سورة الذاريات · الآية ٢٩
﴿فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَهَا وَقَالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ﴾
Fa akbalatim ra-atuhû fî sarratin fasakkat vachahâ va kâlat ’acûzun ’akîm
“Bunun üzerine karısı hayretle seslenerek geldi, elleriyle yüzünü kapayarak: "kısır bir kocakarı!" dedi”
Adh-Dhariyat 51:29 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah şöyle buyuruyor: {Sana İbrahim'in şerefli misafirlerinin haberi ulaştı mı?} Yani onların garip ve şaşırtıcı haberi sana gelmedi mi? Bunlar, Allah'ın Lût kavmini helak etmek için gönderdiği meleklerdir. Allah onlara İbrahim'in yanından geçmelerini emretti; onlar da misafir suretinde ona geldiler. {Onun yanına girdiklerinde "Selam" dediler. İbrahim de "Selam" dedi ve "Siz tanınmamış bir topluluksunuz" dedi.} Yani: "Siz tanımadığım bir topluluksunuz; kendinizi bana tanıtmanızı isterim." Ancak onları bundan sonra tanıdı. Bu yüzden İbrahim ailesine gizlice ve hızla gitti ki onlara ikramını hazırlasın. {Semiz bir buzağı getirip onlara yaklaştırdı} ve yemeğe davet etti. {"Yemez misiniz?" dedi. Ellerinin yemeğe uzanmadığını görünce içinde bir korku hissetti.} {"Korkma" dediler} ve geliş amaçlarını bildirdiler. {Ona bilgin bir oğul müjdesi verdiler.} Bu oğul İshak aleyhisselamdır. Kadın bu müjdeyi işitince sevinçle, hızla geldi; {bir çığlık atarak} {yüzüne vurdu.} Bu, sevinç anında kadınlarda görülen, tabiata ve âdete aykırı söz ve davranışlardan biridir. {"Ben kocakarı, kısır bir kadınım" dedi.} Yani: "Ben yaşlandım; kadınların doğurmadığı yaşa geldim, üstelik kısırım; rahmim doğurmaya hiç elverişli değil. Dolayısıyla iki engel vardır, her biri çocuk olmasına mani olur." Üçüncü engeli de Hûd suresinde şöyle söylemiştir: "Bu kocam da ihtiyar; gerçekten bu çok şaşırtıcı bir şey." [Hûd: 72]. {Melekler dediler ki: "Rabbin böyle buyurdu."} Yani bunu takdir edip gerçekleştiren Allah'tır; bu durumda Allah'ın kudretine şaşmak yoktur. {Şüphesiz O, hikmet sahibi ve bilendir.} Yani her şeyi yerli yerine koyan ve her şeyi ilmiyle kuşatan O'dur; bu yüzden O'nun hükmüne teslim olun ve nimetine şükredin. İbrahim aleyhisselam onlara dedi ki: {"Ey elçiler! Asıl işiniz nedir?"} Yani: "Durumunuz nedir, ne istiyorsunuz?" Çünkü elçi olduklarını sezmişti; Allah onları önemli bir iş için göndermişti. {Dediler ki: "Biz suçlu bir kavme gönderildik."} Bu kavim Lût kavmidir; suç işlemişlerdi: Allah'a ortak koşmuşlar, peygamberlerini yalanlamışlar ve âlemlerden hiçbirinin daha önce yapmadığı çirkin bir fuhşa dalmışlardı. {"Üzerlerine Rabbinin katında, israf edenler için işaretlenmiş, çamurdan taşlar yağdıracağız."} Yani her taşın üzerinde sahibinin işareti bulunan, belirlenmiş taşlar. Çünkü onlar haddi aşmışlardı. İbrahim Lût kavmi hakkında onlarla tartışmaya başladı; belki Allah azabı onlardan savar diye. Allah şöyle buyurdu: {"Ey İbrahim! Bundan vazgeç; çünkü Rabbinin emri gelmiştir ve onlara geri çevrilemeyecek bir azap gelecektir."} [Hûd: 76]. {Orada bulunan müminleri çıkardık. Orada Müslümanlardan bir evden başka bir ev bulamadık.} Bu ev Lût aleyhisselamın evidir; yalnız karısı hariç, çünkü o helak olanlardandı. {Acı azaptan korkan kimseler için orada bir ibret bıraktık.