سورة المائدة · الآية ٢
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْيَ وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيْتَ الْحَرَامَ يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا ۚ وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ۚ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا ۘ وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَىٰ ۖ وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۖ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ﴾
Yâ aiyuhal lazîna âmanû lâ tuhillû şa’â ’iral lâhi va laş şahral harâma va lal hadya va lal kalâ’ida va lâ âmmînal baital harâma yabtağûna fadlam mir rabbihim va ridvânâ va izâ halaltum fastâdû va lâ yacrimannakum şana ânu kavmin an saddûkum ’anil mascidil-harâmi an ta’tadû va ta’âvanû ’alalbirri vattakvâ va lâ ta’âvanû ’alal ismi val’udvân vattakul lâh innal lâha şadîdul ’ikâb
“Ey İnananlar! Allah'ın nişanelerine, hürmet edilen aya, hediye olan kurbanlığa, gerdanlıklar takılan hayvanlara, Rab'lerinden bol nimet ve rıza talep ederek Beyt-i Haram'a gelenlere sakın hürmetsizlik etmeyin. İhramdan çıktığınız zaman avlanabilirsiniz. Sizi Mescid-i Haram'dan menettiği için bir topluluğa olan kininiz, aşırı gitmenize sebep olmasın; iyilikte ve fenalıktan sakınmakta yardımlaşın, günah işlemek ve aşırı gitmekte yardımlaşmayın. Allah'tan sakının, Allah'ın cezası şiddetlidir”
Al-Ma'idah 5:2 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali
Tefsir
تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)
Ey iman edenler! Allah'ın şiarlarını helal saymayın. Yani, sizin ona saygı göstermenizi ve yapmamanızı emrettiği haramları çiğnemeyin. Bu yasak, bunları işlemekten nehyedildiğiniz gibi, helal kabul etmekten de nehyedildiğinizi kapsar; hem çirkin fiilden hem de onun helalliğine inanmaktan men edilmişsiniz demektir. Bu hükme ihram yasaklarının ve Harem'in yasaklarının da girer. Ayrıca şu ayetle açıkça belirtilen durum da buna dahildir: {Haram aya da (saygısızlık etmeyin)}. Yani onu savaşla ve başka türlü zulümlerle çiğnemeyin. Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Allah katında aylar, gökleri ve yeri yarattığı günden beri Allah'ın kitabında on iki aydır. Bunlardan dördü haram aylardır. İşte dosdoğru din budur. Öyleyse bu aylarda kendinize zulmetmeyin."] [Tevbe: 36]. Âlimlerin çoğunluğuna göre haram aylarda savaş, şu ayet ve benzeri umumi ifadelerle neshedilmiştir: [Kur'an: "Haram aylar geçince müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün."] [Tevbe: 5]. Bu ayetler, kâfirlerle mutlak olarak savaşmayı emreder ve savaştan geri durmanın tehdidini içerir. Ayrıca Peygamber ﷺ'in Tâif halkıyla Zilkade ayında savaştığı da delil gösterilir; Zilkade de haram aylardandır. Başkaları ise haram aylarda savaşın yasağının neshedilmediğini söylemiştir. Bu ayet ve bu yasağı özel olarak belirten başka nasların bu duruma dair olduğunu, mutlak nasların ise bu kayıtlı nasların ışığında anlaşılması gerektiğini savunmuşlardır; "Mutlak, kayıtlı olana hamledilir" demişlerdir. Bazıları ayrım yaparak şöyle demiştir: Haram aylarda savaşa başlamak caiz değildir; ancak savaş başka aylarda başlamış ve haram aya sarkmışsa, onu sürdürmek ve tamamlamak caizdir. Peygamber ﷺ'in Tâif halkına karşı savaşını bu duruma yormuşlardır; çünkü onlarla ilk savaş Huneyn'de Şevval ayında olmuştur. Bütün bunlar, amacı savunma olmayan savaş hakkındadır. Kâfirler Müslümanlara önce saldırdığında ise, hem haram ayda hem başka zamanlarda kendilerini savunmak için savaşmak, âlimlerin icmasıyla caizdir. Ayetin devamı: {Hediyeleri ve gerdanlıkları da (helal saymayın)}. Yani Allah'ın evine hac veya umre için götürülen, deve veya başka hayvanlardan oluşan hediyeleri helal saymayın; onu asıl yerine ulaşmasına engel