Peygamber ﷺ, ümmetine karşı duyduğu şefkat ve hırs sebebiyle, iman görünüp sonra küfre dönenlere karşı çok üzülürdü. Allah Teâlâ onu, bu gibi kimseler için üzülmemesi ve kederlenmemesi gerektiği konusunda irşad etti. Çünkü bunlar ne savaşta ne de çıkışta bulunurlar; geldiklerinde faydaları olmaz, gittiklerinde de yokluklarının hissedilmesi gerekmez. Bu yüzden, üzülmemenin sebebini açıklayarak şöyle buyurdu: { Ağızlarıyla "İman ettik" deyip kalpleri iman etmemiş olanlar } [Kur'an: "Ağızlarıyla 'İman ettik' deyip kalpleri iman etmemiş olanlar"]. Üzülünen ve kederlenilen kimseler, zahirde ve batında mümin olarak sayılan kimselerdir. Allah'a sığınırız ki bunlar dinlerinden dönüp irtidat etsinler. Çünkü iman, tadı kalplere karışınca, sahibi onun yerine başka bir şey tercih etmez ve onun yerine bir değiştirme aramaz. { Yahudilerden olanlar da vardır } yani Yahudiler. { Yalana kulak verenler, sana gelmeyen başka bir topluluk için kulak verenlerdir } [Kur'an: "Yalana kulak verenler, sana gelmeyen başka bir topluluk için kulak verenlerdir"]. Yani, yalan, sapkınlık ve azgınlık üzerine kurulu işlerine uyan ve önderlerini taklit eden kimselerdir. Bu önderler ise sana gelmediler; aksine senden yüz çevirdiler ve yanlarındaki batıl ile sevindiler. Bu batıl, sözleri yerlerinden saptırmaktır; yani Allah'ın murat etmediği ve kastetmediği anlamları lafızlara yüklemektir. Bunun amacı, insanları saptırmak ve hakkı reddetmektir. Sapkınlığa çağıranlara boyun eğen, muhal şeylere uyan, her türlü yalanı uyduran ve aklı ve himmeti olmayan bu kimseler... Bu yüzden, sana uymadıklarında da aldırış etme; çünkü onlar en aşağı seviyededirler ve eksik olan kimseye itibar edilmez, önemsenmez. { "Size bu hüküm verilirse alın, verilmezse sakının" derler } yani, sana başvurdukları zaman söyledikleri sözleri budur. Onların tek amacı heveslerine uymaktır. Birbirlerine şöyle derler: "Muhammed, hevesimize uygun bu hükmü size verirse, hükmünü kabul edin; eğer size bu hükmü vermezse, onun hükmüne uymaktan sakının." Bu, fitne ve nefislerin arzularına uymaktır. { Allah'ın fitneye düşürmek istediği kimse için sen, Allah'a karşı hiçbir şeye güç yetiremezsin } [Kur'an'ın benzer ayeti: "Sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin; ama Allah dilediğini hidayete erdirir. Hidayete erenleri en iyi bilen O'dur." (Kasas, 56)]. { Allah, kalplerini temizlemek istemediği kimselerdir onlar } yani, bu yüzden onlardan bu sözler çıkmıştır. Bu da göstermektedir ki, şer'î hükme başvurmakta maksadı heveslerine uymak olan kimse, hüküm lehine olursa razı olur, aleyhine olursa öfkelenir; bu, kalbinin temiz olmamasındandır. Nitekim şer'î hükme başvurup ona razı olan kimse, bu hüküm hevesine uysun ya da uymasın, kalbinin temizliğindendir. Bu da gösterir ki kalbin temizliği her hayrın sebebidir ve her doğru söze ve sağlam amele en büyük çağrıdır. { Onlar için dünyada rezillik vardır } yani rüsvaylık ve utanç. { Ahirette ise onlar için büyük bir azap vardır } ki o da cehennem ve Cebbar'ın gazabıdır. { Yalana kulak verenler } Buradaki "kulak verme" kabul anlamındadır; yani dinlerinin ve akıllarının azlığından dolayı, yalan söz söyleyenlerin davetine icabet etmişlerdir. { Haramı yiyenler } yani haram mal; alt tabakalarından ve avamlarından aldıkları, haksız olan maaş ve gelirler yoluyla. Böylece