} Bunlar bu kıssadan ibret alıp Allah'ın azabının çok şiddetli olduğunu ve elçilerinin doğru ve doğrulanmış olduğunu bileceklerdir. Bu kıssada yer alan bazı hikmet ve hükümler hakkında bölüm: Bunlardan biri: Allah, kullarına iyilerin ve günahkârların haberini anlatmıştır ki, onların hallerinden ibret alsınlar ve işlerinin nereye vardığını görsünler. Bir diğeri: Halil İbrahim aleyhisselamın faziletidir. Allah kıssasına, onun önemini ve özenle ele alındığını gösteren bir ifadeyle başlamıştır. Bir diğeri: Misafir ağırlamanın meşruiyeti ve bunun Halil İbrahim'in sünnetlerinden olduğudur. Allah bu peygamberi ve ümmetini onun milletine uymakla emretmiştir. Allah bu kıssayı burada onu övmek ve ona övgüde bulunmak yolunda anlatmıştır. Bir diğeri: Misafir, söz ve fiil ile her türlü ikramla ikram edilmelidir; çünkü Allah, İbrahim'in misafirlerini "ikram edilmiş" olarak nitelemiştir: İbrahim onlara ikram etmiştir. Allah da onlara yapılan ağırlamayı söz ve fiil olarak tarif etmiş, misafirlerin Allah katında da ikram edilmiş olduğunu belirtmiştir. Bir diğeri: İbrahim aleyhisselamın evi misafirlerin ve gece gelenlerin sığınağı idi; çünkü onlar izin istemeden içeri girmişlerdir. Ancak edep yolunu izleyerek başta selam vermişlerdir. İbrahim onlara, onlarınkinden daha kâmil ve tam bir selamla karşılık vermiştir; çünkü bunu sabit ve sürekli olduğunu gösteren isim cümlesiyle yapmıştır. Bir diğeri: Bir insana gelen veya kendisiyle bir ilişki kurulan kimseyi tanımanın meşruiyetidir; çünkü bunda birçok fayda vardır. Bir diğeri: İbrahim'in edebi ve sözdeki nezaketidir: "Siz tanınmayan bir topluluksunuz" demiş, "Sizi tanımadım" dememiştir. [İki ifade arasındaki farkın açık olduğu bellidir.] Bir diğeri: Ağırlamaya acele etmek ve hızlı davranmaktır; çünkü iyiliğin en hayırlısı çabuk yapılanıdır. [Bu yüzden İbrahim misafirlerinin ikramını hemen hazırlamaya koyulmuştur.] Bir diğeri: Misafir için hazırlanmış olan ve hazır bulunan kesilen hayvan, misafir gelmeden önce başka biri için hazırlanmış olsa bile, misafire verildiğinde hiçbir küçümseme içermez; aksine bu bir ikramdır. Nitekim İbrahim aleyhisselam böyle yapmış ve Allah misafirlerinin ikram edilmiş olduğunu bildirmiştir. Bir diğeri: Allah'ın halili İbrahim'e verdiği büyük cömertliktir; bu ikramın yanında hazır ve evinde hazırlanmış bulunması, onun pazardan ya da komşulardan veya başka yerden getirmesine gerek kalmamasıdır. Bir diğeri: İbrahim'in bizzat misafirlerine hizmet etmesidir. O Rahman'ın halili olduğu halde misafirlere hizmeti üstlenmiş ve misafirlerin en büyüğü olmuştur. Bir diğeri: Yemeği onların bulunduğu yere yaklaştırmasıdır; onları başka bir yere çağırmamış ve "Buyurun ya da oraya gelin" demememiştir; çünkü bu onlar için daha kolay ve daha güzeldir. Bir diğeri: Misafire, özellikle yemek sunarken, yumuşak sözlerle nazik davranmanın güzelliğidir. İbrahim onlara nazik bir teklifte bulunmuş ve "Yemez misiniz?" demiştir; "Yiyin" gibi, daha uygun olanı bulunan ifadeler kullanmamıştır. Teklif edatıyla "Yemez misiniz?" demiştir. Bu yüzden örnek alan kimse, duruma uygun ve yakışan güzel sözler kullanmalıdır; mesela misafirlerine "Yemez misiniz?" ya da "Bize lütfedip şereflendirmez, iyilik etmez misiniz?" gibi. Bir diğeri: Bir insandan bir sebeple korkan kimsenin, bu korkuyu gidermesi, onu güvende kılacak ve yüreğini sakinleştirecek şeyler söylemesi gerekir. Nitekim melekler, İbrahim onlardan korkunca ona "Korkma" demişler ve korkudan sonra bu sevindirici müjdeyi vermişlerdir. Bir diğeri: İbrahim'in eşi Sâre'nin sevinç şiddetidir; öyle ki yüzüne vurmak ve alışılmadık bir çığlık atmak gibi onun başına gelenler olmuştur. Bir diğeri: Allah'ın İbrahim'e ve eşi Sâre'ye, bilgin bir oğul müjdesiyle ikram etmesidir.