olmayın, hırsızlıkla veya başka yollarla almayın, telef olmasından korkarak ona yük yüklemeyin, yorup bitirmeyin. Aksine ona ve onu getiren kimseye saygı gösterin. {Gerdanlıkları da} ifadesi, hediyelerin özel bir türünü belirtir: Boynuna gerdanlık veya kolye takılan hediyeyi. Bu, Allah'ın şiarını açığa vurmak, insanları buna uymaya teşvik etmek, sünnete öğretmek ve bunun hediye olduğunu bilip saygı göstermeleri için yapılır. Bu yüzden hediye hayvanına gerdanlık takmak sünnet ve meşru şiarlardandır. {Kendi Rabbinden lütuf ve rıza isteyerek Beyt-i Haram'a yönelenleri de (helal saymayın)}. Yani bu Beyt-i Haram'a niyet edip gelenlerden, Allah'ın lütfunu ticaret ve mübah kazançla arayanları veya haccı, umresi, tavafı, namazı ve diğer ibadetleri ile Allah'ın rızasını isteyenleri, onlara kötülükle karşılık vermeyin, onlara hakaret etmeyin; aksine onlara ikram edin, Rabbinizin evini ziyarete gelenlere saygı gösterin. Bu emre, Allah'ın evine ulaşan yolların güvenliğini sağlamak, oraya gidenlerin huzur içinde ve rahat olmalarını temin etmek de girer. Bu yolcuların canlarından ve mallarından, gasp, soygun ve benzeri şeylerden korkmamaları gerekir. Bu ayet, şu ayetle özel hale getirilmiştir: [Kur'an: "Ey iman edenler! Müşrikler ancak pisliktir. Bu yıllarından sonra artık Mescid-i Haram'a yaklaşmasınlar."] [Tevbe: 28]. Dolayısıyla müşrik Harem'e girmeye izin verilmez. Bu ayette, Allah'ın lütfunu veya rızasını isteyerek evi kastedenlere dokunmaktan nehyedilmesi, Harem'e kötülük maksadıyla, günah işlemek için gelenin bu evin hürmetini bozmasını engellemenin, Harem'in saygınlığının tamamlanmasının bir parçası olduğunu gösterir. Nitekim Allah şöyle buyurur: [Kur'an: "Kim orada zulümle günaha meyledip sapmak isterse, ona acı bir azap tattırırız."] [Hac: 25]. İhramdayken avlanmayı yasakladıktan sonra Allah şöyle buyurur: {İhramdan çıktığınızda avlanın}. Yani hac veya umre ihramından çıkıp Harem'den ayrıldığınızda avlanmak size helal olur ve bu yasak kalkar. Yasaktan sonra gelen emir, şeyleri daha önceki hâline döndürür. {Sizi Mescid-i Haram'dan alıkoydukları için bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsizliğe itmesin.} Yani sizi mescidden alıkoyan bir topluluğa karşı duyduğunuz nefret, düşmanlıkları ve size karşı saldırganlıkları, onlara karşı intikam almak için saldırmanıza sebep olmasın. Kul, Allah'ın emrine bağlı kalmalı, adalet yolunu izlemelidir; kendisine haksızlık yapılsa, zulmedilse ve saldırıya uğrasa bile, ona yalan söyleyene yalan söylemesi, ona ihanet edene ihanet etmesi helal değildir. {İyilik ve takvada birbirinize yardım edin}. Yani birbirinize iyilikte yardımcı olun. İyilik (birr), Allah'ın sevdiği ve razı olduğu her şeyi kapsayan genel bir addır; zahir ve batın amelleri, Allah'a ve insanlara karşı görevleri dahil eder. Bu bağlamda takva ise Allah'ın ve Rasûlü'nün hoş görmediği her şeyi terk etmeyi kapsayan genel bir addır; zahir ve batın amelleri içine alır. Yapılması emredilen her hayır hasletinde veya terk edilmesi emredilen her şer hasletinde, kul bizzat kendisi onu yapmakla ve mümin kardeşlerinin de buna yardımcı olmasıyla emrolunmuştur; bunu teşvik eden ve canlandıran her söz ve her fiille yardım etmelidir. {Günaha ve düşmanlığa yardımlaşmayın.} Günah, günah işleyenin cezayı gerektiren cüretle yaptığı masiyettir. Düşmanlık ise insanlara, canlarında, mallarında ve namuslarında saldırmaktır. Dolayısıyla kulun kendini her günah ve zulümden alıkoyması, sonra da başkasının bunları terk etmesine yardım etmesi gerekir. {Allah'tan sakının; çünkü Allah'ın cezası çok şiddetlidir}. Kendisine isyan edip yasaklarına cüret edenlere karşı Allah'ın cezası şiddetlidir. Bu yüzden yasaklardan sakının ki hem dünyada hem ahirette çabuk gelecek azabı üzerinize çekmeyesiniz.
