Allah Teâlâ, Resûlüne ﷺ insanlara, hem müslümanlarına hem kâfirlerine, öğüt vermesini emrediyor; böylece zalimler aleyhine Allah'ın hüccetinin tamamlanması, öğüdüyle de muvaffak kılınanların hidayete ermesi amaçlanıyor. Ayrıca O'nun, müşriklerin yalancılıklarına, eziyetlerine ve insanları ona uymaktan alıkoymak için söyledikleri sözlere aldırmadığını bildiriyor; oysa müşrikler, Resûlullah ﷺ'in bunlardan en uzak insan olduğunu biliyorlardı. Bu yüzden Allah, onlar tarafından ona isnat edilen her noksanlığı ondan nefyederek şöyle buyuruyor: {Sen, Rabbinin nimeti sayesinde kâhin değilsin} yani O'nun lütuf ve ihsanıyla kâhin değilsin; {ne de mecnunsun} yani aklını yitirmiş değilsin. Aksine sen insanların en akıllısı, şeytanlardan en uzak olanı, en doğru sözlü ve en yüce, en kâmil kimsesin. Bazen de {bir şair} olduğunu söylüyorlar; getirdiği şeyin de şiir olduğunu iddia ediyorlar. Oysa Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Biz ona şiir öğretmedik, zaten bu ona yakışmaz."] [Yasin: 69]. {Ona zamanın felaketini bekliyoruz} yani ölümünü bekliyoruz, böylece işi sona erer ve biz de ondan kurtuluruz. {De ki:} Bu boş sözlere karşılık onlara şöyle de: {Bekleyin} yani benim ölümümü bekleyin, {ben de sizinle birlikte bekleyenlerdenim}; sizin Allah tarafından bir azaba çarptırılmanızı, ya da bizim elimizle helak olmanızı bekliyorum. {Yoksa akılları mı bunu onlara emrediyor, yoksa onlar azgın bir topluluk mu?} Yani bu sana yalanlama ve söyledikleri bu sözler, akıllarından ve akılları sayesinde mi çıktı? Hayır! Böyle akıllar ve böyle sağduyu kötüdür; ki bunlar bu etkiyi yaptı ve bunlardan bu sonuçlar çıktı. Çünkü yaratılmışların en kâmil akıllısını mecnun sayan, en doğru olanı ve en hak olanı yalan ve batıl sayan bir akıl, mecnunların bile kendilerinden uzak tutacağı bir akıldır. Yoksa onları buna sürükleyen, zulümleri ve azgınlıkları mıdır? Gerçek budur; azgınlığın durabileceği bir sınırı yoktur, dolayısıyla sınırı aşan azgından çıkan her söz ve her fiil şaşırtıcı değildir. {Yoksa "Onu kendisi uydurdu" mu diyorlar?} Yani Muhammed Kur'an'ı uydurdu ve kendiliğinden mi söyledi? {Hayır, onlar iman etmiyorlar.} Eğer iman etselerdi, söyledikleri şeyleri söylemezlerdi. {Eğer doğru söyleyenlerse, onun gibi bir söz getirsinler.} Yani onun uydurduğu iddiasında, siz fasih Araplar ve belagatli şairlersiniz; Allah size bunun benzerini getirmenizi meydan okuyarak çağırdı. Ya karşı koymanız doğrulanır, ya da onun doğruluğunu kabul edersiniz. Ayrıca siz ve insanlar ile cinler bir araya gelseniz bile, onun benzerini getirmeye ve buna karşı koymaya güç yetiremeyeceğinizi bildirmiştir. O halde iki durumdan birinde kalırsınız: Ya ona iman edip onun hidayetiyle hidayete erersiniz, ya da bilip bildiğiniz batıla inat ederek uymaya devam edersiniz. {Yoksa hiçbir şeyden mi yaratıldılar, yoksa kendileri mi yaratıcı?} Bu, onlara karşı öyle bir delildir ki, bunda hakkı kabullenmekten ya da akıl ve din gereğinden çıkmaktan başka çareleri yoktur. Açıklaması şudur: Onlar Allah'ın tevhidini inkâr ediyor, Resûlünü yalanlıyorlar; bu da onların Allah'ın kendilerini yarattığını inkâr etmesini gerektirir. Akıl ve şer'î delillerle sabit olmuştur ki işler şu üç ihtimalden birinden hâli değildir: Ya hiçbir şeyden yaratılmışlardır, yani onları yaratan bir yaratıcı yoktur, kendiliklerinden bir yaratma ve yaratıcı olmaksızın var olmuşlardır; bu ise apaçık bir imkânsızlıktır. Ya da kendilerini kendileri yaratmışlardır; bu da imkânsızdır, çünkü insanın kendini var etmesi düşünülemez. Bu iki ihtimal de batıl ve imkânsız olduğuna göre, üçüncü ihtimal kesinleşir: Onları yaratan Allah'tır. Bu kesinleştiğinde, ibadet edilecek tek ilahın, ibadetin ancak Ona yakışıp Ona layık olduğu Allah olduğu anlaşılır. {Yoksa gökleri ve yeri yaratmış mıdırlar?} Bu soru, inkârın tahakkukunu gösteren bir istifhamdır; yani onlar gökleri ve yeri yaratmadılar ki Allah'a ortak olsunlar. Bu çok açık bir meseledir. Ancak inkârcılar {kesin bilgiye sahip değiller}; yani onların tam bir ilmi ve şer'î ile aklî delillerden yararlanmalarını gerektirecek bir yakînleri yoktur. {Yoksa Rabbinin hazinelerine onlar mı sahipler, yoksa onlar mı yönetici?