Arapça metin
يقول تعالى: { هل أتاك } أي: أما جاءك { حديث ضيف إبراهيم المكرمين } ونبأهم الغريب العجيب، وهم: الملائكة الذين أرسلهم الله لإهلاك قوم لوط، وأمرهم بالمرور على إبراهيم، فجاؤوه في صورة أضياف. { إذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال } مجيبا لهم { سلام } أي: عليكم { قوم منكرون } أي: أنتم قوم منكرون، فأحب أن تعرفوني بأنفسكم، ولم يعرفهم إلا بعد ذلك. ولهذا راغ إلى أهله أي: ذهب سريعا في خفية، ليحضر لهم قراهم، { فجآء بعجل سمين * فقربه إليهم } وعرض عليهم الأكل، ف { قال ألا تأكلون * فأوجس منهم خيفة } حين رأى أيديهم لا تصل إليه، { قالوا لا تخف } وأخبروه بما جاؤوا له { وبشروه بغلام عليم } وهو: إسحاق عليه السلام. فلما سمعت المرأة البشارة { أقبلت } فرحة مستبشرة { في صرة } أي: صيحة { فصكت وجهها } وهذا من جنس ما يجري من النساء عند السرور [ونحوه] من الأقوال والأفعال المخالفة للطبيعة والعادة، { وقالت عجوز عقيم } أي: أنى لي الولد، وأنا عجوز، قد بلغت من السن، ما لا تلد معه النساء، ومع ذلك، فأنا عقيم، غير صالح رحمي للولادة أصلا، فثم مانعان، كل منهما مانع من الولد، وقد ذكرت المانع الثالث في سورة هود بقولها: وهذا بعلي شيخا إن هذا لشيء عجيب [هود: 72]. { قالوا كذلك قال ربك } أي: الله الذي قدر ذلك وأمضاه، فلا عجب في قدرة الله تعالى { إنه هو الحكيم العليم } أي: الذي يضع الأشياء مواضعها، وقد وسع كل شيء علما فسلموا لحكمه، واشكروه على نعمته. قال لهم إبراهيم عليه السلام: { فما خطبكم أيها المرسلون } الآيات، أي: ما شأنكم وما تريدون؟ لأنه استشعر أنهم رسل، أرسلهم الله لبعض الشئون المهمة. { قالوا إنآ أرسلنآ إلى قوم مجرمين } وهم قوم لوط، قد أجرموا ، أشركوا بالله، وكذبوا رسولهم، وأتوا الفاحشة الشنعاء التي ما سبقهم إليها أحد من العالمين. { لنرسل عليهم حجارة من طين * مسومة عند ربك للمسرفين } أي: معلمة، على كل حجر منها سمة …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
وقوله: {فراغ إلى أهله} أي: انسل خفية في سرعة، {فجاء بعجل سمين} أي: من خيار ماله. وفي الآية الأخرى: {فما لبث أن جاء بعجل حنيذ} [هود: 69] أي: مشوي على الرضف، {فقربه إليهم} أي: أدناه منهم، {قال ألا تأكلون} : تلطف في العبارة وعرض حسن. وهذه الآية انتظمت آداب الضيافة؛ فإنه جاء بطعامه (1) من حيث لا يشعرون بسرعة، ولم يمتن عليهم أولا فقال: "نأتيكم بطعام؟ " بل جاء به بسرعة (2) وخفاء، وأتى بأفضل ما وجد من ماله، وهو عجل فتي سمين مشوي، فقربه إليهم، لم يضعه، وقال: اقتربوا، بل وضعه بين أيديهم، ولم يأمرهم أمرا يشق على سامعه بصيغة الجزم، بل قال: {ألا تأكلون} على سبيل العرض والتلطف، كما يقول القائل اليوم: إن رأيت أن تتفضل وتحسن وتتصدق، فافعل (3) . وقوله: {فأوجس منهم خيفة} : هذا محال على ما تقدم في القصة في السورة الأخرى، وهو (4) قوله: {فلما رأى أيديهم لا تصل إليه نكرهم وأوجس منهم خيفة قالوا لا تخف إنا أرسلنا إلى قوم لوط وامرأته قائمة فضحكت} [هود: 70، 71] أي: استبشرت بهلاكهم؛ لتمردهم وعتوهم على الله، فعند ذلك بشرتها الملائكة بإسحاق ومن وراء إسحاق يعقوب. {قالت يا ويلتى أألد وأنا عجوز وهذا بعلي شيخا إن هذا لشيء عجيب قالوا أتعجبين من أمر الله رحمة الله وبركاته عليكم أهل البيت إنه حميد مجيد} [هود 72، 73] ؛ ولهذا قال هاهنا: {وبشروه بغلام عليم} ، فالبشارة له هي بشارة لها؛ لأن الولد منهما، فكل منهما بشر به. وقوله: {فأقبلت امرأته في صرة} أي: في صرخة عظيمة (5) ورنة، قاله ابن عباس، ومجاهد، وعكرمة، وأبو صالح، والضحاك، وزيد بن أسلم والثوري والسدي وهي قولها: {يا ويلتا} {فصكت وجهها} (6) أي: ضربت بيدها على جبينها، قاله مجاهد وابن (7) سابط. وقال ابن عباس: لطمت، أي تعجبا كما تتعجب (8) النساء من الأمر الغريب، {وقالت عجوز عقيم} أي: كيف ألد وأنا عجوز [عقيم] (9) ، وقد كنت في حال الصبا عقيما لا أحبل؟. {قالوا كذلك …
تفسير الطبري (جامع البيان)
التحرير والتنوير
وقرأ الجمهور مثل بالنصب على أنه صفة حال محذوف قصد منه التأكيد. والتقدير: إنه لحق حقا مثل ما أنكم تنطقون. وقرأ حمزة والكسائي وأبوبكر عن عاصم وخلف مرفوعا على الصفة لحق صفة أريد بها التشبيه. وما الواقعة بعد مثل زائدة للتوكيد. وأردفت ب (أن) المفيدة للتأكيد تقوية لتحقيق حقية ما يوعدون. واجتلب المضارع في تنطقون دون أن يقال: نطقكم، يفيد التشبيه بنطقهم المتجدد وهو أقوى في الوقوع لأنه محسوس. [24- 30] 30] هل أتاك حديث ضيف إبراهيم المكرمين (24) إذ دخلوا عليه فقالوا سلاما قال سلام قوم منكرون (25) فراغ إلى أهله فجاء بعجل سمين (26) فقربه إليهم قال ألا تأكلون (27) فأوجس منهم خيفة قالوا لا تخف وبشروه بغلام عليم (28) فأقبلت امرأته في صرة فصكت وجهها وقالت عجوز عقيم (29) قالوا كذلك قال ربك إنه هو الحكيم العليم (30) انتقال من الإنذار والموعظة والاستدلال إلى الاعتبار بأحوال الأمم الماضية المماثلة للمخاطبين المشركين في الكفر وتكذيب الرسل. والجملة مستأنفة استئنافا ابتدائيا وغير أسلوب الكلام من خطاب المنذرين مواجهة إلى أسلوب التعريض تفننا بذكر قصة إبراهيم لتكون توطئة للمقصود من ذكر ما حل بقوم لوط حين كذبوا رسولهم، فالمقصود هو ما بعد قوله قال فما خطبكم أيها المرسلون [الحجر: 57] . وكان في الابتداء بذكر قوم لوط في هذه الآية على خلاف الترتيب الذي جرى عليه اصطلاح القرآن في ترتيب قصص الأمم المكذبة بابتدائها بقوم نوح ثم عاد ثم ثمود ثم قوم لوط أن المناسبة للانتقال من وعيد المشركين إلى العبرة بالأمم الماضية أن