{ ولقد أرسلنا موسى بآياتنا وسلطان مبين } ayetinin devamı, yani kıssanın sonuna kadar. Anlamı şudur: { Ve andolsun, Musa'yı } İbn İmran'ı, { âyetlerimizle } — yani, gönderildiği şeyin hak olduğunu ve kendisine uyulmayan kişilerin üzerinde bulunduğu şirkin ve onun getirdiği şeylerin batıl olduğunu kesin biçimde gösteren büyük âyetlerle — { ve apaçık bir delil ile } gönderdik, { ve apaçık bir delil ile } yani, kalpleri egemenliği altına alıp onlara boyun eğdiren açık bir hüccet ile; yani asa ve elin ak olması gibi, Allah'ın Musa'yı desteklemek ve ona davet ettiği hakkı yerleştirmek için verdiği açık âyetlerle. Kendilerine gönderilen kimseler ise { Firavun, Hâmân } onun veziri, { Kârûn } ki Musa'nın kavmindendi; mal ile onlara karşı azgınlık etti. Hepsi ona en sert biçimde karşılık verdi ve { "Sihirbaz, yalancı" dediler }. { Onlara katımızdan hakkı getirdiğinde } ve Allah onu, tam bir boyun eğdirmeyi gerektiren parlak mucizelerle desteklediğinde, bunlara bu şekilde karşılık vermediler; yalnızca terk edip yüz çevirmekle de yetinmediler, bunları inkâr edip batıllarıyla karşı koymakla da yetinmediler; çirkin hal onları öyle bir noktaya kadar götürdü ki { "İman edenlerin oğullarını öldürün, kadınlarını sağ bırakın. Kâfirlerin tuzağı ancak sapıklıktır" dediler }. Bu tuzağı kurdular ve oğullarını öldürürlerse güçlerinin kalmayacağını, kendilerinin kölelik altında kalacaklarını sandılar. Oysa kâfirlerin tuzağı yalnızca sapıklıktır; çünkü istedikleri gerçekleşmedi, aksine istediklerinin tersi başlarına geldi. Allah onları helak etti ve kökünü tamamen kazıdı. Kur'an'da sıkça karşılaşılan şu nüktede iyi düşün: Bağlam belirli bir kıssa ya da belirli bir şey üzerine ise ve Allah o belirli şey hakkında bir hüküm vermek istediğinde, hükmü o belirli olaya özgü kılmaz; onu genel bir vasfa bağlar ki hüküm daha kapsamlı olsun, kendisi için söz getirilen durum da bu genel hükmün içine girsin ve hükmün yalnızca o belirli olaya ait olduğu yanılgısı ortadan kalksın. Bu yüzden "Kâfirlerin tuzağı ancak sapıklıktır" denmedi; { "Kâfirlerin tuzağı ancak sapıklıktır" } buyuruldu. { Firavun ise, kibirli ve zorba olarak, aptal kavmini aldatarak şöyle dedi: } { "Bırakın beni, Musa'yı öldüreyim; Rabbine yalvarsın" } yani — Allah onu kahretsin — kavminin gönlünü kırmamak için olmasaydı onu öldüreceğini, Rabbine dua etmesinin de onu engellemeyeceğini iddia etti. Sonra onu Musa'yı öldürmeye iten sebebi anlattı: kavmine öğüt verdiğini ve yeryüzündeki kötülüğü gidermek istediğini söyledi: { "Şüphesiz ben, dininizi değiştirmesinden veya yeryüzünde fesat çıkarmasından korkarım." } Bu, en acayip şeylerden biridir: Halkın en kötüsü, halkın en hayırlısına uymaktan onları sakındırıyor. Bu, ancak Allah'ın hakkında "Kavmini aşağıladı, onlar da ona itaat ettiler; çünkü onlar fasık bir kavimdi" buyurduğu kimselerin aklının kabul edeceği bir aldatma ve yalan propagandadır. [Kur'an: "Kavmini hafife aldı, onlar da ona uydular. Çünkü onlar fasık bir toplumdu." (Zuhruf, 54)] { Musa ise, Firavun bu çirkin sözü, azgınlığının ve gücünün verdiği cesaretle söyleyince, kuvvetine ve iktidarına dayanarak Rabbine sığınarak şöyle dedi: } { "Ben, hepinizin Rabbi olan Rabbime