} Yani bu inkârcıların elinde Rabbinin rahmet hazineleri mi var da dilediklerine verip dilediklerini men ediyorlar? Bu yüzden Allah'ın, kulu ve resûlü Muhammed ﷺ'e peygamberlik vermesine engel olmaya kalkıştılar; sanki Allah'ın rahmet hazinelerinin vekilleri ve yetkilileriymiş gibi davrandılar. Oysa onlar bundan çok aşağı ve zelildirler; kendi nefisleri için bile ne fayda ne zarar, ne ölüm ne hayat ne de diriliş ellerindedir. [Kur'an: "Rabbinin rahmetini onlar mı taksim ediyorlar? Dünya hayatındaki geçimlerini biz aralarında taksim ettik."] [Zuhruf: 32]. {Yoksa onlar mı yönetici?} Yani Allah'ın yaratıkları ve mülkü üzerinde zorla ve üstünlükle hükmeden kimseler mi? Durum böyle değildir; aksine onlar âciz ve fakirdirler. {Yoksa onların dinleyip gizli haberleri işittikleri bir merdivenleri mi var?} Yani onlar gaybı bilmekte ve yüksek âlemde gaybı dinlemekte mi, böylece başkalarının bilmediği şeyleri haber veriyorlar? {Öyleyse dinleyicileri, bunu iddia eden kişi, açık bir delil getirsin.} Ama bu onun neyine? Allah Teâlâ gaybı ve görüneni bilendir; gaybını, dilediği bir resûlden başka kimseye açmaz, o resûle de dilediği ilimden bildirir. Muhammed ﷺ en faziletli, en bilgili ve önderlerin en üstünüdür; Allah'ın tevhidi, vaadi, tehdidi ve başka doğru haberlerini bildirmiştir. Yalanlayanlar ise cahillik, sapkınlık, azgınlık ve inat ehlidir. Öyleyse hangi haber verici, haberinin kabul edilmesine daha layıktır? Üstelik Resûlullah ﷺ, haber verdiği şeylere dair öyle deliller ve kanıtlar ortaya koymuştur ki haberi kesin yakîn ve en mükemmel doğruluk olur; onlar ise iddialarına dair bir şüphe bile ileri sürememişlerdir, delil getirmek bir yana. {Yoksa O'nun kızları mı var, sizin de oğullarınız mı?} Sizin iddia ettiğiniz gibi: Yani hem iki sakıncayı bir arada mı topluyorsunuz? Ona çocuk isnat etmeniz ve iki çeşit çocuktan en noksanını ona seçmeniz... Âlemlerin Rabbi için bu tenkitten daha ileri bir noksanlık ya da bundan aşağı bir son var mıdır? {Yoksa sen, ey Resûl, onlardan tebliğ ettiğin risalet karşılığında bir ücret mi istiyorsun da} {onlar borç yükü altında mı kalıyorlar?} Durum böyle değildir; aksine sen, onlara öğretmek için karşılıksız, gönüllü olarak en çok çabalayan kimsesin. Hatta risaletini kabul etsinler, emrine ve davetine uysunlar diye onlara büyük mallar bile veriyorsun; kalpleri ısındırılanlara da veriyorsun ki ilim ve iman kalplerine yerleşsin. {Yoksa gaybın bilgisi onların yanında mı da yazıyorlar?} Yani bildikleri gaybı mı yazıyorlar, böylece Allah Resûlü'nün bilmediği şeylerden haberdar mı oldular ve elindeki gaybî ilimle ona karşı çıkıp inat mı ediyorlar? Oysa bilinen odur ki onlar ümmî, cahil ve sapkın bir topluluktur; Resûlullah ﷺ ise bilgisi başkalarından daha büyük olan, Allah'ın yaratıklardan hiçbirine bildirmediği gaybî ilmi kendisine bildirilmiş kimsedir. Bütün bunlar, sözlerinin fesadını akli ve naklî yollarla onlara kabul ettirmek ve bu sözün batıl oluşunu en güzel, en açık ve itiraza en az açık yollarla göstermek içindir. {Yoksa onlar, seni ve getirdiklerini kötüleyerek bir tuzak mı kuruyorlar?} Yani dinini batıl kılmak ve işini bozmak için bir hile mi planlıyorlar? {Ama inkâr edenler kendileri tuzağa düşürülenlerdir.} Yani hileleri kendi boyunlarına döner; zararı onlara geri döner. Allah da bunu yapmıştır, hamd Allah'adır. Kâfirlerin güçleri yettiği hiçbir hileyi bırakmadılar, hepsini yaptılar; ama Allah Nebisine ve dinine onlara karşı yardım etti, onları hor kıldı ve onlardan intikam aldı. {Yoksa Allah'tan başka bir ilahları mı var?} Yani kendilerine dua edilen, faydası umulan, zararından korkulan başka bir ilahları mı var? {Allah onların ortak koştuklarından münezzehtir.} Mülkte de ortağı yoktur, birliğinde ve ibadette de ortağı yoktur. Sözün asıl maksadı budur; ki bu söz bunun için getirilmiştir: Allah'tan başkasına ibadetin batıl olduğunu ve bunun fesadını o kesin delillerle açıklamak; müşriklerin üzerinde bulunduğu şeyin batıl olduğunu göstermek. İbadet edilmesi, namaz kılınması, secde edilmesi ve duanın hem ibadet hem de istek olarak yalnızca Ona yöneltilmesi gereken Allah'tır; O, ilah ve ma'bûddur, isimleri ve sıfatları kâmil, güzel nitelikleri çok, güzel fiilleri olan, celâl ve ikram sahibi, kimsenin erişemeyeceği bir yücelik sahibi, Vâhid ve Ehad, Fer'd ve Samed, Kebîr, Hamîd ve Mecîd'dir.