Arapça metin
يقول تعالى { يا أيها الذين آمنوا لا تحلوا شعآئر الله } أي: محرماته التي أمركم بتعظيمها، وعدم فعلها والنهي يشمل النهي عن فعلها، والنهي عن اعتقاد حلها فهو يشمل النهي، عن فعل القبيح، وعن اعتقاده. ويدخل في ذلك النهي عن محرمات الإحرام، ومحرمات الحرم. ويدخل في ذلك ما نص عليه بقوله: { ولا الشهر الحرام } أي: لا تنتهكوه بالقتال فيه وغيره من أنواع الظلم كما قال تعالى: إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهرا في كتاب الله يوم خلق السموت والأرض منهآ أربعة حرم ذلك الدين القيم فلا تظلموا فيهن أنفسكم [التوبة: 36]. والجمهور من العلماء على أن القتال في الأشهر الحرم منسوخ بقوله تعالى: فإذا انسلخ الأشهر الحرم فاقتلوا المشركين حيث وجدتموهم [التوبة: 5] وغير ذلك من العمومات التي فيها الأمر بقتال الكفار مطلقا، والوعيد في التخلف عن قتالهم مطلقا. وبأن النبي صلى الله عليه وسلم قاتل أهل الطائف في ذي القعدة، وهو من الأشهر الحرم. وقال آخرون: إن النهي عن القتال في الأشهر الحرم غير منسوخ لهذه الآية وغيرها، مما فيه النهي عن ذلك بخصوصه، وحملوا النصوص المطلقة الواردة على ذلك، وقالوا: المطلق يحمل على المقيد. وفصل بعضهم فقال: لا يجوز ابتداء القتال في الأشهر الحرم، وأما استدامته وتكميله إذا كان أوله في غيرها، فإنه يجوز. وحملوا قتال النبي صلى الله عليه وسلم لأهل الطائف على ذلك، لأن أول قتالهم في " حنين " في " شوال ". وكل هذا في القتال الذي ليس المقصود منه الدفع. فأما قتال الدفع إذا ابتدأ الكفار المسلمين بالقتال، فإنه يجوز للمسلمين القتال، دفعا عن أنفسهم في الشهر الحرام وغيره بإجماع العلماء. وقوله: { ولا الهدي ولا القلائد } أي: ولا تحلوا الهدي الذي يهدى إلى بيت الله في حج أو عمرة، أو غيرهما من نعم وغيرها، فلا تصدوه عن الوصول إلى محله، ولا تأخذوه بسرقة أو غيرها، ولا تقصروا به، أو تحملوه ما لا يطيق، خوفا من تلفه قبل …
تفسير القرآن العظيم (تفسير ابن كثير)
… لم تشرع لنا ولا نقرر عليها. وقال ابن أبي حاتم: حدثنا أبي، حدثنا نعيم بن حماد، حدثنا عبد الله بن المبارك، حدثنا مسعر، عن معن وعون -أو أحدهما-أن رجلا أتى عبد الله بن مسعود، فقال: اعهد إلي. فقال: إذا سمعت الله يقول {يا أيها الذين آمنوا} فأرعها سمعك، فإنه خير يأمر به أو شر ينهى عنه (1) . وقال الأعمش، عن خيثمة، قال: ما تقرؤون في القرآن: {يا أيها الذين آمنوا} فإنه في التوراة: "يا أيها المساكين". وقال محمد بن إسحاق: حدثني محمد بن أبي محمد، عن سعيد بن جبير أو عكرمة، عن ابن عباس: {راعنا} أي: أرعنا (2) سمعك. وقال الضحاك، عن ابن عباس: {يا أيها الذين آمنوا لا تقولوا راعنا} قال: كانوا يقولون للنبي صلى الله عليه وسلم أرعنا سمعك. وإنما {راعنا} كقولك: عاطنا. وقال ابن