Allah, yıldızın düştüğü anda, yani gecenin sonunda, gece geri çekilip gündüz gelirken batıp ufukta kaybolduğu anda yemin ediyor. Çünkü bunda Allah'ın büyük ayetleri vardır ki, bunlarla yemin etmesini gerektirmiştir. Doğru görüş şudur: "necm" (yıldız) kelimesi cins isimdir ve bütün yıldızları kapsar. Allah, Resûlullah ﷺ'in getirdiği ilahî vahyin doğruluğu üzerine yıldızlarla yemin etmiştir. Çünkü burada hayret verici bir benzerlik vardır: Allah yıldızları göğün süsü kılmıştır; vahiy ve onun izleri de yeryüzünün süsüdür. Peygamberlerden miras kalan ilim olmasaydı, insanlar karanlık gecеden daha koyu bir karanlık içinde olurlardı. Yemin edilen konu, Resûlullah ﷺ'in ilminde sapıklıktan, niyetinde de yoldan çıkmaktan münezzeh olduğudur. Bundan şu sonuç çıkar: O, ilminde doğru yolda, doğru yolu gösteren, niyeti temiz, ümmete nasihat eden biridir; sapkınların ilminin ve niyetinin bozukluğunun aksinedir. Allah {sâhibiniz} buyurmuştur; bunun amacı, onların O'nu tanıdıkları doğruluk ve hidayet üzerine dikkat çekmek ve durumunun kendilerinden gizli olmadığını bildirmektir. {Ve o, kendi hevasına göre konuşmaz} yani onun sözü kendi nefsinin arzusundan çıkmaz. {O, ancak kendisine vahyolunan bir vahiydir} yani O, Allah'ın kendisine vahyettiği hidayet ve takvaya, hem kendi nefsi hem de başkaları hakkında, uymaktan başka bir şey yapmaz. Bu, sünnetin Allah'tan Resûlüne gelen bir vahiy olduğunu gösterir; nitekim Allah şöyle buyurmuştur: [Nisâ: 113: "Allah sana Kitabı ve hikmeti indirdi."] Ayrıca O, Allah'tan ve şeriatından haber verdiğinde masumdur; çünkü sözü hevadan değil, vahyedilen vahiyden çıkar. Sonra Resûlullah ﷺ'e öğreten meleği anar; o da Cebrail (aleyhisselam)'dir. O, meleklerin en faziletlisi, en güçlüsü ve en mükemmelidir. Allah şöyle buyurur: {Ona çok güçlü olan öğretti.} Yani Resûlullah ﷺ'e vahyi Cebrail (aleyhisselam) getirmiştir. {Çok güçlü} yani zâhirî ve bâtınî gücü pek yüksek olandır; Allah'ın emrettiğini yerine getirmeye güçlüdür, vahyi Resûlullah ﷺ'e ulaştırmaya güçlüdür ve şeytanların onu kapmasına ya da ona olmayanı katmalarına engel olmaya güçlüdür. Bu, Allah'ın vahyini koruması hikmetindendir; onu bu güçlü ve emin elçiyle göndermiştir. {Sağlam bir kuvvet sahibi} yani güç, güzel huy ve zâhirî ve bâtınî güzellik sahibidir. {Cebrail (aleyhisselam) doğruldu} {ve o, en yüksek ufukta idi} yani gökyüzünün ufkunda, ki bu yer yüzünden yukarıdadır. O, yüce ruhlardandır; şeytanlar ona ulaşamaz ve ona yaklaşamazlar. {Sonra yaklaştı} Cebrail, vahyi iletmek için Peygamber ﷺ'e yaklaştı. {Sarkıp indi} yüksek ufuktan ona doğru inip sarktı. {Ona yakınlığı iki yay boyu kadar, hatta daha yakın oldu.} Yay bilinen bir alettir; {yahut daha yakın} yani iki yaydan daha yakın. Bu, Resûlullah ﷺ'in risaletle doğrudan muhatap olduğunu ve onunla Cebrail (aleyhisselam) arasında bir aracı bulunmadığını gösterir. {Allah, Cebrail (aleyhisselam) vasıtasıyla kulu Muhammed ﷺ'e vahyetti} yani vahyettiği büyük şeriat ve doğru haberden. {Gördüğü şeyi kalbi yalanlamadı.