sığındım; } yani, Allah'ın tüm işleri tedbir ettiği rubûbiyetiyle korunmak istedim { hesap gününe inanmayan her kibirliden." } Yani kibri ve hesap gününe inanmaması onu şer ve fesada sürükler; bu, daha önce kaide olarak geçtiği üzere Firavun'u ve başkalarını da kapsar. Allah lütfuyla onu her hesap gününe inanmayan kibirliden korudu ve ona, Firavun'un ve ileri gelenlerinin şerrini def edecek sebepler takdir etti. Bu sebeplerden biri de Firavun ailesinden olan o mü'min adamdır. Krallık sarayındandır; mutlaka sözü dinlenen bir konumu olmalıdır. Özellikle onların görüşüne uyduğunu gösterip imanını gizlediğinde, açıkça onlarla ters düşseydi yapmayacakları şekilde ona saygı gösterirler. Nitekim Allah, Resûlü Muhammed ﷺ'i Kureyş'in karşısında amcası Ebû Talib ile korumuştur. Ebû Talib onların nezdinde büyük biriydi ve onların dinine uyuyordu; eğer Müslüman olsaydı bu korumayı sağlayamazdı. Bu mü'min, akıllı, isabetli ve uyanık adam, kavminin fiilini ve kararlaştırdıkları çirkin işi kınayarak şöyle dedi: { "Rabbim Allah'tır diyen bir adamı mı öldüreceksiniz?" } Yani bunu nasıl helal görüyorsunuz? Onun suçu ve günahı, "Rabbim Allah'tır" demesidir. Bu sözü de delilsiz değildi; bu yüzden şöyle dedi: { "Oysa size Rabbinizden apaçık deliller getirdi." } Çünkü delili onların arasında öyle meşhurdu ki küçük büyük herkes bunu biliyordu. Yani bu, öldürülmesini gerektirmez. Ona önceden karşı çıkıp getirdiği hakkı batıl kılmanız, delile onu çürütecek bir delille karşılık vermeniz gerekmez miydi? Sonra da, ona hüccetle üstün gelirseniz öldürülmesinin helal olup olmadığına bakmalıydınız. Oysa hüccetinin ortaya çıktığı, delilinin üstün geldiği bir durumda, onun öldürülmesinin helal olmasına sizinle aranızda, develerin boynunu kopartacak kadar uzun çöller vardır. Sonra onlara her akıllıyı ikna edecek akılcı bir söz söyledi, hangi durumda olursanız olun geçerli olacak şekilde: { "Eğer yalancıysa yalanı kendi aleyhinedir; doğruysa size vaat ettiği bazı şeyler başınıza gelir." } Yani Musa iki durumdan birindedir: ya iddiasında yalancıdır ya da doğrudur. Yalancıysa yalanı kendi aleyhinedir ve zararı yalnızca kendine dönecektir; onun çağrısını kabul etmeyip tasdik etmekten kaçınmanızla size bir zarar yoktur. Doğruysa ve size apaçık delillerle geldiyse, eğer çağrısına uymazsanız Allah'ın sizi hem dünyada hem ahirette azaplandıracağını bildirdiyse, mutlaka vaat ettiği şeylerden bir kısmı başınıza gelecektir; o da dünya azabıdır. Bu, onun akıllılığının ve Musa'dan savuşturmadaki inceliğinin göstergesidir; onlara hiçbir karışıklık yaratmayan bu cevabı verdi ve meseleyi bu iki durum arasında döndürdü. Her halükârda sizin onu öldürmeniz bir sefahat ve cahilliktir. Sonra Allah ondan razı olsun, onu bağışlasın ve rahmetiyle sarsın, bundan daha yüce bir konuya geçti: Musa'nın hakka yakınlığını açıkladı ve dedi ki: { "Şüphesiz Allah, aşırı giden kimseyi hidayete erdirmez." } Yani hakkı terk edip batıla yönelerek sınırı aşan. { "Yalancı" } çünkü aşırı gittiği şeyi Allah'a nispet ediyor. Böyle birini Allah doğru yola iletmez; ne delilinde ne de dayanağında doğruyu gösterir ve dosdoğru yola muvaffak kılmaz. Yani Musa'nın çağrıda bulunduğu