Bu âyet-i kerimeleri iyice düşün. Bunlar Allah Teâlâ'nın rahmetinin genişliğini, lütfunun büyüklüğünü, kendisine şükredilmesinin gerekliliğini, kudretinin kemalini, saltanatının ululuğunu, mülkünün genişliğini, her şeyi yaratmasının kapsamlılığını, hayatının tamlığını ve kemal sıfatlarının ve güzel fiillerinin tümü dolayısıyla hamde layık oluşunu, rububiyetinin tamlığını ve bu konuda tek oluşunu, geçmişte, şimdide ve gelecekte alemin üstünde ve altında olan bütün tedbirin Allah Teâlâ'nın elinde bulunduğunu ve bu işte kimsenin hiçbir payı ve kudretinin bulunmadığını gösterir. Bundan şu sonuç çıkar: Allah Teâlâ yalnız kendisine tapılan ve ibadet edilen ilahtır; rububiyette hiçbir hakkı olmadığı gibi ibadette de başka hiçbir kimse hak sahibi değildir. Bundan şu sonuç da çıkar: Kalpler Allah'ın marifetiyle, sevgisiyle, korkusuyla ve ümidiyle dolar. Bu iki husus, yani O'nu tanımak ve O'na ibadet etmek, Allah'ın mahlukatı yaratma sebebi olan, O'nun kullarından istediği gayeyi oluşturan, her hayra, felaha, salaha ve dünya ile ahiret saadetine ulaştıran, cömert olan Rabbin kullarına verdiği en şerefli ihsanlar ve mutlak anlamda en şerefli lezzetlerdir. Bu ikisi kaybedilirse her hayır yok olur, her şer hazır olur. Allah Teâlâ'dan, kalplerimizi kendisini tanımak ve sevmekle doldurmasını, iç ve dış hareketlerimizi yalnız rızası için yapmamızı ve emrine uymamızı nasip etmesini niyaz ederiz. Çünkü O'na yapılan istek ağır gelmez, O'nun bağışı da tükenmez. Allah Teâlâ'nın: { Sizin için geceyi yaratan Allah'tır } buyruğu, yani Allah geceyi sizin için karanlık kılmıştır, { dinlenmeniz için } hareketlerinizden, ki bunlar sürekli devam etseydi zarar verirdi; böylece döşeğinize sığınırsınız ve Allah size, kalbin ve bedenin dinlendiği uykuyu verir. Uyku insanoğlunun zorunlu ihtiyaçlarındandır, onsuz yaşayamaz. Ayrıca her sevgili, sevgilisiyle baş başa kalır, düşünce toplanır, meşgaleler azalır. { Gündüzü de } Allah { görmeye elverişli kılmıştır }; güneşle, göklerde sürekli dönerek aydınlatır. Bu sebeple insanlar döşeklerinden kalkıp dinî ve dünyevî işlerine koyulurlar: Kimi zikir ve okumak için, kimi namaz için, kimi ilim öğrenmek ve öğretmek için, kimi alışveriş için, kimi bina yapmak veya demircilik ya da benzeri sanatlar için, kimi karada veya denizde yolculuk için, kimi çiftçilik için, kimi de hayvanlarını ıslah etmek için. { Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir. } Yani büyük lütuf sahibidir; bunu nekredeki (belirsizlik) ifade eder. Allah onlara bu nimetleri ve başkalarını bağışlamış, musibetleri de kendilerinden uzaklaştırmıştır. Bu, onların Allah'a tam anlamıyla şükretmelerini ve O'nu anmalarını gerektirir. { Fakat insanların çoğu şükretmez. } Bu, cahillikleri ve zulümleri sebebiyledir. { Kullarımdan şükredenler azdır. } [Sebe: 13] Onlar Rablerinin nimetini kabul eden, Allah'a boyun eğip O'nu seven ve nimeti Mevlâlarının taatinde ve rızasında kullanan kimselerdir. { İşte bunları yapan } { Allah sizin Rabbinizdir. } Yani ilahlıkta ve rububiyette tek olandır. Bu nimetlerde tek olması rububiyetindendir; bunların şükredilmesini gerektirmesi de ilahlığındandır. { Ondan başka ilah yoktur. } Yani O'nun, ortağı olmaksızın yalnız kendisine ibadet edilmeyi hak ettiğinin ifadesidir. { Her şeyi yaratan odur. } Bu da rububiyetinin ifadesidir. Sonra O'na ibadet emrini açıkça belirterek şöyle buyurur: { Öyleyse nasıl çevriliyorsunuz? } Yani delili açıkça size gösterip yolu aydınlattıktan sonra, ortağı olmayan tek Allah'a ibadetten nasıl döndürülüyorsunuz?! { Allah'ın ayetlerini inkâr edenler de böyle döndürülür. } Yani Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri ve peygamberlerine saldırmaları sebebiyle cezalandırılmak üzere tevhid ve ihlâstan döndürülürler. