Allah Teâlâ şöyle haber veriyor: Müşrikler, kendileriyle birlikte küfre ve onun işlerine ortak olan dostlar edindiler; insan şeytanlarından, küfre çağıran kimselerden. {Allah'ın izin vermediği dini, onlar için şeriat koydular.} Yani şirkten ve bid'atlerden, Allah'ın helal kıldığını haram kılmaktan, Allah'ın haram kıldığını helal saymaktan ve nefislerinin arzuladığı benzeri şeylerden. Oysa din, ancak Allah Teâlâ'nın meşru kıldığı şeydir; kulların ona inanıp Allah'a yaklaşmak için uyduğu şeydir. Asıl olan, Allah'tan ve Resûlü'nden gelmeyen bir şeyi kimsenin şeriat koymasının yasak olmasıdır. Küfür üzere hem kendileri hem babaları ortaklaşmış olan bu fasık kimselerin durumu nasıl olur? {Eğer önceden belirlenmiş bir söz olmasaydı, aralarında hüküm verilirdi.} Yani, Allah'ın farklı topluluklar arasında ayırıcı bir süre olarak koyduğu ve onları o zamana kadar erteleyeceği hüküm olmasaydı, şu anda hak sahibinin mutluluğu ve batılın helak edilmesiyle aralarında hüküm verilirdi; çünkü helak gerektiren sebep mevcuttur. Fakat önlerinde, ahirette acı bir azap vardır. Bunlar ve her zalim için böyledir. O gün {zalimleri} küfür ve günahlarıyla kendi nefislerine zulmetmiş olarak görürsün; {kazandıklarından dolayı korkmuş} yani, cezalandırılmalarından korkarak titremiş hâlde. Korkan kimseye bazen korktuğu şey başına gelir, bazen de gelmez. Allah Teâlâ, onlara korktukları azabın {mutlaka çarpacağını} haber verdi; çünkü onlar, azabı gerektiren tam sebebi, hiçbir engel olmaksızın, ne tövbe ne başka bir şey, işlediler ve mühlet ve erteleme imkânının kalmadığı bir yere ulaştılar. {İman edenler}, yani kalpleriyle Allah'a, kitaplarına, peygamberlerine ve onların getirdiklerine inananlar, {salih ameller işleyenler} ise bu ifade kalp amellerinin ve organların farz ve müstehap olan her türlü salih amelini kapsar. İşte bunlar {cennet bahçelerinde} bulunurlar. Yani cennetlere izafe edilen bahçelerde. Muzaf, muzafun ileyhe göre değerlendirilir. Bu bahçelerin güzelliğini, akan nehirlerini, yeşil ve otlu yerlerini, güzel manzaralarını, meyveli ağaçlarını, ötüşen kuşlarını, insanı coşturan hoş seslerini, her sevgiliyle buluşmayı ve sohbet ve dostluktan en mükemmel payı almayı sorma. Bu bahçeler, uzun zaman geçtikçe güzellik ve parlaklıkları artan, ehlinin de zevklerine olan özlemi ve sevgisi artan bahçelerdir. {Onlar için orada ne isterlerse vardır.} Yani cennetlerde istedikleri her şey hazırdır; ne dilerlerse olur, ne talep ederlerse elde ederler. Bu, hiçbir göz görmemiş, hiçbir kulak işitmemiş ve hiçbir insan kalbine gelmemiş nimetlerdir. {İşte büyük lütuf budur.} Allah'ın rızasını kazanmak ve O'nun kerametinin evinde O'na yakınlıkla nimetlenmekten daha büyük bir kurtuluş var mıdır? {Allah'ın, iman edip salih ameller işleyen kullarına müjdelediği budur.} Yani bu büyük müjde, mutlak anlamda en büyük müjdelerdir. Merhametli ve Rahman olan Allah, bunu, en hayırlı yaratılmışı aracılığıyla iman ve salih amel sahiplerine müjdelemiştir. Bu, en yüce gaye ve ona ulaştıran en üstün vasıtadır. {De ki: Ben bunun karşılığında sizden bir ücret istemiyorum} yani, size bu Kur'an'ı tebliğ etmem ve hükümlerine davet etmem karşılığında. {Ancak akrabalık sevgisi} hariç. Ben sizden mallarınızı almak, size egemen olmak, reislik etmek veya başka bir maksat istemiyorum. Bu ifadenin iki anlamı olabilir: Birincisi, sizden istediğim tek bir ücret vardır; bu ücret size aittir ve faydası size döner: Akrabalık sebebiyle beni sevmeniz ve benimle dostluk kurmanızdır. İkincisi, Allah'ın sevgisi için samimi bir sevgi istediğim anlamındadır. Bu sevgi, Allah'a yakınlaşmayı ve O'nun taatiyle O'na vesile edinmeyi beraberinde getirir ve samimiyetini gösterir. Bu nedenle {akrabalık sevgisi} denilmiştir; yani Allah'a yaklaşmada sevgi. Her iki görüşe göre de bu istisna, onun hiçbir şekilde bir ücret istemediğine delildir; ancak faydası onlara dönen bir şey bu kapsamda değildir. Bu, ücretten bir şey değildir; aksine, Hz. Peygamber'in onlara yaptığı bir iyiliktir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Onlardan, yalnızca güçlü ve övgüye layık Allah'a iman ettikleri için öç aldılar.} [Burûc: 8] ve birinin şöyle demesi gibi: "Falanın senin yanında bir suçu yok, sadece sana iyilik yapıyor." {Kim bir iyilik işlerse}, namaz, oruç, hac veya insanlara iyilik gibi, {onun için o iyiliğe bir güzellik ekleriz.} Yani Allah, onun göğsünü açar, işini kolaylaştırır, bu iyilik başka bir amele muvaffak olmaya sebep olur; mü'minin ameli artar, Allah katında ve yaratılmışlar arasında yükselir ve hem dünyevi hem uhrevi sevap elde eder. {Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok şükredicidir.} Büyük günahları, tövbe edildiğinde ne kadar büyük olursa olsun bağışlar; az amele de çok sevapla karşılık verir. Onun mağfireti günahları bağışlar ve kusurları örter; şükrü ile de iyilikleri kabul eder ve onları kat kat artırır.