} Yani Resûlullah ﷺ'in kalbi ve gözü, Allah'ın ona vahyettiği vahiy üzerinde birleşti; işitmesi, kalbi ve gözü bu konuda uyum içinde oldu. Bu, Allah'ın ona vahyettiği vahyin tam olduğunun delilidir; ondan hiçbir şüphe, hiçbir şaibe ve hiçbir kuşku olmaksızın alıp almıştır. Kalbi gözünün gördüğünü yalanlamamış ve bu konuda şüphe etmemiştir. Bu ifadeden, Resûlullah ﷺ'in İsra gecesinde gördüğü Allah'ın büyük ayetlerinin kastedilmiş olması da ihtimal dahilindedir; bunları kalbiyle ve gözüyle gerçek olarak kesin bilmiştir. Ayetin tefsirinde doğru olan budur. Denilmiştir ki: Bundan kasıt, Resûlullah ﷺ'in İsra gecesinde Rabbini görmesi ve O'nunla konuşmasıdır. Birçok alim bu görüşü tercih etmiş, bununla Resûlullah ﷺ'in dünyada Rabbini gördüğünü ispat etmişlerdir. Ancak doğru olan birinci görüştür; kastedilen, bağlamın gösterdiği gibi Cebrail (aleyhisselam)'dir. Muhammed ﷺ Cebrail'i aslî sûretinde iki defa görmüştür: Bir defa yüksek ufukta, daha önce geçtiği gibi dünya göğünün altında; ikinci defa ise İsra gecesi yedinci göğün üstünde. Bu sebeple şöyle buyrulmuştur: {Andolsun, onu başka bir inişte de gördü.} Yani Muhammed ﷺ, Cebrail'i ona doğru inerken bir kez daha gördü. {Sidretü'l-müntehâ'nın yanında.} Sidre, çok büyük bir ağaçtır; yedinci göğün üstündedir. Sidretü'l-müntehâ adını almasının sebebi, yerden yükselenlerin ona varıp orada son bulması ve Allah'tan inenlerin, vahiy ve diğer şeylerin, oraya inmesidir; ya da mahlûkun ilminin oraya varıp sona ermesidir; yani göklerin ve yerin üstünde olması yüksekliğinde onu son nokta kılar. Ya da başka bir sebeple olabilir; Allah en iyi bilendir. Muhammed ﷺ Cebrail'i, yüce, temiz ve güzel ruhların mekânı olan o yerde gördü; oraya ne bir şeytan ne de başka bir habis ruh yaklaşabilir. {O ağacın yanında Cennet'ül-me'vâ} yani her nimeti kapsayan Cennet; öyle bir yer ki, arzular oraya ulaşır, istekler oraya yönelir, rağbetler oraya sığınır. Bu, Cennetin en yüksek yerlerde ve yedinci göğün üstünde olduğuna delildir. {Sidreyi kaplayan bir şey kapladığında} yani onu Allah'ın emrinden büyük bir şey kapladı; onun niteliğini yalnızca Allah bilir. {Gözü ne sapıtmadı ne de aşmadı.} Yani sağa sola, maksadından yana kaymadı, {ne de aşmadı} yani gözü, bakması gereken yeri aşmadı. Bu, O'nun, ilahî makama yerleştirildiği yerde tam bir edep göstermesi demektir; ne eksik davrandı, ne aştı, ne de yönünü değiştirdi. Büyük edebin en mükemmel hali budur ki, onunla evvelkileri ve sonrakileri geçmiştir. Çünkü ihlal, şu durumlardan biriyle olur: Kul kendisine emredileni yapmayabilir, ya da yapar ama ihmal ederek, ya da aşırıya kaçarak, ya da sağa sola sapmakla. Bütün bunlar Resûlullah ﷺ'den tamamen uzaktır. {Rabbinin büyük ayetlerinden birçoğunu gördü.} Yani İsra gecesinde gördüğü Cennet, Cehennem ve diğer şeyler.