سورة المائدة · الآية ٥٤
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ۚ ذَٰلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ ۚ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾
Yâ aiyuhal lazîna âmanû mai yartadda minkum ’an dînihî fasavfa yâtil lâhu bikavminy yuhibbuhum va yuhibbûnahû azillatin ’alal mu’minîna a’izzatin ’alal kâfirîna yucâhidûna fî sabîlil lâhi va lâ yahâfûna lavmata lâ’im zâlika fadlul lâhi yu’tîhi mai yaşâ’ vallâhu vâsi’un ’alîm
“Ey İnananlar! Aranızda dininden kim dönerse bilsin ki, Allah, sevdiği ve onların O'nu sevdiği, inananlara karşı alçak gönüllü, inkarcılara karşı güçlü, Allah yolunda cihad eden, yerenin yermesinden korkmayan bir millet getirir. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bol nimetidir. Allah her şeyi kaplar ve bilir”
Al-Ma'idah 5:54 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Allah Teâlâ, Kendisinin âlemlerden müstağni olduğunu bildirmektedir. Dininden dönen kimse Allah'a hiçbir zarar veremez; zarar verecek olan yalnızca kendisidir. Allah'ın, samimi kulları ve sadık erkekleri vardır. Rahmân ve Rahîm olan Allah, onları hidayete erdirmeyi üzerine almış ve onları getireceğini vaat etmiştir. Bunlar, sıfatları bakımından yaratılmışların en mükemmelleri, nefisleri bakımından en güçlüleri ve ahlâkı bakımından en güzelleridir. Sıfatlarının en yücesi, {Allah'ın onları sevmesi ve onların da Allah'ı sevmesi}dir. Allah'ın kulunu sevmesi, ona verdiği en büyük nimet ve Allah'ın lutfettiği en üstün fazilettir. Allah bir kulunu sevdiğinde, ona sebepleri kolaylaştırır, her zorluğu onun için hafifletir, hayırlı işleri yapmaya ve kötülüklerden kaçınmaya muvaffak kılar ve kullarının kalplerini sevgi ve dostlukla ona yöneltir. Kulun Rabbini sevmesinin gereklerinden biri, Resûlullah ﷺ'a hem zâhirde hem bâtında, sözlerinde, işlerinde ve bütün hâllerinde uymasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin."] [Âl-i İmrân: 31] Allah'ın kulu sevmesinin gereklerinden biri de kulun farzlar ve nafilelerle Allah'a çokça yaklaşmasıdır. Nitekim Peygamber ﷺ, Allah'tan naklen buyurduğu sahih hadiste şöyle demiştir: "Kulum, üzerine farz kıldığım şeylerden daha sevdiğim bir şeyle bana yaklaşmış değildir. Kulum nafilelerle bana yaklaşmaya devam eder, nihayet onu severim. Onu sevdiğimde, onu işiten kulağı, gören gözü, tutan eli ve yürüyen ayağı olurum. Eğer benden bir şey isterse ona veririm, benden sığınırsa onu korurum." Allah'ı sevmenin gereklerinden biri de O'nu tanımak ve çokça zikretmektir. Çünkü Allah'ı tanımadan yapılan sevgi çok eksiktir, hatta sevgi yoktur; sevgi iddiası olsa bile. Allah'ı seven kimse O'nu çokça anar. Allah bir kulunu sevdiğinde, ondan az amelini kabul eder ve çok kusurunu bağışlar. Bu kimselerin sıfatlarından biri de {müminlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı ise güçlü olmaları}dır. Müminlere karşı, onlara olan sevgileri, onlara öğütleri, yumuşaklıkları, şefkatleri, merhametleri ve kolay ulaşılabilir olmaları sebebiyle alçak gönüllüdürler. Allah'a inkâr eden, âyetlerine karşı direnen ve peygamberlerini yalanlayan kâfirlere karşı ise güçlüdürler; himmetleri ve azimleri onlarla mücadeleye yönelmiş, onlara galip gelmeye yarayacak her yolda gayret göstermişlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Onlara karşı gücünüzün yettiği kadar kuvvet ve savaş atları hazırlayın ki bununla Allah'ın düşmanını ve sizin düşmanınızı korkutasınız."] [Enfâl: 6] Yine şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Onlar kâfirlere karşı serttir, kendi aralarında merhametlidir."] [Fetih: 29] Allah'ın düşmanlarına karşı sertlik ve şiddet, kulu Allah'a yaklaştırır ve kulun Rabbinin onlara olan gazabına uymasını sağlar. Ancak onlara karşı sertlik ve şiddet, onları en güzel şekilde İslâm dinine davet etmeye engel değildir. Dolayısıyla onlara karşı sertlik ve davetlerinde yumuşaklık bir arada bulunur; bu iki durum da onların menfaatinedir ve faydası onlara döner. {Onlar Allah yolunda canlarıyla ve mallarıyla, sözleriyle ve fiilleriyle cihad ederler.