البيانAraMakalelerSözlüklerRavîlerKonular

سورة الشورى · الآية ١١

﴿فَاطِرُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ۚ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا وَمِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا ۖ يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ ۚ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾

Fâtirus samâvâti val ard ca’ala lakum min anfusikum azvâcanv va minal an’âmi azvâcany yazra’ukum fîh laisa kamislihî şai’unv va huvas samî’ul basîr

“Göklerin ve yerin yaratanı, size içinizden eşler, çift çift hayvanlar var etmiştir. Bu suretle, çoğalmanızı sağlamıştır. O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir”

Ash-Shura 42:11 · Diyanet İşleri Başkanlığı meali

Tefsir

تيسير الكريم الرحمن (تفسير السعدي)

Yüce Allah şöyle buyuruyor: {Hangi konuda ihtilaf ederseniz edin} dinînizin asıllarında ve fürûunda, üzerinde ittifak etmediğiniz her şeyde, {onun hükmü Allah'a aittir}; Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün sünnetine döndürülür. Bunların hükmettiği şey hak, bunlara aykırı olan ise batıldır. {İşte Allah, benim Rabbim budur}. Yani O, Rab, yaratan, rızık veren ve tedbir eden olduğu gibi, işlerinin tamamında kullarının arasında şeriatıyla hükmeden de O'dur. Bu âyetin mefhumuna göre ümmetin icmâı kesin bir delildir. Çünkü Allah bize yalnızca hakkında ihtilaf ettiğimiz şeyi kendisine döndürmemizi emretmiştir. Üzerinde ittifak ettiğimiz şey için ümmetin ittifakı yeterlidir; zira ümmet hataya karşı korunmuştur. Ancak ittifakının Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'nün sünnetine uygun olması şarttır. {Yalnız O'na tevekkül ettim} sözüne gelince: Yani kalbimle, faydaları celbetmek ve zararları defetmek konusunda O'na itimat ettim; bunu yerine getirmesinde O'na güvenerek. {Yalnız O'na yöneliyorum} yani kalbimle ve bedenimle O'na, O'nun itaatine ve ibadetine yöneliyorum. Bu iki temel, Allah'ın Kitabı'nda çoğu zaman zikrettiği şeylerdir; çünkü kulun kemâli bu ikisinin birleşmesiyle hâsıl olur, bunlardan birinin ya da her ikisinin eksikliğinde kemâlden mahrum kalır. Nitekim Allah şöyle buyurur: {Yalnız sana kulluk eder, yalnız senden yardım dileriz} [Fâtiha: 5] ve {O'na kulluk et ve yalnız O'na tevekkül et} [Hûd: 123]. {Gökleri ve yeri yaratan} yani onları kudretiyle, iradesiyle ve hikmetiyle yaratan. {Sizin için kendi nefislerinizden eşler yarattı} ki onlara sükûn bulasınız, sizden nesil yayılsın ve size fayda sağlansın. {Hayvanlardan da eşler} yani hayvanların bütün türlerinden erkek ve dişi olmak üzere iki çeşit; böylece çok faydalarınız için bâkî kalsın ve çoğalsın. Bu yüzden ta'lîl ifade eden "lâm" ile geçişli kılınmıştır; yani bu, sizin için ve üzerinize olan nimetin bir parçası olarak yaratılmıştır. Bundan dolayı şöyle buyurur: {Bu yolla sizi çoğaltır} yani sizi yayar, sizi ve hayvanlarınızı çoğaltır; sizi nefislerinizden eşler ve hayvanlardan eşler yaratmasından ötürü. {Ona benzer hiçbir şey yoktur} yani Allah'a, yaratıklarından hiçbir şey benzemez ve onun dengi değildir; ne zâtında, ne isimlerinde, ne sıfatlarında, ne fiillerinde. Çünkü O'nun bütün isimleri en güzel isimlerdir, sıfatları kemâl ve azamet sıfatlarıdır, fiilleri de ortağı olmaksızın büyük mahlukatı var etmiştir. Dolayısıyla O'nun gibi bir şey yoktur; çünkü her yönden kemâlde tek ve eşsizdir. {Ve O, İşitendir} dillerin ayrılığına rağmen bütün sesleri, ihtiyaçların çeşitliliğine göre işitir. {Görendir} karanlık bir gecede siyah karıncanın kara bir kayanın üzerinde yürüyüşünü görür; çok küçük hayvanların organlarında gıdanın dolaşmasını ve ince dallarda suyun akışını görür. Bu âyet ve benzerleri, Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat mezhebinin, sıfatların isbatı ve mahlukatla benzerliğin nefyi konusundaki delilidir. Âyette, {Ona benzer hiçbir şey yoktur} sözüyle Müşebbihe'ye, {Ve O, İşitendir, Görendir} sözüyle de Mu'attıla'ya reddiye vardır. {Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur} yani göklerin ve yerin mülkü O'nundur; rahmetin, rızıkların, zâhir ve bâtın nimetlerin anahtarları O'nun elindedir. Bütün yaratıklar, her hâlde, maslahatlarını celbetmek ve zararları defetmek konusunda Allah'a muhtaçtır; kimsenin elinde bu işte hiçbir şey yoktur. Allah, verendir, menedendir, zarar verendir, fayda verendir; kullarda bulunan her nimet O'ndandır, şerri O'ndan başka defeden yoktur. {Allah insanlara bir rahmet açarsa onu tutacak yoktur, tutarsa da ondan sonra salıverecek yoktur} [Fâtır: 2]. Bu yüzden burada şöyle buyurur: {Dilediği kimse için rızkı genişletir} yani dilediğine genişlik verir ve rızkın çeşitlerinden dilediğini verir. {Ve daraltır} yani dilediği kimseye, ihtiyacı kadar, fazlasını vermeyecek şekilde daraltır. Bütün bunlar O'nun ilmine ve hikmetine tâbidir. Bu yüzden şöyle buyurur: {Şüphesiz O, her şeyi bilendir}. O, kullarının hâllerini bilir; her birine hikmetinin gerektirdiği ve iradesinin uygun gördüğü şeyi verir.