hakkı, Allah'ın açıklamasına hidayet ettiği akli delilleri ve göksel harikaları gördünüz; bu hidayete erişen kimsenin aşırı gidici veya yalancı olması mümkün değildir. Bu, onun ilim, akıl ve Rabbini tanıma olgunluğunun delilidir. Sonra kavmini uyardı, öğüt verdi, ahiret azabıyla korkuttu ve görünen krallığa aldanmalarını yasakladı. Şöyle dedi: { "Ey kavmim! Bugün yeryüzünde galip olan krallık sizindir." } Yani dünyada, tebaanız üzerinde galipsiniz; istediğiniz tedbiri onlara uygulayabiliyorsunuz. Diyelim ki bu size olur ve tamam olur; ama tamam olmayacak. { "Eğer Allah'ın azabı bize gelirse, bizi ondan kim kurtaracak?" } Bu, onun güzel davetinin bir parçasıdır; { "bizi kim kurtaracak" } diyerek meseleyi kendisiyle onlar arasında ortak kıldı ve { "bize gelirse" } diyerek onlara kendi nefsi için istediğini onlar için de istediğini, onlara öğüt verdiğini anlatmak istedi. Bunun üzerine Firavun, onunla çatışarak ve kavmini Musa'ya uymaktan alıkoymak için şöyle dedi: { "Ben size yalnızca kendi gördüğümü gösteriyorum, sizi yalnızca doğru yola iletiyorum." } Firavun, "Size yalnızca kendi gördüğümü gösteriyorum" sözünde doğru söyledi; ama ne gördü? Kavminin hafife alınıp ona uymasını, böylece onların üzerinde liderliğini sürdürmesini gördü. Hakkı onun yanında görmedi; aksine hakkı Musa'nın yanında gördü ve bilerek inkâr etti. "Sizi yalnızca doğru yola iletiyorum" sözünde ise yalan söyledi; çünkü bu hakkı tersine çevirmektir. Eğer onlara küfrü ve sapkınlığı üzerine kayıtsız şartsız kendisine uymalarını emretseydi, şer daha hafif olurdu; ama Musa'ya uymalarını emretti ve bu uymanın hakka uymak, hakka uymanın da sapkınlığa uymak olduğunu iddia etti. { İman eden adam ise } kavmine çağrısını yineleyerek dedi; onların hidayetinden ümidini kesmeden, Allah'a davet edenlerin hali gibi. Davetçiler Rabbine çağrıda bulunmaktan geri durmazlar; hiçbir engelleyici onları bundan alıkoyamaz, hiçbir azgın onları çağrıyı tekrarlamaktan döndüremez. Onlara şöyle dedi: { "Ey kavmim! Üzerinize, Ahzâb günü gibi bir günün gelmesinden korkarım." } Yani peygamberlerine karşı birleşen, onlara karşı koymak için ittifak kuran kâfir ümmetleri kastediyor. Sonra açıkladı: { "Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un ve onlardan sonrakilerin durumu gibi. } Yani inkâr ve yalanlamada alışkanlıkları gibi, ahiretten önce dünyada hemen cezaya çarptırılmalarında Allah'ın âdeti gibi. { Allah kullarına zulmetmek istemez. } Yani işlemedikleri bir günah yüzünden, ya da önceden işlemedikleri bir suç olmaksızın onlara azap etmez." Dünya azaplarıyla korkuttuktan sonra, ahiret azaplarıyla da korkuttu ve dedi ki: { "Ey kavmim! Sizin için çağrışma (tenâd) gününden korkarım." } Yani kıyamet günü; cennet ehli ateş ehline seslenirken: "Rabbimizin bize vaat ettiğini gerçek olarak bulduk" diyeceği gün; ayetlerin devamına kadar. [A'râf, 44] Ateş ehli de cennet ehline seslenir: "Üzerimize sudan veya Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden biraz döküverin." Onlar da şöyle cevap verir: "Allah, bunların ikisini de kâfirlere haram kıldı." [Kur'an: A'râf 50]. Cehennem ehli Mâlik'e seslenip: "Rabbin bizim işimizi bitirsin" dediğinde, o şöyle cevap verir: "Siz burada kalıcısınız." [Kur'an: Zuhruf 77]. Rablerine seslenip: "Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer tekrar dönersek, şüphesiz zalim oluruz" dediklerinde, [Kur'an: Mü'minûn 107] Allah onlara cevap verir: "Kahrolun burada, bana konuşmayın!" [Kur'an: Mü'minûn 108] Müşriklere: "Allah'tan başka ortak koştuklarınızı çağırın" denildiğinde, onları çağırırlar ama onlar kendilerine icabet etmezler. [Kur'an: Kasas 64] Allah Teâlâ, bu korkunç günle onları korkutmuş ve onların şirk üzerinde direnmelerine üzülmüştür. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Arkanızı dönüp kaçacağınız gün. } Yani sizi ateşe götürmüştür. {Allah'tan sizi koruyacak hiçbir kimse yoktur.} Ne kendinizde Allah'ın azabını savacak bir güç vardır, ne de O'ndan başka sizi yardım edecek biri. [Kur'an: Tarık 9-10] "Gizliler ortaya çıkacağı gün, onun ne bir gücü ne de bir yardımcısı olacaktır." {Allah kimi saptırırsa, artık onun için bir yol gösterici yoktur.} Çünkü hidayet Allah Teâlâ'nın elindedir. Kulunun kötülüğü yüzünden kendisine yakışmadığını bildiği için hidayeti ona verilmezse, artık onu hidayete erdirecek bir yol kalmaz. {Andolsun, daha önce Yusuf da size apaçık delillerle geldi.} Yani Yakub oğlu Yusuf aleyhisselam, Musa'nın gelmesinden önce, peygamberliğini gösteren açık delillerle size geldi ve sizi yalnız Rabbinize, ortağı olmaksızın ibadet etmeye çağırdı. {Ama size getirdiği şey hakkında hep şüphe içinde kaldınız.} O hayattayken böyleydiniz, {ta ki öldüğünde} şüpheniz ve şirkiniz artmıştır. {Dediniz ki: Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermeyecek.} Yani bu, sizin batıl zanneden ve Allah'a yakışmayan düşünceniz ve sanınızdır. Çünkü Allah Teâlâ kullarını başıboş bırakmaz; onlara emreder, yasaklar ve peygamberlerini onlara gönderir. Allah'ın peygamber göndermeyeceğini sanmak ise sapkınlık zannıdır. Bu yüzden şöyle buyurmuştur: {Allah, işte böyle, aşırı giden ve şüphe içinde olanı saptırır.} Bu, Musa'yı zulüm ve büyüklenme ile nitelemelerinde kullandıkları gerçek vasıflarıdır. Onlar haddi aşanlardır, çünkü hakkı çiğneyip sapkınlığa yönelmişlerdir; yalancılardır da, çünkü bunu Allah'a nispet edip peygamberini yalanlamışlardır. Aşırılık ve yalanla nitelenen kimse bunlardan ayrılmaz; Allah onu hidayete erdirmez ve hayra muvaffak kılmaz. Çünkü hakka ulaşıp onu bildikten sonra onu reddetmiştir. Onun cezası, Allah'ın onu cezalandırması ve hidayetten mahrum bırakmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurur: {Onlar eğrilince, Allah da kalplerini eğriltti.} [Kur'an: Saff 5] {Onları ilk defa iman etmedikleri gibi, kalplerini ve gözlerini çeviririz ve azgınlıkları içinde şaşkın bırakırız.} [Kur'an: En'âm 110] {Allah zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.} [Kur'an: Bakara 258] Sonra aşırı giden yalancının vasfını anlatır: {Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar,} ki bunlar hakkı batıldan ayırmıştır ve apaçıklığı sebebiyle gözler için güneş gibidir. Onlar bu açıklığa rağmen onları reddetmek ve geçersiz kılmak için tartışırlar. {Kendilerine gelen herhangi bir delil olmaksızın} yani hiçbir hüccet ve burhan olmaksızın. Bu, Allah'ın ayetleri hakkında tartışan herkes için geçerli bir vasıftır. Çünkü delille tartışmak imkânsızdır; hak, kendisine karşı çıkılamayan şeydir. Şer'î ya da akli herhangi bir delille hakka karşı çıkmak asla mümkün değildir. {Bu söz, hakkı batılla reddeden bu söz, Allah katında ve iman edenler katında büyük bir öfke sebebidir.