Allah Teâlâ, mü'min kullarına olan kemal derecesindeki lütfunu ve onların mutluluğunun sebeplerinden, kendi kudretleri dışında kalan şeyleri nasıl hazırladığını haber veriyor: Mukarrep meleklerin onlar için istiğfar etmeleri ve onlara dinlerinin ve âhiretlerinin iyiliğini sağlayacak şeylerle dua etmeleri gibi. Bunun içinde, arşı taşıyan meleklerin ve çevresindekilerin şerefini, Rableri'ne yakınlıklarını, ibadetlerinin çokluğunu ve Allah'ın kullarına nasihat etmelerini de haber veriyor; çünkü bilirler ki Allah bunu kendilerinden sever. Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { Arşı taşıyanlar } yani Rahman'ın arşı; o, mahlukatın tavanı, en büyüğü, en genişi, en güzeli ve Allah'a en yakın olanıdır; yer, gökler ve kürsiyi kuşatmıştır. Bu melekleri Allah, bu büyük arşı taşımakla görevlendirmiştir. Şüphesiz ki onlar meleklerin en büyükleri, en yücesi ve en kuvvetlileridir. Allah'ın onları arşını taşımak için seçmesi, zikirde öne alınmaları ve Allah'a yakınlıkları, onların meleklerin en faziletli cinsleri olduğunu gösterir. Allah Teâlâ şöyle buyurur: [Kur'an: "O gün Rabbinin arşını, onların üzerinde sekiz kişi taşıyacaktır."] [el-Hâkka: 17]. { Ve onun çevresinde bulunanlar } yani makam ve fazilet bakımından mukarrep olan melekler, { Rablerini hamd ile tesbih ederler }. Bu, onların Allah'a yönelik çokça ibadet etmelerinden dolayı bir övgüdür. Özellikle tesbih ve tahmid; diğer bütün ibadetler de Allah'ın tesbihi ve tahmidi içine girer, çünkü onlar kulun bunları başkasına yöneltmesinden Allah'ı tenzih etmek ve O'na hamd etmektir. Hatta hamd, bizzat Allah'a yönelik ibadetin kendisidir. Kulun "Sübhanallahi ve bihamdihi" demesine gelince, bu da bunun içine girer ve ibadetlerden biridir. { Ve iman edenler için istiğfar ederler }. Bu, imanın birçok ve çok büyük faziletlerinden biridir: Günahı olmayan melekler, iman ehli için istiğfar ederler. Mümin, imanıyla bu büyük lütfa sebep olmuştur. Sonra, mağfiretin, ancak onunla tamamlanan lazımları vardır — birçok zihne ilk anda gelen, bunun sadece günahların bağışlanması olduğu düşüncesinin aksine — Allah, onlara mağfiret için yaptıkları duanın vasfını, ancak onunla tamamlanan şeyleri zikrederek anlatıyor. Şöyle buyurdu: { Rabbimiz! Rahmetin ve ilmin her şeyi kuşatmıştır }. Yani ilmin her şeyi kuşatmıştır; sana hiçbir gizli şey gizli kalmaz, yerde ve gökte zerre ağırlığı kadar bir şey, bundan küçük veya büyük olan hiçbir şey ilminden kaybolmaz. Rahmetin de her şeyi kuşatmıştır; gök ve yer, üstü ve altı, Allah'ın rahmetiyle dolmuş ve onları kuşatmıştır; mahlukatının ulaştığı her yere de ulaşmıştır. { Tevbe edenleri, şirkten ve günahlardan tevbe edenleri bağışla } { ve yoluna uyanları } yani peygamberlerine tâbi olarak, tevhidine ve itaatine uyanları. { Onları cehennem azabından koru }: Yani onları azabın kendisinden ve azabın sebeplerinden koru. { Rabbimiz! Onları ve peygamberlerin diliyle kendilerine vaat ettiğin Adn cennetlerine koy; } { babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden iyi olanları da } yani iman ve salih amelle ıslah olanları, eşlerinin eşlerini, dostlarını ve arkadaşlarını da [koy]. { Şüphesiz sen, her şeye galip olan Azîz'sin }; izzetinle onların günahlarını bağışlar, başlarına gelecek korkulan şeyi kaldırır ve onları her hayra ulaştırırsın. { Hakîm'sin }: Her şeyi yerli yerine koyan. Bu yüzden, ey Rabbimiz, hikmetinin aksini gerektirecek bir şeyi senden istemeyiz; aksine, peygamberlerinin diliyle haber verdiğin ve lütfunun gerektirdiği hikmetin bir parçası olarak, mü'minlerin bağışlanmasını isteriz. { Onları kötülüklerden koru } yani kötü amelleri ve onların cezasını. Çünkü onlar sahiplerini üzerler. { O gün kötülüklerden korunanı } yani kıyamet günü { sen rahmetine erdirmişsindir }, çünkü senin rahmetin kullara karşı devamlı olup, onu sadece kulların günahları ve kötülükleri engeller. Kendisinden kötülükleri önlenen kişiyi, iyilikleri yapmaya muvaffak kılarsın ve onun karşılığı güzel olur. { İşte bu } yani kötülüklerden