Allah Teâlâ şunu haber vermektedir: Benî İsrâil'den sağlam ve kesin bir misak almıştır. Bu misakın niteliğini, bunu yerine getirirlerse alacakları mükâfatı, yerine getirmezlerse üzerlerine düşecek günahı zikretmiş, sonra da onların bu misakı yerine getirmediklerini ve onları nasıl cezalandırdığını anlatmıştır. Buyuruyor ki: {Andolsun, Allah, Benî İsrâil'den söz almıştı.} Yani onlardan kesin ve ağır bir ahid almıştı. {Onlardan on iki nakib görevlendirdik.} Yani her biri altındakilerin başı ve gözetmeni olan on iki rehber seçtik; bunlar onları gözetsin, emredildikleri şeyleri yapmaya teşvik etsin ve onları davet ederek bunu istesin. {Allah şöyle buyurdu:} Üzerlerine düşen ağır yükleri üstlenen o nakiblere: {Muhakkak ki ben sizinle beraberim.} Yani yardım ve destekle beraberim; zira yardım, yüklenilen yükün ağırlığı oranındadır. Sonra onlarla yaptığı ahdi zikretti: {Eğer namazı dosdoğru kılar,} zahiren ve bâtınen, namazda gerekli ve uygun olan her şeyi yerine getirir ve bunu sürdürürseniz, {zekâtı verir,} hak sahiplerine verirsiniz, {elçilerime iman eder,} hepsine iman edersiniz; bunların en üstünü ve en kâmili Muhammed ﷺ'dir. {Onlara yardım eder ve destek olursanız,} yani onları yüceltir, onlara karşı gereken saygı ve itaati yerine getirirseniz, {Allah'a güzel bir borç verirseniz,} yani doğruluk, ihlas ve helal kazançtan çıkan sadaka ve iyilik yaparsanız, {işte o zaman sizin kötülüklerinizi mutlaka örter ve altlarından ırmaklar akan cennetlere mutlaka sizi koyarım.} Böylece onlara, sevilen şeyin cennet ve içindeki nimetlerle elde edilmesini, ayrıca günahların örtülmesi ve bunların doğurduğu cezaların savulmasıyla hoşa gitmeyen şeyin uzaklaştırılmasını bir arada vadetmiştir. {Bundan sonra kim inkâr ederse,} yani yeminlerle pekiştirilmiş, sorumluluklarla bağlanmış bu ahdi ve misakı, ödülünü hatırlatarak teşvik edilen bu sözleşmeyi inkâr ederse, {işte o, doğru yoldan tamamen sapmış olur.} Yani bilerek ve bile bile sapmış olur; bu yüzden sapkınların hak ettiği sevabtan mahrum kalma ve azaba uğrama cezasını hak eder. Sanki şöyle denmiş gibidir: Keşke bilsem, ne yaptılar? Allah'a verdikleri söze bağlı kaldılar mı, yoksa bozdular mı? Allah Teâlâ onların bozduğunu belirterek buyurmuştur: {Ahidlerini bozmalarından dolayı,} yani bu sebeple onları birkaç cezayla cezalandırdık: Birincisi: {Onlara lanet ettik,} yani onları rahmetimizden kovduk ve uzaklaştırdık; çünkü rahmet kapılarını kendi yüzlerine kapatmışlar, kendilerine yüklenen ve rahmetin en büyük sebebi olan ahde bağlı kalmamışlardır. İkincisi: {Kalplerini katılaştırdık.} Yani kalpleri sert kılındı; öğütler onlarda etki etmez, ayetler ve uyarılar fayda vermez. Ne bir teşvik onları arzulandırır ne bir korku onları sarsar. Bu, kulun başına gelebilecek en büyük cezalardan biridir: Kalbi, hidayetten ve hayırdan başka hiçbir şeyi, ancak şer olarak kabul edecek bir hâle gelir. Üçüncüsü: Onlar {sözleri yerinden oynatıyorlar.} Yani değişikliğe ve tahrife uğradılar; Allah'ın murat ettiği sözlere, Allah'ın ve Resûlü'nün murat etmediği anlamlar veriyorlar. Dördüncüsü: {Kendilerine hatırlatılan şeylerden de payları unuttular.} Onlara Tevrat'ta ve Allah'ın Musa'ya indirdiği şeylerle hatırlatma yapıldı; ancak bundan bir kısmını unuttular. Bu ifade, onun ilmini unutmalarını ve bunun kaybolmasını da kapsar; Allah'ın kendilerine unutturduğu şeylerin pek çoğu, onlara bir ceza olarak bulunamamıştır. Ayrıca emredilen şeyleri yapmamak anlamındaki amelin unutulmasını da kapsar; böylece emredildikleri şeyi yerine getirmeye muvaffak olamadılar. Bu ayetle, Kitap ehlinin kendi kitaplarında zikredilen veya zamanlarında vuku bulan bazı şeyleri inkâr etmeleri, bunların unuttukları şeyler olduğuna delil getirilir. Beşincisi: Sürekli süren hıyanet: {Onlardan bir hainlik üzerine hep göz atıyorsun.} Yani Allah'a ve mümin kullarına karşı yapılan hainliğe. Onların en büyük hıyanetlerinden biri, kendilerine öğüt veren ve hakkında doğru bir hüsnüzan besledikleri kimselerden [gerçeği] gizlemeleri ve kâfirliklerinde ısrar etmeleridir; bu büyük bir hıyanettir. Bu kötü huylar, bu sıfatlara sahip olan herkeste bulunur. Allah'ın emrettiğini yerine getirmeyen ve kendisine yüklenen sorumluluğu üstlenmeyen herkesin, lanetten ve kalp katılığından payı vardır; sözleri yerinden oynatmaya uğrar, doğruyu bulmaktan mahrum kalır, kendisine hatırlatılan şeylerin bir kısmını unutur ve mutlaka hıyanetle sınanır. Allah'tan afiyet dileriz. Allah Teâlâ, hatırlatılan şeyleri "hisse" olarak adlandırmıştır; çünkü bu en büyük paylardır, bunun dışındaki paylar ise dünyevi paylardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Kârun, süslü elbisesiyle kavmi arasına çıktı. Dünya hayatını isteyenler dediler ki: Keşke Kârun'a verilen gibi bize de verilseydi; doğrusu o, büyük bir nasip sahibidir.} [Kasas: 79] Faydalı paya gelince şöyle buyurmuştur: {Bu, ancak sabredenlere verilir; bu, ancak büyük nasip sahiplerine verilir.} [Fussilet: 35] Ayetteki {Onlardan az bir kısmı hariç} ifadesi, onların bir kısmının Allah'a verdikleri söze bağlı kaldığı ve Allah'ın onları muvaffak kılıp dosdoğru yola ilettiği anlamındadır. {Onları affet ve görmezlikten gel.} Yani onlardan çıkan ve affedilmesini gerektiren eziyetleri onlara karşı takip etme, görmezlikten gel; çünkü bu bir iyilik sayılır. {Muhakkak ki Allah, iyilik yapanları sever.} İhsan ise Allah'a, sanki Onu görüyormuş gibi kulluk etmendir; eğer Onu göremiyorsan, sen de bilmelisin ki Allah seni görmektedir. Yaratılmışlara karşı ise onlara dinî ve dünyevi faydayı sunmaktır.