Allah Teâlâ, mülkünün genişliğini, her an tasarruf ve tedbirde tek oluşunu haber veriyor. "Kıyamet koptuğu gün" —yani mahlukatı kıyamet meydanına topladığı gün— bâtılı hakkı çürütmek için getirenlerin, hakkın ortaya çıktığı o günde zarara uğrayacaklarını bildiriyor. Amelleri bâtıl olduğu için boşa çıkacak; sevaptan mahrum kalacak, acı bir azapla karşılaşacaklardır. Sonra Allah Teâlâ, kulların ondan sakınması ve ona hazırlanması için kıyamet gününün şiddetini ve dehşetini anlatıyor ve şöyle buyuruyor: "Ey bu günü görecek olan! Her ümmetin korku ve dehşetten diz üstü çöküp Rahmân olan Melik'in hükmünü beklediğini göreceksin. Her ümmet kitabına çağrılır." Yani her ümmet, Allah katından gelen peygamberlerinin şeriatına çağrılır; onunla amel edip etmedikleri sorulur. Bunlar sevap ve kurtuluşu mu kazanmışlar, yoksa onu zayi edip hüsrana mı uğramışlar? Musa'nın ümmeti Musa'nın şeriatına, İsa'nın ümmeti İsa'nın şeriatına, Muhammed'in ümmeti de Muhammed'in şeriatına çağrılır; diğer bütün ümmetler de kendilerine yükümlü kılınmış şeriata çağrılır. Bu, âyetin bir ihtimalidir; kendi başına sahih bir mana olup şüphe edilmez. Ayrıca "Her ümmet kitabına çağrılır" sözünden, amel defterlerine çağrılmaları, oraya yazılmış hayır ve şerleri ve herkesin kendi yaptığıyla cezalandırılacağının kastedilmiş olma ihtimali de vardır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: [Kur'an: "Kim salih amel işlerse kendi lehinedir, kim kötülük yaparsa kendi aleyhinedir."] (Fussilet, 46). Her iki mananın da âyetin murat ettiği şeyler olması ihtimali vardır. Bunu şu sözü destekler: "İşte bu, size hakkı konuşan kitabımızdır. Biz yapmakta olduklarınızı yazdırıyorduk." Yani bu, size indirdiğimiz kitabımızdır; aranızda adaletle hükmeder. "Biz yaptıklarınızı kayda geçiriyorduk" ifadesi amel defteridir. Bu yüzden Allah'ın iki gruba ne yapacağını ayırarak şöyle buyurur: "İman edip salih amellerde bulunanlar ise, Rableri onları rahmetine koyar." Bu rahmet, yeri cennet olan ve orada bulunan kalıcı nimet ve selametli hayat olan rahmettir. "İşte bu, apaçık kurtuluştur." Yani bu, kulun eline geçtiğinde her hayrın kendisine ulaştığı, her şerrin ondan uzaklaştığı açık ve belli başlı kurtuluş, felah ve kazançtır. "Kâfir olanlara gelince" —Allah'ı inkâr edenlere— onlara azarlama ve kınama olarak şöyle denir: "Size âyetlerim okunmuyor muydu? Oysa onlar sizin iyiliğinizde olanı size göstermiş, zararınızda olandan sizi sakındırmıştı. Bu âyetler size ulaşan en büyük nimetti. Ona muvaffak olsaydınız... Fakat büyüklenip yüz çevirdiniz, onları inkâr ettiniz; en büyük cinayeti işlediniz, en ağır suçu yaptınız. Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecek." Ayrıca şu sözüyle de azarlanırlar: "Allah'ın vaadinin doğru olduğu, kıyametin de hiç şüphesiz geleceği söylendiğinde, siz şöyle derdiniz: Kıyametin ne olduğunu bilmiyoruz; biz ancak bir zan besliyoruz, kesin bir bilgiye sahip de değiliz." Dünyadaki durumları budur: Diriltilmeyi inkâr etmek ve onu getiren kimsenin sözünü reddetmek. Allah Teâlâ şöyle buyurur: "Yaptıkları kötülüklerin cezaları kendilerine açığa çıkar ve alay ettikleri azap onları kuşatır." Yani kıyamet gününde amellerinin cezaları onlara görünür ve dünyada alay ettikleri, hem onun vuku bulacağını hem de onu getireni hafife aldıkları azap başlarına iner. "Bugün, sizi unuttuğumuz gibi, sizi de unutuyoruz; bu gününüzle karşılaşacağınızı unuttuğunuz gibi." Yani sizi azapta bırakıyoruz. Karşılık amelin cinsindendir. "Barınağınız ateştir." Yani ateş sizin kalacağınız ve dönüş yeriniz olacaktır. "Sizin için yardımcılar da yoktur." Yani Allah'ın azabından sizi kurtaracak ve cezasını sizden savacak kimse yoktur. "Bu, âyetlerini alaya aldığınız ve dünya hayatının aldattığı için başınıza gelen azaptır." Oysa o âyetler ciddiyet ve gayret gerektirir; onlar ise bunları sevinçle, neşeyle ve sevinç duyarak karşılamalıydı. "Dünya hayatı sizi aldattı." Dünyanın süsleriyle, lezzetleriyle ve şehvetleriyle aldandınız, ona güvendiniz, onun için çalıştınız ve kalıcı yurt için amel etmeyi bıraktınız. "Bugün oradan çıkarılmazlar ve tövbe edip Rablerini memnun etmeleri de istenmez." Yani onlara mühlet verilmez, salih amel işlemek üzere dünyaya geri döndürülmezler. "Hamd, göklerin ve yerin Rabbi, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur." Celalinin ve azametinin layık olduğu şekilde... Yani O'na, bütün mahlukatın rububiyeti sebebiyle hamd edilir; onları yaratıp terbiye etmiş, onlara zahir ve batın nimetleri ihsan etmiştir. "Göklerde ve yerde kibriyâ (büyüklük) O'na mahsustur." Yani celal, azamet ve şeref O'nundur. Hamdin içinde, Allah'ın kemal sıfatlarıyla övülmesi, O'nun sevilmesi ve ikram edilmesi vardır; kibriyâ ise O'nun azamet ve celalidir. İbadet iki rükün üzerine kuruludur: Allah'ı sevmek ve O'na boyun eğmek. Bu ikisi de Allah'ın övgüye layık güzelliklerini, celalini ve kibriyâsını bilmekten doğar. "Ve O, Aziz'dir" —her şeyi kahreden— "Hakîm'dir" —her şeyi yerli yerine koyan; şeriat koyduğu her şeyi ancak bir hikmet ve maslahat için koyar, yarattığı her şeyi ise ancak bir fayda ve yarar için yaratır.