Bu, Kur'an'la Kur'an'a yemin etmektir. Her şeyi açıklayan apaçık Kitap'a yemin olsun ki onu {mübarek bir gecede} indirdik; yani bol hayır ve bereketli bir gecede, yani Kadir Gecesi'nde. Kadir Gecesi bin aydan hayırlıdır. Böylece en üstün sözü en üstün gecelerde ve günlerde, en üstün insana, Arap kavminin dilinde indirdi; cahillik kendilerini sarmış, mutsuzluk onlara galip gelmiş bir topluluğu onunla uyarmak için. Böylece O'nun nurundan aydınlansınlar, hidayetinden faydalansınlar, ardından yürüsünler ve dünya ve ahiret hayrına kavuşsunlar. Bunun için şöyle buyurdu: {Biz uyarıcı olanlarız.} {Onda} yani Kur'an'ın indirildiği o değerli gecede, {her hikmetli iş ayrılır.} Yani Allah'ın hem kadere hem de şeriata ait her emrini hükme bağladığı her iş ayrılır, ayırt edilir ve yazılır. Kadir Gecesi'nde olan bu yazma ve ayırma, ilk Kitab'a, yani Allah'ın yaratılmışların takdirlerini, ecellerini, rızıklarını, amellerini ve hallerini yazdığı Kitab'a uygun düşen yazılardan biridir. Ayrıca Allah Teâlâ, kulun annesinin karnındayken başına gelecekleri yazmakla melekleri görevlendirmiştir; dünyaya gelmesinden sonra da onları görevlendirmiş ve üzerine amellerini yazıp koruyan saygıdeğer kâtipler koymuştur. Yine Allah Teâlâ Kadir Gecesi'nde bir yıl içinde olacakları takdir eder. Bütün bunlar O'nun ilminin tamamlığından, hikmetinin kemalinden, koruyuculuğunun mükemmelliğinden ve kullarını gözetmesinden kaynaklanır. {Katımızdan bir emir olarak} yani bu hikmetli iş, katımızdan çıkan bir emirdir. {Elbette biz gönderen olanlarız:} Peygamberleri göndererek ve kitapları indirerek. Peygamberler, gönderenin emirlerini tebliğ eder ve onun takdirlerini haber verir. {Rabbinden bir rahmet olarak} yani peygamberleri göndermek ve en üstünü Kur'an olan kitapları indirmek, kullara karşı kulların Rabbinin rahmetidir. Allah kullarına, onları kitaplar ve peygamberlerle hidayete ulaştırmaktan daha büyük bir rahmet göstermemiştir. Dünyada ve ahirette kazandıkları her hayır da bunun sebebi ve bundan kaynaklanır. {Şüphesiz O, işitendir, bilendir.} Yani bütün sesleri işitir, zâhir ve bâtın bütün işleri bilir. Allah Teâlâ, kulların peygamberlerine ve kitaplarına ne kadar muhtaç olduğunu bilmiş, onlara bununla merhamet etmiş ve lütufta bulunmuştur. Hamd, minnet ve ihsan O'nundur. {Göklerin, yerin ve ikisi arasında olanların Rabbi.} Yani bunların yaratıcısı ve mutasarrıfı, dilediği gibi tasarruf eden O'dur. {Eğer yakîn sahibi kimselerseniz.} Yani bunu yakîni sağlayan bir ilimle biliyorsanız bilin ki yaratılmışların Rabbi, onların hak ilahıdır. Bu yüzden şöyle buyurdu: {Ondan başka ilah yoktur.} Yani O'nun zatından başka hiçbir ibadete layık varlık yoktur. {Diriltir ve öldürür.} Yani yalnız O, diriltme ve öldürme konusunda tasarruf sahibidir. Ölümünüzden sonra sizi mutlaka toplayacak ve amellerinize göre karşılık verecektir: hayır ise hayır, şer ise şer. {Rabbiniz ve önceki atalarınızın Rabbi.} Yani evvelkilerin ve sonrakilerin Rabbi, onları nimetlerle terbiye eden, onlardan belaları savan O'dur. Allah Teâlâ, rububiyetini ve uluhiyetini tam bir ilim gerektirecek ve şüpheyi giderecek biçimde ortaya koyunca, kâfirlerin bu açıklamaya rağmen {şüphe içinde oyalanmakta} olduklarını bildirdi. Yani şüphelerin ve şübhelerin içine gömülmüşler, yaratılış gayelerinden habersiz, yalnızca zararından başka bir fayda sağlamayan boş oyunlarla meşgul olmuşlardır. {Öyleyse bekle} yani onlar hakkında azabı bekle, çünkü o yaklaşmış ve vakti gelmiştir. {Gök apaçık bir duman getirecek günü bekle. O duman insanları kaplayacaktır.