Bu, Allah'ın kullarına olan lütfundandır: Kaza ve kader gereği yapacağı şeyi onlara önceden bildirmiştir ki, ona itaat etsinler ve bilerek yönelsinler; helak olan da apaçık bir delille helak olsun, hayat bulan da apaçık bir delille hayat bulsun. Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Ey iman edenler!} Allah imanınızı mutlaka imtihan edecektir. {Allah, elleriniz ve mızraklarınızın erişebileceği avdan bir şeyle sizi mutlaka imtihan edecektir.} Yani: Çok olmayan bir şeyle; böylece imtihan hafif bir imtihan olur. Allah'ın bu imtihanı, Teâlâ'nın lütuf ve kolaylığı olarak yaptığı bir tahfiftir. İmtihan edeceği av, {elleriniz ve mızraklarınızın erişebileceği} avdır; yani onu avlamaya gücünüzün yettiği, imtihanın bununla tamamlanacağı avdır. Ele ve mızraǧa erişemeyeceğiniz av ile imtihan olmaz ve imtihanın bir faydası kalmaz. Sonra bu imtihanın hikmetini zikretmiştir: {Allah, kendisinden gayba iman ederek korkanı bilsin} diye; yani mahlûkat için, sevap ve ceza ile sonuçlanacak zahir bir bilgiyle bilsin. Allah'ın yasakladığı şeyden, kendisine gücü ve imkânı yettiği hâlde sakınanı, gayba iman ederek korkmayanın aksine büyük bir sevapla mükâfatlandırır. Kendisine rastlayan bir günahtan, avlayabileceği bir avı avlamaktan geri durmayan kimse ise bu ölçüde değildir. {Sizden kim bu açıklamadan sonra} —ki bu açıklama hüccetleri kesmiş ve yolu aydınlatmıştır— {haddi aşarsa, onun için acı veren bir azap vardır.} Yani: Acı veren, ağrıtan bir azaptır; onun vasfını yalnızca Allah bilir. Çünkü bu haddi aşan kimsenin bir özrü yoktur. Ölçü, gayba iman ederek Allah'tan korkan ve insanların yanında olmadığında da korkan kimsedir. İnsanların yanında Allah korkusunu göstermek ise bazen insanlardan korkmak için olabilir; böyle bir kimse bundan dolayı sevap alamaz. Sonra ihram hâlinde av öldürmenin yasaklandığını açıkça belirtmiştir: {Ey iman edenler! İhramlıyken avı öldürmeyin.} Yani hac ve umre ihramındayken. Avı öldürmenin yasaklanması, öldürmeye götüren hazırlıklardan, öldürmeye ortak olmaktan, öldürmeye delalet etmekten ve öldürmede yardımcı olmaktan nehyi de kapsar. Bu yasağın bir parçası olarak, ihramlıya kendisi için öldürülen veya avlanan avdan yemesi de yasaklanmıştır. Bütün bunlar bu büyük ibadetin (nüsük) yüceltilmesidir: İhramlıya, ihrama girmeden önce helal olan avı öldürmek ve avlamak haram kılınmıştır. Allah'ın, {Sizden kim bilerek bir avı öldürürse} sözü, yani bilerek bir av öldürürse, {ona, öldürdüğü şeyin misli olarak hayvanlardan ceza gerekir} yani deve, sığır veya koyundan. Öldürdüğüne benzeyen hayvan araştırılır ve onun misli kendisine vâcip olur; bunu keser ve sadaka olarak dağıtır. Misil bakımından itibar ise, {sizden adil iki kişi} tarafından hükmedilmesidir; yani hükmü ve benzerlik yönünü bilen iki adil kişi. Nitekim Sahâbe-i kiram, güvercine bir koyun, deve kuşuna bir deve, yaban sığırına (çeşitleri ne olursa olsun) bir inek hükmetmiştir. Bu şekilde, hayvanlardan birine benzeyen her şeyde onun misli vardır. Eğer hiçbir hayvana benzemiyorsa, telef edilen şeylerdeki kaide gereği kıymeti vâciptir. Bu hedyin {Kâbe'ye ulaşacak bir hediye} olması şarttır; yani Harem'de kesilmelidir. {Veya yoksullara yemek kefareti.} Yani bu cezanın kefareti yoksullara yemek vermektir; hayvan misli karşılığında yoksullara yedirilecek bir yemek. Birçok âlim şöyle demiştir: Ceza kıymetlendirilir, bu kıymetle yemek alınır ve her yoksula bir mud buğday veya başka şeyden yarım sa' verilir. {Veya bu yemeğin karşılığını oruçla ödemek.} Yani her yoksul için bir gün oruç tutar. {Ki işinin cezasını tatsın.} Yani, bu ceza kendisine vacip kılındığında. {Kim de dönerse} bundan sonra, {Allah ondan intikam alır. Allah azîzdir, intikam sahibidir.} Allah avı bilerek öldürenin üzerine bu cezayı hükmetmiş; hem nefisleri ve haram kılınmış malları haksız olarak telef edene de ceza olduğu şer'î kaide gereğince, telef eden kasıtlı da olsa hata da olsa her hâlükârda tazmin eder. Çünkü Allah bu fiile ceza, ukubet ve intikam belirlemiştir ki bu da kasıtlı içindir. Hataen öldürene ise ukubet yoktur, yalnızca ceza vardır. [Cumhurun bu kayda dair cevabı budur: Allah'ın zikrettiği bu kayıt. Bazı ilim adamları cezanın yalnızca kasıtlıya mahsus olduğunu görmüşlerdir ve ayet zahiri de budur. Bu yer ile nefis ve mallardaki hataen tazminat arasındaki fark, hakkın burada Allah'a ait olmasındandır; insan nefislerini ve mallarını telef etmede günah olmadığı gibi, avın telefinde de ceza yoktur.] Av, karada ve denizde avlanan avı kapsadığından, Allah Teâlâ deniz avını istisna ederek şöyle buyurmuştur: {Denizin avı ve yiyeceği size helal kılındı.} Yani ihramlı olduğunuz hâlde deniz avı size helaldir; yiyeceği de, yani ölüsü de. Bu da deniz ölüsünün helal olduğunu gösterir. {Sizin ve yolcularınız için bir faydadır.} Yani bunun size helal kılınmasındaki fayda, sizin ve sizinle birlikte yolculuk eden kafilenizin faydalanmasıdır. {Karanın avı ise, ihramlı olduğunuz sürece size haram kılındı.} "Av" lafzından şu çıkarılır: Mutlaka vahşi olmalıdır, çünkü evcil olan av değildir; ayrıca yenilebilir olmalıdır, çünkü yenilmeyen şey avlanmaz ve ona av adı verilmez. {Ve sizi kendisine toplanacağınız Allah'tan sakının.} Yani emrettiğini yaparak ve yasakladığından kaçınarak O'na karşı takva sahibi olun; ve kendisine toplanacağınızı bilmenizle takvanıza yardım isteyin. Böylece O, takvayı yerine getirip büyük sevapla mükâfatlandıracak mısınız, yoksa yerine getirmeyip cezalandıracak mısınız, buna karşılık verecektir.