hem yalana uymayı hem de haram yemeyi bir araya getirmişlerdir. { Eğer sana gelirlerse aralarında hükmet veya onlardan yüz çevir } [Kur'an: "Sana gelirlerse, aralarında hükmet ya da yüz çevir"]. Bu konuda sen muhayyersin. Bu hüküm mensuh değildir; çünkü bu tür kimseler ona başvurduğunda, aralarında hükmetmek ya da hükmetmekten yüz çevirmek arasında muhayyer olur. Bunun sebebi, onların şer'î hükümde ancak hevesleriyle uyuşan bir hüküm istemeleridir. Bu nedenle, kendisine fetva veya hüküm için başvuran her kişi, eğer kendisi aleyhine hüküm verilirse razı olmayacağı bilinirse, o kişiye hüküm verilmesi ve fetva verilmesi vacip değildir. Ancak aralarında hükmederse adaletle hükmetmesi gerekir. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: { Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler; eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Çünkü Allah adaletli davrananları sever } [Kur'an: "Eğer onlardan yüz çevirirsen sana hiçbir zarar veremezler; eğer hükmedersen aralarında adaletle hükmet. Çünkü Allah adaletli davrananları sever"]. Bu, onlar zalim ve düşman olsalar bile, bu durumun onların arasında adaletle hükmetmeni engellemeyeceği anlamına gelir. Bu, insanlar arasında hüküm vermede adaletin ve kıstın fazileti ile Allah Teâlâ'nın onu sevdiğinin beyanıdır. Sonra onlara şaşırarak buyurdu: { Yanlarında Tevrat varken, seni nasıl hakem yaparlar? Sonra bundan sonra yüz çevirirler; onlar mümin değildirler } [Kur'an: "Yanlarında Tevrat varken, seni nasıl hakem yaparlar? Sonra bundan sonra yüz çevirirler; onlar mümin değildirler"]. Çünkü onlar mümin olsaydılar ve imanın gerektirdiği şeylerle amel etselerdi, yanlarındaki Tevrat'taki Allah'ın hükmünden yüz çevirmezlerdi. Belki de senin yanında kendi hevesleriyle uyuşan bir şey bulurlardı. Sen onların arasında, yanlarındaki Tevrat'la da uyuşan Allah'ın hükmüyle hükmettiğinde bile, bundan razı olmadılar, yüz çevirdiler; bu yüzden onu da beğenmediler. Allah Teâlâ buyurur: { Bu davranışı yapanlar mümin değildirler } yani, bu, müminlerin âdeti değildir ve onlar imana layık değildirler. Çünkü ilahlarını heveslerini yapmışlar ve iman hükümlerini heveslerine tabi kılmışlardır. { Şüphesiz biz Tevrat'ı indirdik } Musa b. İmran aleyhisselama. { Onda hidayet vardır } ki imana ve hakka hidayet eder ve sapkınlıktan korur. { Ve nur vardır } ki cehalet, şaşkınlık, şüphe, şüphe ve şehvet karanlıklarında ondan aydınlanılır. Nitekim Allah Teâlâ buyurmuştur: [Kur'an: "Andolsun Musa ve Harun'a Furkan'ı, müttakiler için bir nur ve bir öğüt verdik"] (Enbiya, 48). { Onunla, Yahudiler arasında, yani Yahudilerin davaları ve fetvaları hakkında hükmederler peygamberler } Allah'a teslim olan ve emirlerine boyun eğen peygamberler; onların İslamı diğerlerinin İslamından daha üstündür ve onlar Allah'ın kullarının seçkinleridir. Madem ki bu kerim peygamberler ve insanlığın efendileri Tevrat'a uymuş, ona bağlanmış ve arkasından yürümüşlerdir, o halde bu aşağılık Yahudileri ona uymaktan alıkoyan nedir? Ve onlara, Tevrat'taki en şerefli şey olan, ne kabul edilen zahir ve batın amelin ancak bu inançla kabul edildiği Muhammed ﷺ'e imanı atmalarını ne gerektirdi? Bunda onların bir imamı var mı? Evet, tahrif etmeyi, insanlar arasında reislik ve makamlarını sürdürmeyi, hakkı gizleyip batılı göstererek geçinmeyi