Arapça metin

يقول تعالى: { وما اختلفتم فيه من شيء } من أصول دينكم وفروعه، مما لم تتفقوا عليه { فحكمه إلى الله } يرد إلى كتابه، وإلى سنة رسوله، فما حكما به فهو الحق، وما خالف ذلك فباطل. { ذلكم الله ربي } أي: فكما أنه تعالى الرب الخالق الرازق المدبر، فهو تعالى الحاكم بين عباده بشرعه في جميع أمورهم. ومفهوم الآية الكريمة، أن اتفاق الأمة حجة قاطعة، لأن الله تعالى لم يأمرنا أن نرد إليه إلا ما اختلفنا فيه، فما اتفقنا عليه، يكفي اتفاق الأمة عليه، لأنها معصومة عن الخطأ، ولا بد أن يكون اتفاقها موافقا لما في كتاب الله وسنة رسوله. وقوله: { عليه توكلت } أي: اعتمدت بقلبي عليه في جلب المنافع ودفع المضار، واثقا به تعالى في الإسعاف بذلك. { وإليه أنيب } أي: أتوجه بقلبي وبدني إليه، وإلى طاعته وعبادته. وهذان الأصلان، كثيرا ما يذكرهما الله في كتابه، لأنهما يحصل بمجموعهما كمال العبد، ويفوته الكمال بفوتهما أو فوت أحدهما، كقوله تعالى: إياك نعبد وإياك نستعين [الفاتحة: 5] وقوله: فاعبده وتوكل عليه [هود: 123]. { فاطر السموت والأرض } أي: خالقهما بقدرته ومشيئته وحكمته. { جعل لكم من أنفسكم أزواجا } لتسكنوا إليها، وتنتشر منكم الذرية، ويحصل لكم من النفع ما يحصل. { ومن الأنعام أزواجا } أي: ومن جميع أصنافها نوعين، ذكرا وأنثى، لتبقى وتنمو لمنافعكم الكثيرة، ولهذا عداها باللام الدالة على التعليل، أي: جعل ذلك لأجلكم، ولأجل النعمة عليكم، ولهذا قال: { يذرؤكم فيه } أي: يبثكم ويكثركم ويكثر مواشيكم، بسبب أن جعل لكم من أنفسكم، وجعل لكم من الأنعام أزواجا. { ليس كمثله شيء } أي: ليس يشبهه تعالى ولا يماثله شيء من مخلوقاته، لا في ذاته، ولا في أسمائه، ولا في صفاته، ولا في أفعاله، لأن أسماءه كلها حسنى، وصفاته صفة كمال وعظمة، وأفعاله تعالى أوجد بها المخلوقات العظيمة من غير مشارك، فليس كمثله شيء، لانفراده وتوحده بالكمال من كل وجه. { وهو …

Kitapta devam et ↗

التحرير والتنوير

والإنابة: الرجوع، والمراد بها هنا الكناية عن ترك الاعتماد على الغير لأن الرجوع إلى الشيء يستلزم عدم وجود المطلوب عند غيره، وتقدمت الإنابة عند قوله تعالى: إن إبراهيم لحليم أواه منيب في سورة هود [75] . وجيء في فعل توكلت بصيغة الماضي وفي فعل أنيب بصيغة المضارع للإشارة إلى أن توكله على الله كان سابقا من قبل أن يظهر له تنكر قومه له، فقد صادف تنكرهم منه عبدا متوكلا على ربه، وإذا كان توكله قد سبق تنكر قومه فاستمراره بعد أن كشروا له عن أنياب العدوان محقق. وأما فعل أنيب فجيء فيه بصيغة المضارع للإشارة إلى تجدد الإنابة وطلب المغفرة. ويعلم تحققها في الماضي بمقارنتها لجملة عليه توكلت لأن المتوكل منيب، ويجوز أن يكون ذلك من الاحتباك. والتقدير: عليه توكلت وأتوكل وإليه أنبت وأنيب. وتقديم المتعلقين في عليه توكلت وإليه أنيب لإفادة الاختصاص، أي لا أتوكل إلا عليه ولا أنيب إلا إليه. [11] 11] فاطر السماوات والأرض جعل لكم من أنفسكم أزواجا ومن الأنعام أزواجا يذرؤكم فيه ليس كمثله شيء وهو السميع البصير (11) فاطر السماوات والأرض. خبر ثان عن الضمير في قوله تعالى: وهو على كل شيء قدير [الشورى: 9] ، وما بينهما اعتراض كما علمت آنفا أعقب به أنه على كل شيء قدير، فإن خلق السماوات والأرض من أبرز آثار صفة القدرة المنفرد بها. والفاطر: الخالق، وتقدم في أول سورة فاطر [1] . جعل لكم من أنفسكم أزواجا ومن الأنعام أزواجا يذرؤكم فيه. جملة في موضع الحال من ضمير فاطر لأن مضمونها حال من أحوال

التحرير والتنوير (ابن عاشور، ت ١٣٩٣هـ: ٢٥/٤٣) ↗