Allah Teâlâ, kendisiyle ve âyetleriyle küfrederek, peygamberlerini yalanlayarak, onlara düşmanlık edip savaşan düşmanlarını ve toplanacakları zamandaki çirkin hâllerini haber veriyor. Yani: Onlar toplanır. { Onlar ateşe doğru sürülür } [yani]: Önde olanlar arkada olanlara kadar gelir; arkada olanlar öndekilere yetişir; onlar ateşe şiddetle sürüklenirler. Kaçmaya güç yetiremezler, kendilerini kurtaramazlar ve kimse onlara yardım da edemez. { Nihayet oraya geldiklerinde } yani: Ateşe varıp inkâr etmek istediklerinde ya da yaptıkları günahları inkâr ettiklerinde, { kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik eder }. Bu genelden sonra özele geçiştir. [{ Yaptıklarına karşı }] yani: Organlarının her biri aleyhlerine şahitlik eder; her organ "Ben şu gün şunu yaptım" der. Bu üç organı özellikle zikretmesinin sebebi, günahların çoğunun bunlarla veya bunların sebebiyle işlenmesidir. Organları onların aleyhine şahitlik edince onlara kızarlar ve { derilerine şöyle derler: } Bu, her organın şahitlik edeceğinin delilidir: { "Neden bizim aleyhimize şahitlik ettiniz?" } Oysa biz sizi savunuyorduk. { "Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu" } derler. Yani, her şeyi konuşturan Allah'ın iradesine karşı kimsenin karşı çıkamadığı bizi konuşturduğu için şahitlik etmekten kaçınmamız mümkün değildir. { O, sizi ilk defa yaratmıştır } Dolayısıyla sizi zatlarınız ve bedenlerinizle yarattığı gibi, sıfatlarınızı da yaratmıştır; konuşturma da bunlardandır. { Ve O'na döndürüleceksiniz } ahirette; yaptıklarınızın karşılığını size verecektir. Bu sözün, Kur'an'ın yöntemi olduğu üzere, ilk yaratılışla diriliş üzerine delil getirmek anlamına da gelmesi mümkündür. { Kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden gizlenmiyordunuz ve bundan sakınmıyordunuz }; yani organlarınızın aleyhinize şahitlik etmesinden saklanamıyordunuz, bundan da çekinmiyordunuz. { Ama Allah'ın yaptığınız işlerin birçoğunu bilmediğini sandınız } günahlara cüret etmeniz sebebiyle; bu yüzden size bu şeyler olmuştur. Bu zan, helak ve bedbahtlıklarının sebebi olmuştur. Bunun için şöyle buyurmuştur: { İşte bu, Rabbiniz hakkında beslediğiniz zannınızdır. } Yani, Allah'ın celaline yakışmayan şeyleri O'na isnat ettiğiniz kötü zandır. { Sizi helak etti }, yani mahvetti; { böylece kendilerine, ailelerine ve dinlerine karşı hüsrana uğrayanlardan oldunuz }. Rabbiniz hakkındaki çirkin zanneden doğan amellerinizden dolayı, azap ve bedbahtlık sözü üzerinize gerçekleşmiş, bir saat bile hafiflemeyen azapta ebedî kalmanız kesinleşmiştir: { Eğer sabretseler de ateş onların yeridir. } Orada ne dayanma ne de sabır vardır. Sabredilebilecek her hâl için ateş, sabredilemez. Harareti şiddetlenmiş, dünya ateşinden yetmiş kat fazla bir ateşe nasıl sabredilir? Kaynayan irinleri pek büyük, irinlerinin kokusu artmış, zemheri soğuğu iki katına çıkmış, zincirleri ve kelepçeleri ağır, sopaları büyük, bekçileri katı olan bir ateşe... Kalplerinde kalan merhamet de kaybolmuştur. Bütün bunların sonu, Cebbar'ın gazabı ve onlar O'na yalvarıp feryat ettiklerinde söyleyeceği şu sözdür: "Orada aşağılanarak susun, benimle konuşmayın." [Mü'minûn: 108]. { Eğer özür dileyip [dünyaya] dönmek isterlerse }, yani üzerlerindeki azarlamanın kaldırılmasını ve dünyaya dönüp amel etmeye devam etmelerini isterlerse; { onlar özrü kabul edilenlerden değildir }, çünkü zaman geçti, düşünüp öğüt alacakları ömürlerini harcadılar, uyarıcı da geldi ve delilleri kesildi. Üstelik özür dilemeleri de yalandır: "Eğer geri döndürülseler, yine yasaklandıkları şeylere dönerler. Şüphesiz onlar yalancıdırlar." [En'âm: 28].