} Allah, bu sözün sahibine daha çok buğz eder; çünkü hakkı yalanlamayı ve batılı doğrulamayı, bunu da Allah'a nispet etmeyi içerir. Allah bu tür özellikleri ve bunlarla nitelenen kimseleri çok sevmez. Mü'min kullar da Rablerine uyarak bunlara şiddetle öfke duyarlar. Onlar Allah'ın seçkin kullarıdır; onların öfkesi, öfke duydukları kişilerin kötülüğünün delilidir. {İşte böyle} yani Firavun ailesinin kalplerini mühürlediği gibi, {Allah her kibirli, zorba kalbin üzerine mühür basar.} Kibirli olan, hakkı reddederek kendi nefsinde büyüklenen; insanları küçümseyerek onlara karşı kibirlenen; zulüm ve düşmanlığı çok olduğu için zorba olan kişidir. {Firavun dedi ki,} Musa'ya karşı çıkarak ve onu Rabbü'l-âlemîn'e iman etmeye çağıran davetinde yalanlayarak, o ki arşın üzerine istiva eden ve yaratıklarının üstüne yükselendir: {Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap.} Yani büyük, yükseğe kurulmuş bir bina. Amacı, {Musa'nın İlahına bakabileceğim} yani: "Onun, bizim bir rabbimiz olduğu ve göklerin üstünde bulunduğu iddiasında yalancı olduğunu sanıyorum." Ama Firavun ihtiyatlı davranmak ve meseleyi bizzat test etmek istiyordu. Allah Teâlâ, bu sözü söylemesine sebep olanı şöyle açıklar: {İşte böyle, Firavun'a kötü amelleri süslendi.} Yani kötü iş ona güzel gösterildi. Şeytan onu bu şekilde süslemeye devam etti; o da buna davet etti ve onu iyi gösterdi. Hatta onu güzel gördü, bu yolda davet etti ve hakka bağlı olanlar gibi tartıştı. Oysa o, fesadın en büyüklerindendi. {Ve hak yoldan alıkoyuldu.} Kendisine güzel gösterilen batıl yüzünden. {Firavun'un tuzağı ise sadece bir kayıptı.} Firavun, hakka tuzak kurmak ve insanlara Musa'nın batıl olduğunu, kendisinin ise hak üzere olduğunu göstermek istemişti. Oysa tuzağı zarar ve helak dışında bir şey getirmedi; bu da dünyada ve ahirette sadece bedbahtlık doğurur. {İman eden adam dedi ki:} Kavmine öğüdünü tekrarlayarak: {Ey kavmim! Bana uyun, sizi doğruluk yoluna ileteyim.} Firavun'un size söylediği gibi değil; çünkü o size sapıklık ve bozgunculuk yolundan başka bir şey göstermez. {Ey kavmim! Bu dünya hayatı ancak bir geçim araçtır.} Ondan az bir süre faydalanılır ve yararlanılır, sonra kesilip yok olur. Öyleyse sizi aldatmasın ve yaratılış amacınızdan alıkoymasın. {Ahiret ise asıl ve kalıcı yurttur.} Yani kalıcı ikamet yeri ve huzur ve sükûnet yurdudur. Bu yüzden onu tercih etmeniz ve orada sizi mutlu edecek amellerle çalışmanız gerekir. {Kim bir kötülük işlerse,} şirk, fısk ya da isyan, {ona sadece bir misli karşılık verilir.} Yani ona sadece kendisini üzecek ve kahredecek bir karşılık verilir, çünkü kötülüğün karşılığı kötülüktür. {Erkek ya da kadın, mü'min olarak salih amel işleyen kimseler ise,} kalp ve uzuv amelleri ile dil sözleriyle, {işte onlar cennete girerler, orada hesapsız rızık verilirler.