korunmakla tehlikenin ortadan kalkması ve rahmet elde edilmekle sevilen şeyin gerçekleşmesi { en büyük kurtuluştur }; öylesi bir kurtuluş yoktur ve yarışanlar bundan daha güzeliyle yarışamazlar. Meleklerin bu duası, Rablerini tam olarak tanıdıklarının kemalini, Allah'a en güzel isimleriyle tevessül etmelerini; kulların O'na tevessül etmesini sevdiği isimlerle ve duada istedikleri şeye uygun olan şeylerle dua etmelerini içerir. Dualarının rahmetin elde edilmesi, insan nefislerinin etkisinin ve kendisine yönelik günahların ortadan kaldırılmasıyla ilgili olduğu için — Allah'ın eksikliğini bildiği ve bu nefislerin gerektirdiği günahları — ve benzeri başlangıçlar ve sebeplerle ilgili olarak Allah'ın ilmiyle kuşattığı şeylerle ilgili olduğunda, Rahîm ve Alîm olana tevessül ettiler. Bu dua, Allah'a karşı kemal derecesindeki edebi de içerir: Onların hem genel hem de özel rububiyetini kabul etmeleri ve kendilerinin hiçbir işte bir şeye sahip olmadıklarını bilmeleri; dualarının, her yönden zatı itibarıyla fakir olan birinden çıktığını, Rablerine hiçbir halleriyle üstünlük iddia etmediklerini, bunların hepsinin Allah'ın fazlı, kerem ve ihsanı olduğunu bilmeleri. Bu dua, meleklerin Rablerine tam bir uyum içinde olduklarını da içerir: O'nun sevdiği amelleri sevmeleri; bu da onların yaptığı ibadetlerdir ve sevenlerin gayreti ile çalışmalarıdır. Ayrıca mü'minler arasından, Allah'ın kullarından seçtiği amel sahibi kimselerden olmaları da... Allah, mükellef olan bütün mahlukatı buğzeder; sadece mü'minleri hariç. Meleklerin onlara olan sevgisinden dolayı Allah'a dua ettiler ve onların hallerinin iyi olması için gayret ettiler; çünkü birine dua etmek, onu sevmenin en açık delillerindendir; zira sevmediği kimse için dua etmez. Bu dua, "Ve iman edenler için istiğfar ederler" ifadesinden sonra Allah'ın açıklayıp ayrıntılandırdığı şeyleri de içerir. Bu, Kitabını nasıl tedebbür edeceğimize dair ince bir uyarıdır: Tedebbür eden, sadece lafzın tek başına anlamıyla yetinmemeli, lafzın manasını da tedebbür etmelidir. Onu doğru bir şekilde anladığında, aklıyla o işe, ona ulaştıran yollara, onsuz tamamlanmayan ve ona bağlı olan şeylere bakmalı ve Allah'ın bunu murat ettiğine tıpkı lafzın delalet ettiği özel anlamı murat ettiğine kesin olarak inandığı gibi hükmetmelidir. Allah'ın bunu murat ettiğine onu kesin olarak inandıran iki husus vardır: Birincisi, bunun manaya tabi ve ona bağlı olduğunu bilmesi ve buna kesin inanması. İkincisi, Allah'ın her şeyi bilen olduğunu ve Allah'ın kullarını Kitabı üzerinde tedebbür ve tefekküre emrettiğini bilmesi. Allah Teâlâ bu manalardan doğacak şeyleri bilmektedir. O, Kitabının hidayet, nur ve her şeyin açıklaması olduğunu ve kelamların en fasihi ve en açık ifadesi olduğunu haber verendir. Bununla kul, Allah'ın kendisine verdiği muvaffakiyet ölçüsünde büyük bir ilim ve çok bir hayır elde eder. Bu tefsirimizde bunun birçoğu vardır ki Allah bize ihsan etti. Bazı ayetlerde ise delili, sağlam fikirli olmayan ve dikkatli düşünmeyen kişiden gizli kalabilir. Allah'tan, rahmetinin hazinelerinden bize öyle şeyler açmasını dileriz ki bu, bizim ve Müslümanların hallerinin iyi olmasına sebep olsun. Bizim için O'nun keremine bağlanmaktan ve her an, her lahzada içinde yaşadığımız ihsanına tevessül etmekten başka çare yoktur. Ondan fazlıyla, rahmetinin ulaşmasını engelleyen ve geciktiren nefislerimizin şerrinden bizi korumasını isteriz. Şüphesiz O, sebepleri ve onların sonuçlarını lütfeden Kerîm ve Vehhâb'dır. Bu, şunu da içerir: Eş, çocuk ve arkadaş gibi yakınları olan kimse, onunla mutlu olur ve ona bağlanması, kendi amelinden ve amelinin sebebinden dışarıda olan bir hayrın elde edilmesine sebep olur; tıpkı meleklerin mü'minler ve babalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden iyi olanlar için dua etmeleri gibi. Denilebilir ki: "Ve iman edenler... iyi olanlar" ifadesinde onların salih olmalarının bulunması gerekir; bu durumda bu, onların amelinin bir neticesi olur. Allah en iyisini bilir.