} {Hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar.} Bilakis Rabbinin rızasını ve O'nun azabından korkmayı, yaratılmışların kınamasına üstün tutarlar. Bu, onların himmet ve azimlerinin kuvvetini gösterir; zira kalbi zayıf olan kimsenin himmeti de zayıftır; kınayanların kınaması karşısında azmi bozulur, sitem edenlerin sitemi karşısında gücü gevşer. Kalplerinde, halkın gözetilmesi ve onların rızası ile kınamasının Allah'ın emrinin önüne geçirilmesi oranında, Allah'tan başkasına bir kulluk vardır. Bu yüzden Allah uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayan kimsenin kalbi, Allah'tan başkasına kulluktan kurtulmuş olmaz. Allah Teâlâ, onları ulvi sıfatlar ve yüce meziyetlerle övdüğünde, bunların zikredilmeyen hayır amellerini de gerektirdiğini belirtti. Sonra bunun, onlara lutfettiği fazlı ve ihsanı olduğunu bildirdi; böylece kendilerine ucub gelmesin, bu nimetleri veren Allah'a şükretsinler ve Allah onlara fazlından artırsın. Ayrıca başkaları da Allah'ın fazlının önünde bir engel bulunmadığını bilsin diye şöyle buyurdu: {Bu, Allah'ın fazlıdır; onu dilediğine verir. Allah geniş lütuf sahibi, her şeyi bilendir.} Yani Allah'ın fazlı ve ihsanı geniştir, nimetleri bol ve bağışı çoktur. Rahmeti her şeyi kuşatmıştır; velilerine fazlından, başkalarına verilmeyen bolluğu verir. Ama O, fazlı hak edenleri bilir ve onlara verir. Allah, risaletini kimde kılacağını en iyi bilendir; onu asıl ve fer'i olarak yerleştirir.
Arapça metin
يخبر تعالى أنه الغني عن العالمين، وأنه من يرتد عن دينه فلن يضر الله شيئا، وإنما يضر نفسه. وأن لله عبادا مخلصين، ورجالا صادقين، قد تكفل الرحمن الرحيم بهدايتهم، ووعد بالإتيان بهم، وأنهم أكمل الخلق أوصافا، وأقواهم نفوسا، وأحسنهم أخلاقا، أجل صفاتهم أن الله { يحبهم ويحبونه } فإن محبة الله للعبد هي أجل نعمة أنعم بها عليه، وأفضل فضيلة، تفضل الله بها عليه، وإذا أحب الله عبدا يسر له الأسباب، وهون عليه كل عسير، ووفقه لفعل الخيرات وترك المنكرات، وأقبل بقلوب عباده إليه بالمحبة والوداد. ومن لوازم محبة العبد لربه، أنه لا بد أن يتصف بمتابعة الرسول صلى الله عليه وسلم ظاهرا وباطنا، في أقواله وأعماله وجميع أحواله، كما قال تعالى: قل إن كنتم تحبون الله فاتبعوني يحببكم الله [آل عمران: 31]. كما أن من لازم محبة الله للعبد، أن يكثر العبد من التقرب إلى الله بالفرائض والنوافل، كما قال النبي صلى الله عليه وسلم في الحديث الصحيح عن الله: " وما تقرب إلي عبدي بشيء أحب إلي مما افترضت عليه، ولا يزال [عبدي] يتقرب إلي بالنوافل حتى أحبه، فإذا أحببته كنت سمعه الذي يسمع به، وبصره الذي يبصر به، ويده التي يبطش بها، ورجله التي يمشي بها، ولئن سألني لأعطينه، ولئن استعاذني لأعيذنه ". ومن لوازم محبة الله معرفته تعالى، والإكثار من ذكره، فإن المحبة بدون معرفة بالله ناقصة جدا، بل غير موجودة وإن وجدت دعواها، ومن أحب الله أكثر من ذكره، وإذا أحب الله عبدا قبل منه اليسير من العمل، وغفر له الكثير من الزلل. ومن صفاتهم أنهم { أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين } فهم للمؤمنين أذلة من محبتهم لهم، ونصحهم لهم، ولينهم ورفقهم ورأفتهم، ورحمتهم بهم وسهولة جانبهم، وقرب الشيء الذي يطلب منهم وعلى الكافرين بالله، المعاندين لآياته، المكذبين لرسله - أعزة قد اجتمعت هممهم وعزائمهم على معاداتهم، وبذلوا جهدهم في كل سبب يحصل به الانتصار عليهم، …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
