helak etti. {Hiçbirini bırakmadı.} Hayır, Allah onları kökünden helak etti. {Ondan önce Nuh'un kavmini de; onlar daha zalim ve daha azgındılar.} Bu ümmetlerden daha zalim ve azgındılar; Allah onları helak etti ve denizde boğdu. {Yıkılmış şehirleri de (Allah) yere çaldı.} Bunlar Lût aleyhisselâmın kavmidir. Allah onlara, âlemlerden hiçbirine yapmadığı bir azap verdi: Şehirlerinin alt tarafını üste getirdi ve üzerlerine sicilden taşlar yağdırdı. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Onları bürüyecek olanla bürüdü.} Yani onları, tarifi mümkün olmayan, büyük, elim ve ağır bir azap kapladı. {Artık Rabbinin hangi nimetini inkâr edeceksin?} Yani ey insan, Allah'ın hangi nimetini ve lütfunu şüphe ile karşılayacaksın? Allah'ın nimetleri her yönden açıktır ve hiçbir biçimde şüpheye yer bırakmaz. Kullarda bulunan her nimet O'ndandır ve belaları ancak O defeder. {Bu, önceki uyarıcılar gibi bir uyarıcıdır.} Yani bu Kureyşli, Haşimi Muhammed b. Abdullah, peygamberler arasında yenilik değildir; ondan önce gelen peygamberler de gelmiş ve onun çağrısını yapmışlardır. Öyleyse peygamberliğini neden inkâr ediyorsunuz? Davetini hangi delille batıl sayıyorsunuz? Ahlakı, kerim peygamberlerin ahlakından daha üstün değil mi? Çağrısı her hayra ve her kötülükten sakındırmaya değil mi? Önünden ve arkasından batılın gelmediği, hakîm ve hamîd olan Allah'tan indirilmiş Kur'an'ı getirmedi mi? Allah, kendisinden önceki kerim peygamberleri yalanlayanları helak etmedi mi? Öyleyse peygamberlerin efendisi, müttakilerin imamı ve parlak alınlı ümmetin önderi Muhammed'i yalanlayanlardan azabı ne engelleyecek? {Yaklaşan (kıyamet) yaklaştı.} Yani kıyamet yaklaştı, vakti yakınlaştı ve alametleri belirdi. {Allah'tan başka onu açacak yoktur.} Yani kıyamet gelip onlara vaad edilen azap geldiğinde, onu Allah'tan başka kimse açıklayıp def edemez. Sonra Allah, Resûlullah Muhammed ﷺ'in risaletini inkâr edenleri ve onun getirdiği Kur'an-ı Kerîm'i yalanlayanları tehdit ederek şöyle buyurdu: {Bu söze mi şaşıyorsunuz?} Yani: Bu söz ki, sözlerin en hayırlısı, en faziletlisi ve en şereflisidir; ondan mı taaccüp ediyorsunuz ve onu âdete aykırı, bilinen gerçeklere ve olağan şeylere ters düşen şeylerden mi sayıyorsunuz? Bu, onların cahilliğinden, sapkınlığından ve inatçılığındandır. Oysa bu söz, konuştuğunda doğru söyleyen, söylediğinde ciddi ve gerçek bir söz olup şaka değildir; o, büyük Kur'an'dır. Eğer o, bir dağa indirilmiş olsaydı, Allah korkusundan onu boyun eğmiş ve parçalanmış görürdün. Bu Kur'an, akıl sahiplerinin görüşünü, aklını, sağlamlığını, sebatını, imanını ve yakînini artırır. Bundan taaccüp edenin aklının ve akılsızlığının, sapkınlığının da şaşılacak bir yanı vardır. {Gülüyor musunuz, ağlamıyor musunuz?} Yani: Onunla alay edip gülüyorsunuz; oysa onun etkisiyle nefislerin yumuşaması, kalplerin yumuşayıp gözlerin ağlaması gerekirdi; çünkü onun emir ve yasaklarını dinlemek, vaad ve tehdidine kulak vermek, doğru ve güzel haberlerine yönelmek gerekir. {Ve siz kibirle başka yana dönüp oyalanıyorsunuz} Yani: Ondan gafil ve onu düşünmekten uzaksınız. Bu, akıllarınızın ve dinlerinizin azlığındandır. Eğer Allah'a kulluk edip her hâlde O'nun rızasını arasaydınız, akıl sahiplerinin nefret edeceği bu durumda olmazdınız. Bu yüzden Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {Artık Allah'a secde edin ve ona kulluk edin.} Burada secdenin özellikle Allah'a yapılması emredilmiştir; bu, secdenin faziletini ve ibadetin özü ile özü olduğunu gösterir. Çünkü ibadetin özü Allah'a huşû ve boyun eğmedir. Secde ise kulun boyun eğdiği en büyük hâldir: kalbi ve bedeniyle boyun eğer, en şerefli uzuvunu alçak yere, ayakların basacağı yere koyar. Sonra da Allah'ın sevdiği ve razı olduğu, zâhir ve bâtın bütün amel ve sözleri kapsayan genel ibadete emretti.