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { Bir sure indirildiği zaman birbirlerine bakıp: "Sizi biri görüyor mu?" diye fısıldaşıp sonra dönüp giderler. Allah da onların kalplerini çevirmiştir, çünkü onlar anlamayan bir topluluktur. } [Tevbe: 127] { Allah, yeryüzünü sizin için bir karargâh kılan, göğü de bir bina olarak yükselten } Yani yeryüzünü sabit ve durağan kılmış, sizin bütün maslahatlarınıza hazırlamıştır; onda ekip biçebilir, bina yapabilir, yolculuk edebilir ve orada ikamet edebilirsiniz. { Göğü de bir bina olarak yükseltmiştir. } Yani bulunduğunuz yeryüzünün tavanı kılmıştır; içinde karada ve denizde karanlıklarda yol bulmanızı sağlayan ışıklar ve alametler yaratmıştır. { Sizi de sûretlendirdi, sûretlerinizi de güzel kıldı. } Hayvan cinsinden insandan daha güzel suretli bir varlık yoktur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { Biz insanı en güzel biçimde yarattık. } [Tîn: 4] İnsanın güzelliğini ve Allah'ın onda olan hikmetinin kemalini bilmek istersen, onu uzvu uzvu düşün: Uzuvlarından hangisinin ona uymadığını, yerinden başka bir yerde olmasının uygun olacağını bulabilir misin? Ayrıca kalplerin birbirine duyduğu meyli düşün; bunu insanlardan başka varlıklarda görebilir misin? Allah'ın ona verdiği akıl, iman, sevgi ve marifeti de düşün. Bunlar, en güzel sûrete uygun en güzel ahlaktır. { Sizi temiz rızıklarla rızıklandırdı. } Bu, yiyecek, içecek, evlilik, giyecek, güzel görünüm, güzel işitme ve benzeri her temiz şeyi kapsar. Allah bunları kullarına kolaylaştırmış, bunların sebeplerini onlara yakın kılmış, bunların zıddı olan habislerden ise onları korumuştur; çünkü onlar bedenlerine, kalplerine ve dinlerine zarar verir. { İşte bunları yapan } işleri tedbir eden ve bu nimetlerle size lütufta bulunan { Allah sizin Rabbinizdir. } { Alemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! } Yani yüceldi, hayrı ve ihsanı çoğaldı; nimetleriyle bütün alemleri terbiye eden odur. { O diridir. } Kendisinde tam ve kâmil hayat bulunan, bu hayatın gerektirdiği zatî sıfatlara sahip olan; işitme, görme, kudret, ilim, kelâm ve bunların dışındaki kemal sıfatları ve celal nitelikleri olmadan hayatı tamamlanmayacak olan Allah'tır. { Ondan başka ilah yoktur. } Yani O'nun kerim zâtından başka hakkıyla ibadet edilecek hiçbir ilah yoktur. { O'na dua edin. } Bu, ibadet duası ile istek duasını kapsar. { Dinini yalnız O'na has kılarak. } Yani her ibadet, dua ve amelle Allah'ın rızasını gözetin; çünkü emredilen şey ihlâstır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: { Onlara, dinde hanif olarak yalnız Allah'a kulluk etmeleri ve namazı dosdoğru kılmaları ve zekâtı vermeleri dışında bir emir verilmemiştir. } [Beyyine: 5] { Hamd, alemlerin Rabbi Allah'a mahsustur. } Yani bütün hamdler, övgüler ve senalar; sözle, yaratılmışların O'nu anmasıyla, fiille, kullarının O'na ibadetiyle, bunların hepsi yalnız Allah Teâlâ'ya aittir; ortağı yoktur. Bu, sıfatlarındaki ve fiillerindeki kemalinden ve nimetlerinin tamlığındandır.