{واذكر أخا عاد إذ أنذر قومه بالأحقاف} ayetinin devamı, yani: {Hatırla} güzel bir övgüyle {Âd kardeşini} ki o Hûd aleyhisselâmdır. O, Allah Teâlâ'nın dinine davet ve yaratılmışları O'na yönlendirmekle şereflendirdiği kerim peygamberlerdendi. {Kavmini uyardığı zaman} ki onlar Âd kavmidir, {Ahkâf'ta} yani bilinen yerleşim yerlerinde, Ahkâf de Yemen topraklarındaki çok sayıdaki kum tepeleridir. {Ondan önce de sonra da uyarıcılar gelip geçmişti.} Yani onun getirdiği şey yenilik ve muhalefet değildi. Onlara şöyle demişti: {Allah'tan başkasına kulluk etmeyin. Doğrusu ben üzerinize büyük bir günün azabından korkuyorum.} Böylece onlara, her doğru söz ve güzel amele kapsayıcı olan Allah'a kulluğu emretti, şirk ve ortak koşmaktan nehyetti ve itaat etmezlerse şiddetli azaptan korkuttu. Ancak bu davet onlarda fayda vermedi. {Dediler ki: Bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin?} Yani senin niyetin de yanında getirdiğin hak da yoktur; yalnızca ilahlarımız konusunda bizi kıskandın ve bizi onlardan döndürmek istedin. {Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi getir.} Bu, cehaletin ve inatçılığın had safhasıdır. {Dedi ki: İlim ancak Allah katındadır.} Çünkü işlerin anahtarları ve yönetimi O'nun elindedir; dilerse sizi azapla yakalar. {Ben size, ancak kendisiyle gönderildiğim şeyi tebliğ ederim.} Yani üzerime düşen apaçık tebliğdir. {Fakat sizi cahil bir kavim görüyorum.} Bu yüzden bu şiddetli cüretkârlık sizden sadır oldu. Bunun üzerine Allah onların üzerine büyük azabı gönderdi; onları helâk eden ve yok eden fırtınayı. Nitekim şöyle buyurulmuştur: {Onu, vadilerine doğru yönelmiş, bulut gibi karşılarına çıkmış görünce} yani azabı; {Dediler ki: Bu bize yağmur yağdıracak bir bulut!} sevinerek söylediler. Allah Teâlâ buyurdu ki: {Hayır, bu, acele istediğiniz şeydir.} Yani kendi aleyhinize sebep olduğunuz şeydir; çünkü {Eğer doğru söyleyenlerden isen, bizi tehdit ettiğin şeyi getir} demiştiniz. {İçinde acı bir azap bulunan bir fırtınadır.} {Her şeyi Rabbinin emriyle yerle bir eder.} Yani O'nun izni ve iradesiyle; şiddetiyle ve uğursuzluğuyla her şeyi yerle bir eder. Allah bunu onların üzerine musallat etti; {Yedi gece, sekiz gün, art arda kesintisiz (bir felaket olarak) üzerlerine musallat etti. Sen o kavmi, içinde yere serilmiş, içi boş hurma kütükleri gibi görürsün.} [Hâkka: 7] {Hiçbir şey görünmez oldu, yalnızca evleri kalmıştı.} Malları, hayvanları ve canları telef oldu. {İşte suçlu kavimleri böyle cezalandırırız.} Suçları ve zulümleri sebebiyledir. Bu, Allah'ın onlara büyük nimetler bahşetmiş olmasına rağmen, O'na şükretmemeleri ve O'nu anmamaları sebebiyledir. Bu yüzden şöyle buyurulmuştur: {Andolsun biz onları, size vermediğimiz kadar yerde yerleştirmiştik.} Yani onları yeryüzünde yerleştirdik; onun iyi şeylerinden yararlandılar, şehvetlerinden nasiplendiler. Onlara öyle bir ömür verdik ki, düşünmek isteyen düşünsün, hidayet arayan öğüt alsın. Yani Âd kavmini, ey muhatap olanlar, sizi yerleştirdiğimiz gibi yerleştirdik. Öyleyse size verdiğimiz bu imkânların size özel olduğunu ve sizi Allah'ın azabından koruyacağını sanmayın; sizden daha güçlü ve daha geniş imkânlara sahip olanlar bile vardı. Ama malları, çocukları ve orduları Allah'a karşı onlara hiçbir fayda sağlamadı. {Onlara işitme, görme ve kalp melekeleri verdik.} Yani kulaklarında, gözlerinde ve akıllarında bir eksiklik yoktu ki, hakkı cahillikleri yüzünden terk ettikleri ya da bilgiye ulaşamadıkları ya da akıllarında bir bozukluk olduğu söylenebilsin. Ama muvaffak kılmak Allah'ın elindedir. {Ne işitmeleri, ne gözleri, ne de kalpleri, hiçbir şeyden onlara fayda vermedi.} Ne az ne çok. Bunun sebebi, Allah'ın tek olduğunu ve yalnızca O'na ibadet edilmesi gerektiğini gösteren {Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleriydi.} {Alay ettikleri şey de onları kuşatıp yakaladı.} Yani onlara, varlığını yalanladıkları ve kendilerini ondan sakındıran peygamberlerle alay ettikleri azap indi.