أبي حاتم: وروي عن أبي العالية، وأبي مالك، والربيع بن أنس، وعطية العوفي، وقتادة، نحو ذلك. وقال مجاهد: {لا تقولوا راعنا} لا تقولوا خلافا. وفي رواية: لا تقولوا: اسمع منا ونسمع منك. وقال عطاء: {لا تقولوا راعنا} كانت لغة تقولها الأنصار فنهى الله عنها. وقال الحسن: {لا تقولوا راعنا} قال: الراعن من القول السخري منه. نهاهم الله أن يسخروا من قول محمد صلى الله عليه وسلم، وما يدعوهم إليه من الإسلام. وكذا روي عن ابن جريج أنه قال مثله. وقال أبو صخر: {لا تقولوا راعنا وقولوا انظرنا واسمعوا} قال: كان رسول الله صلى الله عليه وسلم، إذا أدبر ناداه من كانت له حاجة من المؤمنين، فيقول: أرعنا (3) سمعك. فأعظم الله رسوله صلى الله عليه وسلم أن يقال ذلك له (4) . وقال السدي: كان رجل من اليهود من بني قينقاع، يدعى رفاعة بن زيد (5) يأتي النبي صلى الله عليه وسلم، فإذا لقيه فكلمه قال: أرعني سمعك واسمع غير مسمع. وكان المسلمون يحسبون أن الأنبياء كانت تفخم بهذا، فكان ناس منهم يقولون: اسمع غير مسمع: غير صاغر. وهي كالتي (6) في سورة النساء. فتقدم الله إلى المؤمنين …
تفسير الطبري (جامع البيان)
[البقرة: 104]
التحرير والتنوير
وقد تفنن الاستثناء في قوله: إلا ما يتلى عليكم وقوله: غير محلي الصيد، فجيء بالأول بأداة الاستثناء، وبالثاني بالحالين الدالين على مغايرة الحالة المأذون فيها، والمعنى: إلا الصيد في حالة كونكم محرمين، أو في حالة الإحرام. وإنما تعرض لحكم الصيد للمحرم هنا لمناسبة كونه مستثنى من بهيمة الأنعام في حال خاص، فذكر هنا لأنه تحريم عارض غير ذاتي، ولولا ذلك لكان موضع ذكره مع الممنوعات المتعلقة بحكم الحرم والإحرام عند قوله تعالى: يا أيها الذين آمنوا لا تحلوا شعائر الله [المائدة: 2] الآية. والصيد يجوز أن يكون هنا مصدرا على أصله، وأن يكون مطلقا على اسم المفعول: كالخلق على المخلوق، وهو إطلاق شائع أشهر من إطلاقه على معناه الأصلي، وهو الأنسب هنا لتكون مواقعه في القرآن على وتيرة واحدة، فيكون التقدير: غير محلي إصابة لصيد. والصيد بمعنى المصدر: إمساك الحيوان الذي لا يألف، باليد أو بوسيلة ممسكة، أو جارحة: كالشباك، والحبائل، والرماح، والسهام، والكلاب، والبزاة وبمعنى المفعول هو المصيد. وانتصب غير على الحال من الضمير المجرور في قوله: لكم. وجملة وأنتم حرم في موضع الحال من ضمير (محلي) ، وهذا نسج بديع في نظم الكلام استفيد منه إباحة وتحريم: فالإباحة في حال عدم الإحرام، والتحريم له في حال الإحرام. وجملة إن الله يحكم ما يريد تعليل لقوله: أوفوا بالعقود، أي لا يصرفكم عن الإيفاء بالعقود أن يكون فيما شرعه الله لكم شيء من ثقل عليكم، لأنكم عاقدتم على عدم العصيان، وعلى السمع والطاعة لله، والله يحكم ما يريد لا ما تريدون أنتم. والمعنى أن الله أعلم بصالحكم منكم.