} Yani o duman onları kuşatacak ve kendilerine: {Bu acı verici bir azaptır} denecektir. Müfessirler bu dumanın neyi kastettiği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Denilmiştir ki: Ateşin mücrimlere yaklaştığı kıyamet gününde insanları kaplayan ve onları sarıp bürüyen dumandır. Allah onlara kıyamet günü azabıyla tehdit etmiş ve peygamberine o güne kadar onları beklemesini emretmiştir. Bu görüşü destekleyen şey, Kur'an'ın kâfirleri tehdit etme, onlara mühlet verme ve o günün azabıyla korkutma yönteminin bu olmasıdır; ayrıca Resûl'ü ve mü'minleri, kendilerini incitenlere karşı sabretmeye ve beklemeye teselli etmesidir. Bunu destekleyen bir diğer husus da aynı ayette şöyle buyurmasıdır: {Hâlbuki kendilerine apaçık bir peygamber geldiği hâlde bu öğüt onlara nasıl fayda verecek?} Bu söz, kıyamet gününde kâfirlere, dünyaya dönmek istedikleri zaman söylenir: "Dönme vakti geçti." Denilmiştir ki: Bununla kastedilen, Kureyş kâfirlerinin imandan kaçınıp hakka karşı büyüklenmelerinden sonra başlarına gelenlerdir. Bunun üzerine Peygamber ﷺ onlara beddua etmiş ve şöyle demiştir: "Allah'ım, Yusuf'un yıllarına benzer yıllarla onlara karşı bana yardım et." Bunun üzerine Allah onlara büyük bir açlık gönderdi; öyle ki ölü hayvanları ve kemikleri yediler. Gökle yer arasını dumana benzer bir şey gibi görmeye başladılar; oysa orada duman yoktu, bu aşırı açlıktan kaynaklanıyordu. Bu hâl üzerinde kaldılar; sonunda Allah Resûlü ﷺ'den merhamet dilediler, Allah'a dua etmesini ve bu musibeti kaldırmasını istediler. O da Rabbine dua etti ve Allah bu belayı onlardan kaldırdı. Bu görüşe göre {Biz azabı biraz kaldıracağız, ama siz yine dönüp duracaksınız} ayeti, Allah'ın bu azabı onlardan çevireceğine dair bir haber ve yine kibre ve yalanlamaya döneceklerine dair bir tehdittir; bu haber gerçekleşmiş, Allah da onları "büyük yakalama" ile cezalandırmıştır. Bu büyük yakalamanın Bedir savaşı olduğu söylenmiştir. Ancak bu görüşte açık bir sorun vardır. Denilmiştir ki: Bununla kastedilen, bunun kıyamet alametlerinden olduğu, son zamanda insanların nefeslerini tutacak ve mü'minlere de duman gibi isabet edecek bir duman olacağıdır. Doğru olan ilk görüştür. Ayette şu ihtimal de vardır: {Gök apaçık bir duman getirecek günü bekle. O duman insanları kaplayacaktır. Bu acı verici bir azaptır. Rabbimiz, bizden azabı kaldır, biz iman edenleriz. Hâlbuki kendilerine apaçık bir peygamber geldiği hâlde bu öğüt onlara nasıl fayda verecek? Sonra ondan yüz çevirdiler ve "Öğretilmiş bir delidir" dediler.} Bütün bunların kıyamet gününde olacağı, {Biz azabı biraz kaldıracağız, ama siz yine dönüp duracaksınız. Büyük yakalamayla yakalayacağımız gün, şüphesiz biz intikam alıcıyız} sözünün ise yukarıda geçtiği gibi Kureyş'e olanı ifade ettiği ihtimali vardır. Bu iki anlama göre ayetler indirildiğinde lafızda bunu engelleyen bir şey bulunmaz; aksine bu iki anlama tam olarak uyduklarını görürsün. Bana göre görünen ve tercih edilen budur. Allah en doğrusunu bilir.