} Yani sınırsız ve sayısız olarak ecirleri verilir; Allah onlara amelleri ile ulaşamayacakları şeyler verir. {Ey kavmim! Ne oluyor ki sizi kurtuluşa çağırıyorum,} söylediklerim sebebiyle, {siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz,} Allah'ın peygamberi Musa aleyhisselam'a uymayı bırakarak. Sonra bunu açıklayarak şöyle dedi: {Beni, Allah'a inkâr etmeye ve O'na, hakkında bilgim olmayan şeyleri ortak koşmaya çağırıyorsunuz;} Allah'tan başkasının ibadet edilmeye layık olduğunu bilmiyorum. Allah hakkında bilgisizce konuşmak ise en büyük ve en çirkin günahlardandır. {Ben ise sizi, her türlü kudretin sahibi olan Aziz'e çağırıyorum,} ki ondan başkasının elinde hiçbir şey yoktur. {Çok bağışlayan olana,} ki kullar nefislerine israf eder ve O'nun gazabına cüret ederler; sonra tövbe edip O'na yönelirlerse, O günahlarını ve kusurlarını örter ve onların dünyevi ve uhrevi cezalarının sebeplerini def eder. {Şüphesiz ki,} yani kesinlikle, {beni çağırdığınız şeyin dünyada da ahirette de bir davet hakkı yoktur;} yani ona davet edilmeye, ona sığınmaya teşvik edilmeye layık değildir; çünkü acizdir, eksiktir, hiçbir fayda ve zarar veremez, ölüm ve hayat, diriliş de onun elinde değildir. {Dönüşümüz şüphesiz Allah'adır,} ve O, her amel sahibini amelinin karşılığı ile cezalandıracaktır. {Haddi aşanlar ise ateş ehlidir.} Yani nefislerine israf edip Rablerine cüret edenler, O'na isyan ederek ve O'nu inkâr ederek kendilerine zulmedenlerdir, başkaları değil. Böylece onlara öğüt verip uyardığında ve onlar dinlemeyip onunla uyuşmadıklarında şöyle dedi: {Size söylediğim sözleri yakında hatırlayacaksınız.} Bu öğüdü kabul etmemenin sonunu, azap başınıza gelince göreceksiniz ve büyük sevaptan mahrum kalacaksınız. {Ben işimi Allah'a havale ederim.} Yani O'na sığınır, bütün işlerimi O'nun katına bırakır, işlerimin maslahatında ve size veya başkalarından bana gelen zararı savmakta O'na tevekkül ederim. {Şüphesiz Allah kullarını görendir.} Onların hallerini ve hak ettiklerini bilir. Benim halimi ve zayıflığımı bilir, bu yüzden beni sizden korur ve sizin şerrinizi bana yeter. Sizin hallerinizi de bilir; siz ancak O'nun iradesi ve meşietiyle hareket edersiniz. Eğer sizi bana musallat etmişse, bu O Teâlâ'nın hikmeti ve iradesi ve meşietiyle olmuştur. {Allah onu, onların tuzaklarının kötülüklerinden korudu.} Yani güçlü ve merhametli Allah, o iman eden ve muvaffak kılınmış adamı, Firavun ve ailesinin onu helak etme ve yok etme tuzaklarının azabından korudu. Çünkü o, onların hoşlanmadığı şeyle onlara karşı çıktı, Musa aleyhisselam'a tam bir muvafakat gösterdi ve Musa'nın onlara çağırdığı şeye onları davet etti. Bu, onların katlanamayacağı bir şeydi; üstelik o zaman güç onların elindeydi. Onu öfkelendirmişti ve ona karşı öfkeleri şiddetlenmişti; ona karşı bir tuzak kurmak istediler, ama Allah onu onların tuzaklarından ve hilelerinden korudu ve tuzakları kendi nefislerine döndü. {Firavun ailesini de kötü azap kuşattı.} Allah onları bir sabahta, hepsini birden suda boğdu. Berzah âleminde de {onlar sabah akşam ateşe arz edilirler; kıyamet kopacağı gün ise "Firavun ailesini en şiddetli azaba sokun!" denilir.} İşte bu korkunç cezalar, Allah'ın peygamberlerini yalanlayan ve O'nun emrine inatla karşı koyanların başına gelir.