تجيب". (1) وهذا حديث غريب جدا. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا عمر بن شبة، حدثنا عبد الصمد -يعني ابن عبد الوارث-حدثنا شعبة، عن سماك، سمعت عياضا يحدث عن الأشعري قال: لما نزلت: {فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه} قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: "هم قوم هذا". ورواه ابن جرير من حديث شعبة بنحوه. (2) وقوله تعالى: {أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين} هذه صفات المؤمنين الكمل أن يكون أحدهم متواضعا (3) لأخيه ووليه، متعززا على خصمه وعدوه، كما قال تعالى: {محمد رسول الله والذين معه أشداء على الكفار رحماء بينهم} [الفتح: 29] . وفي صفة النبي صلى الله عليه وسلم أنه: "الضحوك القتال" فهو ضحوك لأوليائه قتال لأعدائه. وقوله [تعالى] (4) {يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم} أي: لا يردهم عما هم فيه من طاعة الله، وقتال أعدائه، وإقامة الحدود، والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، لا يردهم عن ذلك راد، ولا يصدهم عنه صاد، ولا يحيك فيهم لوم (5) لائم ولا عذل عاذل. قال الإمام أحمد: حدثنا عفان، حدثنا سلام أبو المنذر، عن محمد بن واسع، عن عبد الله بن الصامت، عن أبي ذر قال: أمرني (6) خليلي صلى الله عليه وسلم بسبع، أمرني بحب المساكين والدنو منهم، وأمرني أن أنظر إلى من هو دوني، ولا أنظر إلى من هو فوقي، وأمرني أن أصل الرحم وإن أدبرت، وأمرني أن لا أسأل أحدا شيئا، وأمرني أن أقول الحق وإن كان مرا، وأمرني ألا أخاف في الله لومة لائم، وأمرني أن أكثر من قول: لا حول ولا قوة إلا بالله، فإنهن من كنز تحت العرش. (7) وقال الإمام أحمد أيضا: حدثنا أبو المغيرة، حدثنا صفوان عن أبي (8) المثنى؛ أن أبا ذر قال: بايعني رسول الله صلى الله عليه وسلم خمسا وواثقني سبعا، وأشهد الله علي تسعا، أني لا أخاف في الله لومة لائم. قال أبو ذر: فدعاني رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال: "هل لك إلى بيعة ولك الجنة؟ " قلت: نعم، قال: وبسطت يدي، فقال النبي …
تفسير الطبري (جامع البيان)
وبرسوله: {يا أيها الذين آمنوا} [البقرة: 104] أي " صدقوا الله ورسوله , وأقروا بما جاءهم به نبيهم محمد صلى الله عليه وسلم {من يرتد منكم عن دينه} [المائدة: 54] يقول: " من يرجع منكم عن دينه الحق الذي هو عليه اليوم , فيبدله ويغيره بدخوله في الكفر، إما في اليهودية أو النصرانية أو غير ذلك من صنوف الكفر، فلن يضر الله شيئا، وسيأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه؛ يقول: فسوف يجيء الله بدلا منهم المؤمنين الذين لم يبدلوا ولم يغيروا ولم يرتدوا، بقوم خير من الذين ارتدوا
التحرير والتنوير
بإضافته إلى «الأيمان» صار من نوع اليمين فكان مفعولا مطلقا مبينا للنوع. وفي «الكشاف» في سورة النور جعله مصدرا بدلا من فعله وجعل التقدير: أقسموا بالله يجهدون أيمانهم جهدا، فلما حذف الفعل وجعل المفعول المطلق عوضا عنه قدم المفعول المطلق على المفعول به وأضيف إليه. وجملة حبطت أعمالهم استئناف، سواء كانت من كلام الذين آمنوا فتكون من المحكي بالقول، أم كانت من كلام الله تعالى فلا تكونه. وحبطت معناه تلفت وفسدت، وقد تقدم في قوله تعالى: فأولئك حبطت أعمالهم في الدنيا والآخرة في سورة البقرة [217] . [54] يا أيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم (54) تقضى تحذيرهم من أعدائهم في الدين، وتجنيبهم أسباب الضعف فيه، فأقبل على تنبيههم إلى أن ذلك حرص على صلاحهم في ملازمة الدين والذب عنه، وأن الله لا يناله نفع من ذلك، وأنهم لو ارتد منهم فريق أو نفر لم يضر الله شيئا، وسيكون لهذا الدين أتباع وأنصار وإن صد عنه من صد، وهذا كقوله تعالى: إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر [الزمر: 7] ، وقوله: يمنون عليك أن أسلموا قل لا تمنوا علي إسلامكم بل الله يمن عليكم أن هداكم للإيمان إن كنتم صادقين [الحجرات: 17] . فجملة يا أيها الذين آمنوا من يرتد منكم إلخ معترضة بين ما قبلها وبين جملة إنما وليكم الله [المائدة: 55] ، دعت لاعتراضها مناسبة الإنذار في قوله ومن يتولهم منكم فإنه منهم [المائدة: 51] . فتعقيبها بهذا الاعتراض إشارة إلى أن اتخاذ اليهود