âdet edinen imamları vardır. Bunlar, ateşe çağıran sapkınlık imamlarıdır. Allah Teâlâ'nın: { Rabbânîler ve Ahbar } sözü de şöyledir: Yahudilere Tevrat ile hükmeden din imamları, yani amel eden, öğreten, insanları en güzel şekilde terbiye eden ve şefkatli peygamberlerin yolunu izleyen rabbânî âlimlerdir. Ahbar ise, sözlerine uyulan, izleri gözetilen büyük âlimlerdir ve milletleri arasında doğruluk dili onlarındır. Onların verdiği bu hüküm, hakka uygun olarak, {Allah'ın kitabından kendilerine emanet edilmiş olduğu ve buna şahit bulundukları için} yani: Allah'ın kendilerini kitabının muhafızı kılması, onları bu kitap hususunda emin kılması ve bu emanetin onların yanında bulunması sebebiyledir. Bu durum, onlara kitabı fazlalıktan, eksilmeden ve gizlemeden korumayı ve bilmeyene öğretmeyi farz kılmıştır. Onlar bu kitap hakkında şahit kılınmışlardır; yani insanların ona dair ve kendilerine müşkil gelen hususlarda başvurulan kimselerdir. Allah Teâlâ ilim ehlini, cahillerin yüklenmediği bir yükle yüklemiştir; dolayısıyla yüklendikleri sorumlulukların gereğini yerine getirmeleri gerekir. Ayrıca cahillere uymamaları, tembellik ve atalete dalmamaları, sadece sınırlı ibadetlerle yetinmemeleri gerekir. Bunlar zikir çeşitleri, namaz, zekât, hac, oruç ve benzeri işlerdir ki, ilim ehli olmayanlar bunları yerine getirdiklerinde kurtuluşa erebilirler. İlim ehline gelince, nasıl kendilerinin yapmakla yükümlü oldukları şeylerle yükümlüyseler, insanlara da dinlerinin ihtiyaç duyduğu hususları, özellikle sık karşılaşılan usûlî meseleleri öğretmek ve onları uyarmakla da yükümlüdürler. İnsanlardan korkmamalı, bilakis Rablerinden korkmalıdırlar. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: {Artık insanlardan korkmayın, benden korkun ve âyetlerimi az bir bedel karşılığında satmayın.} Yani hakkı gizleyip batılı ortaya koymayın, dünyanın az bir metaı uğruna. Âlim bu afetlerden korunduğunda, bu Allah'ın ona verdiği bir tevfik ve bir mutluluktur; himmeti ilim ve öğretmede çalışmak olur, Allah'ın kendisine emanet ettiği ilmi ve ona şahit kıldığını bilir, Rabbinden korkar, insanların korkusu ve çekincesi de onu lazım olan işi yapmaktan alıkoymaz ve dünyayı dine tercih etmez. Âlimin bahtsızlığının alameti ise, tembelliğe dalması, emredileni yapmaması, kendisine emanet edilene aldırış etmemesi, onu ihmal edip zayi etmesi, dini dünyaya satması, hükümlerinde rüşvet alması, fetvaları karşılığında para alması ve Allah'ın kullarına ancak ücret ve karşılık karşılığında öğretmesidir. Allah'ın kendisine büyük bir lütufla ihsan ettiği, ama bunun şükrünü eda etmeyip büyük bir payı, başkalarının mahrum kaldığı bir nimeti elden kaçıran kimse ise, işte o kimsedir. Ey Allah'ım! Bizden faydalı bir ilim, kabul edilmiş bir amel ve her türlü belâdan affını ve afiyetini bize nasip etmeni dileriz, ey Kerim olan! {Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse} apaçık hakikatten, bilerek batılla hükmederse, fasit maksatlarından birine yönelerek; {işte onlar kâfirlerdir.} Allah'ın indirdiğinden başka bir şeyle hükmetmek kâfirlerin işlerindendir. Bu bazen dinden çıkaran bir küfür olur; bu da onun helal ve caiz görmesi halinde gerçekleşir. Bazen de büyük günahlardan bir büyük günah olur; kâfir amellerinden sayılır ve bunu işleyen kimse şiddetli azabı hak etmiş olur.