Allah Teâlâ bildirmektedir ki, göklerde ve yerde ibadete layık olan, tapılan yalnızca O'dur. Göklerdeki bütün varlıklar ve yeryüzünde iman eden kimseler O'na kulluk eder, O'nu büyük tutar, celâline boyun eğer ve kemâline muhtaç olurlar. {Yedi gök, yer ve onlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamdiyle tesbih etmesin.} [Kur'an: "Yedi gök, yer ve onlarda bulunanlar O'nu tesbih eder. Hiçbir şey yoktur ki O'nu hamdiyle tesbih etmesin."] (İsrâ: 44) {Göklerde ve yerde bulunanlar, isteyerek veya istemeyerek Allah'a secde eder.} (Ra'd: 15) Dolayısıyla O, bütün yaratıklarının, isteyerek ya da istemeyerek kendisine ibadet ettiği, tapılmaya layık tek ilâhtır. Bu, şu âyete benzer: {O, göklerde de yerde de Allah'tır.} (En'âm: 3) Yani ilâhlığı ve sevgisi hem göklerde hem yerdedir. O ise arşının üstündedir, yaratıklarından ayrıdır, celâlinde tek, kemâlinde yücedir. {O, hikmet sahibidir} ki yarattığını sağlam biçimde yaratmış, koyduğu şeriatı kusursuz kılmıştır. Yarattığı hiçbir şey hikmetsiz değildir, şeriat olarak koyduğu hiçbir hüküm de hikmetsiz değildir; kaderî, şer'î ve cezâî hükümlerinin hepsi hikmet üzerine kuruludur. {Her şeyi bilendir,} gizliyi ve daha gizlisini bilir; alemin üstünde ve altında zerre ağırlığınca bir şey, ondan daha küçük veya büyük olan bir şey de O'ndan gizli kalmaz. {Göklerin ve yerin ve ikisi arasındaki her şeyin mülkü kendisine ait olan Allah yücedir.} "Tebâreke" kelimesi "yücelik, büyüklük gösterdi, hayrı çoğaldı, sıfatları genişledi, mülkü ulu oldu" anlamındadır. Bu sebeple göklerin, yerin ve aralarındakinin mülkünün genişliğini, ilminin genişliğini ve her şeyi bilenin O olduğunu zikretmiştir. Öyle ki Allah, insanlardan hiçbirinin, ne gönderilmiş bir peygamberin ne de yakın bir meleğin haberdar olmadığı birçok gaybı tek başına bilir. Bunun için buyurdu ki: {Kıyamet ilmi yalnız O'nun katındadır.} Burada zarf (ʿindehu) öne alınarak hasr ifade edilmiştir; yani kıyametin ne zaman geleceğini yalnızca O bilir. Mülkünün ve genişliğinin tamlığından biri de dünyanın ve âhiretin sahibi olmasıdır. Bunun için buyurdu ki: {Siz de O'na döndürüleceksiniz.} Yani âhirette O, adaletiyle aranızda hükmedecektir. Mülkünün tamlığından biri de, yaratıklarından hiç kimsenin bir şeye sahip olmamasıdır; O'nun izni olmadan hiç kimse O'nun huzurunda şefaate yeltenemez. {O'ndan başka dua ettikleri kimseler şefaate sahip değildir.} Yani Allah'tan başka çağrılan, peygamberler, melekler ve diğerleri şefaat sahibi değildir; ancak Allah'ın izniyle şefaat ederler ve ancak râzı olduğu kimseler için şefaat ederler. Bunun için buyurdu ki: {Ancak hakkı bilerek şahitlik edenler başka.} Yani dille ifade eden, kalben tasdik eden, şahitlik ettiği şeyi bilen kimselerdir. Şahitliğinin hak olması şarttır; bu da Allah'ın birliğine, peygamberlerinin nübüvvet ve risâletine, getirdikleri şeylerin doğruluğuna, usul ve furû‘ olarak dinin hakikatlerine ve şeriatlarına şahitlik etmektir. İşte şefaatçilerin şefaatinin fayda vereceği kimseler bunlardır; Allah'ın azabından kurtulanlar ve sevabına nail olanlar da bunlardır. Sonra buyurdu ki: {Andolsun, onlara "Sizi kim yarattı?" diye sorsan, "Allah" derler.} Yani müşriklere rububiyet tevhidini sorsan, yaratanın kim olduğunu sorsan, onların yalnızca Allah'ın, ortağı olmayan tek Allah olduğunu ikrar edeceklerini bildirir. {Öyleyse nasıl döndürülüyorlar?} Yani Allah'a ibadetten ve yalnızca O'na ihlâstan nasıl çevriliyorlar? Rububiyet tevhidini kabul etmeleri, onları ulûhiyet tevhidini de kabul etmeye zorunlu kılar; bu da şirkin bâtıl olduğunu gösteren en büyük delillerdendir. {Ve (Peygamber) "Rabbim! Bunlar iman etmeyen bir toplumdur" dediği sözünü de (bilir).} Bu cümle, {Kıyamet ilmi yalnız O'nun katındadır} cümlesine atfedilmiştir. Yani O'nun katında peygamberin "Rabbim, bunlar iman etmeyen bir kavimdir" diye kavminin yalanlamasına Rabbine yakındığı, bundan dolayı üzüldüğü ve imanlarının olmamasına hasret duyduğu sözünün ilmi de vardır. Allah bu hâli bilir ve onları cezalandırmaya kadirdir; ancak O, halîmdir, kullarına mühlet verir ve onlara fırsat tanır, belki tövbe edip dönerler. Bunun için buyurdu ki: {Onlara aldırma ve "Selâm" de.} Yani onların sözlü ve fiilî eziyetlerini affet, onları bağışla; onlara, akıl ve basiret sahibi kimselerin cahillere karşı söyleyeceği selâmdan başka bir şey söyleme. Nitekim Allah, salih kullarını anarken şöyle buyurmuştur: {Cahiller onlara hitap ettiğinde "selâm" derler.} (Furkân: 63) Yani cahilliklerinin gerektirdiği bir hitapla muhatap olduklarında. Böylece Peygamber ﷺ Rabbinin emrine uydu; kavminden ve başkalarından gelen eziyetleri affederek ve bağışlayarak karşıladı, onlara ancak iyilik ve güzel sözle karşılık verdi. Allah'ın, yeryüzü ve gökyüzü ehlini üstün kıldığı büyük ahlâkla kendisini özel kıldığı kimseye Allah'ın salât ve selâmı olsun; bu ahlâkla yükselmiş, Cevzâ burcunun yıldızlarından daha yükseğe çıkmıştır. {Yakında bilecekler.} Yani günahlarının ve suçlarının sonucunu bileceklerdir.